{"id":76,"date":"2013-04-22T17:21:34","date_gmt":"2013-04-22T14:21:34","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=76"},"modified":"2013-04-25T17:56:17","modified_gmt":"2013-04-25T14:56:17","slug":"uygur-turkleri-ve-islamiyet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=76","title":{"rendered":"Uygur T\u00fcrkleri ve \u0130slamiyet"},"content":{"rendered":"


\n\"Uighur<\/a><\/p>\n

Akif G\u00fcng\u00f6r \/ S\u00dcTUN HABER<\/p>\n

\u015eu bir ger\u00e7ektir ki; di\u011fer bir k\u0131s\u0131m T\u00fcrk boylar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygurlar aras\u0131nda da \u0130slam dinin yay\u0131lmas\u0131 ve medeni Uygurlar\u0131n bu b\u00fcy\u00fck \u0130slam k\u00fclt\u00fcr medeniyetindeki yeri \u00fczerinden \u015fimdiye kadar hi\u00e7bir ciddi \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015f ve neticede bu sorulara da hen\u00fcz tatmin edici hi\u00e7bir cevap verilmemi\u015ftir.
\nDe\u011fil bu \u00f6nemli konular, Uygurlar\u0131n siyasi tarihleri hakk\u0131nda yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma ve yay\u0131nlar bile tatmin edici olmaktan uzakt\u0131r. Uygur siyasi tarihinin bir\u00e7ok meseleleri bu yaz\u0131da da i\u015faret edildi\u011fi gibi hen\u00fcz \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f, Uygur siyasi tarihinin bir \u00e7ok temel ta\u015f\u0131 yerli yerine oturtulamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00dcstelik bu yar\u0131m yamalak ara\u015ft\u0131rmalarda konunun \u0130slam dini ve medeniyeti y\u00f6n\u00fc tamamen ihmal edilerek, onlar nerede ise Buda dini ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn as\u0131l temsilcileri gibi g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve bunda baz\u0131 tarih\u00e7ilerimiz adeta gurur duyacak bir hale gelmi\u015ftir. Onlar b\u00f6yle yapmakla neylersiniz ki medeni ve M\u00fcsl\u00fcman Uygur halk\u0131na b\u00fcy\u00fck bir haks\u0131zl\u0131k yapt\u0131klar\u0131n\u0131n fark\u0131nda bile olmam\u0131\u015ft\u0131r.
\nOysa Uygurlar M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015flard\u0131r. Ne var ki onlar\u0131n \u0130slam hidayetine giden yolda, di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131ndan farkl\u0131 olarak \u00e7ok ilgin\u00e7, inad\u0131na kanl\u0131 ve \u00e7ok \u00e7etin m\u00fccadeleri olmu\u015f ve as\u0131l \u201cUygur \u0130slam destan\u0131\u201d da bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.
\nBilindi\u011fi gibi Uygurlarda, di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131 gibi tarihte b\u00fcy\u00fck devletler kurmu\u015f bir halkt\u0131r. K\u00f6k\u00fc tarihin derinliklerinden kopup gelen ve O\u011fuz boylar\u0131na kadar uzanan bu T\u00fcrk boylar\u0131 \u00f6zellikle Dokuz O\u011fuzlar, b\u00fcy\u00fck G\u00f6kt\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun bir k\u0131s\u0131m i\u00e7 karga\u015falar y\u00fcz\u00fcnden y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan tarih sahnesine \u00e7\u0131km\u0131\u015f bug\u00fcnk\u00fc i\u00e7 Mo\u011folistan, daha ziyade Orhon nehri boylar\u0131 veya \u00d6t\u00fcken\u2019de \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir devlet kurmu\u015flar ve dolay\u0131s\u0131yla kendi nesillerinin bug\u00fcnlere kadar gelmesini sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.
\nArt\u0131k bundan b\u00f6yle \u00d6t\u00fcken; mukaddes \u00fclkenin mukaddes ka\u011fanlar\u0131; \u201cG\u00fcn Tengride Ulug Bulmu\u015f\u201d veya \u201cAy Tengride Kut Bulmu\u015f\u201d gibi \u201c\u0130lahi \u00fcnvanlar\u201dlarla an\u0131lacaklard\u0131r.
\nBunlar; bir manada di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygurlar\u0131nda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde G\u00f6k Tanr\u0131, yani bir di\u011fer ifade ile Tek Tanr\u0131\u2019ya \u00e7ok berrak bir \u015fekilde inand\u0131klar\u0131n\u0131 ve Uygur ka\u011fanlar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7 ve kuvvetlerini bir ilahi varl\u0131ktan ald\u0131klar\u0131n\u0131, b\u00f6ylece O; Y\u00fcce Varl\u0131k\u2019\u0131n yery\u00fcz\u00fcnde tek temsilcisi olduklar\u0131n\u0131 ve O\u2019na inand\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir ki bu ger\u00e7ekten konumuz a\u00e7\u0131s\u0131ndan tespit edilmesi gereken bir husustur.
\nNe ilgin\u00e7tir ki, Uygurlar\u0131n bu g\u00fczel y\u00f6nlerine ra\u011fmen onlar\u0131 di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131ndan farkl\u0131 k\u0131lan bir di\u011fer \u00f6nemli y\u00f6nleri daha vard\u0131r. O da Uygurlar\u0131n, \u00f6zellikle aristokrat Uygur tabaklar\u0131n\u0131n, \u0130slamiyet\u2019ten \u00f6nce G\u00f6k Tanr\u0131 dinini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde terk etmeleri, her zaman yeni bir din aray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde olmalar\u0131 ve bir\u00e7ok \u201cdin\u201d hatta \u201calfabe\u201d de\u011fi\u015ftirmi\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Bu hem \u00d6t\u00fcken, hem de Turfan Uygurlar\u0131 i\u00e7in ge\u00e7erli bir h\u00fck\u00fcmd\u00fcr. Uygurlar\u0131n Allah\u2019\u0131n hidayetine giden yolda ve Hak dini aramada \u00e7ok garip bir maceralar\u0131 vard\u0131r.
\nYeni Uygur ka\u011fanlar\u0131 \u00f6nceleri Manihaizmin tesiri alt\u0131nda kalm\u0131\u015flar ve bunu bir devlet dini olarak kabul etmi\u015fler ve Mani dinini \u00e7ok kalabal\u0131k Uygur boylar\u0131 i\u00e7in milli bir din olmas\u0131n\u0131 istemi\u015flerdir. Onlar\u0131n bu manas\u0131z \u0131srarlar\u0131 ve Manihaizmin y\u00fcce bir din olarak benimsemeleri netice itibari ile iyi ata binen, \u00f6zellikle iyi ok atan T\u00fcrk Uygur boylar\u0131n\u0131 yozla\u015ft\u0131rmak, onlar\u0131n milli ve manevi de\u011ferlerini \u00e7\u00f6kertmekten \u00f6te hi\u00e7bir i\u015fe yaramam\u0131\u015ft\u0131r.
\nAta dinini terk eden ve Manihaizme giren bedbaht Uygurlar\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7ok ge\u00e7meden bu defa Budizm \u00e7alm\u0131\u015f; beyaz elbiseler giyen, s\u00f6z\u00fcm ona bu bezgin, yorgun ve bitkin Mani Rahiplerinin yerini bu defa bu defa k\u0131rm\u0131z\u0131 pelerinli Buda Ruhanileri alm\u0131\u015ft\u0131r. Uygur ka\u011fanlar\u0131 Buda\u2019n\u0131n k\u00f6hne akideleri ile Uygur T\u00fcrk boylar\u0131na yeni bir nefes vermek istiyorlard\u0131. Bu ise Uygurlar i\u00e7in inan\u00e7 anar\u015fisine giden yolu b\u00fct\u00fcn\u00fcyle a\u00e7m\u0131\u015f ve beklenen dini huzur ve bar\u0131\u015f bir t\u00fcrl\u00fc temin edilememi\u015ftir.
\nZira Buda dinide; \u0130slami kaynalarda \u201cz\u0131nd\u0131kl\u0131k\u201d netice itibariyle Uygur topluluklar\u0131n\u0131n milli manevi de\u011ferlerini y\u0131kmada, Manihaizm\u2019den hi\u00e7te farkl\u0131 olmam\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrk\u00fcn milli karakteri olan askerlik ruhu ve destanlar yaratan kahramanl\u0131k duygular\u0131n\u0131 dumura u\u011fratan Buda dini, k\u0131sa zamanda kendine inan Uygur topluluklar\u0131n\u0131 p\u0131s\u0131r\u0131k, hi\u00e7bir iddias\u0131 olmayan uyu\u015fuk bir kitle haline getirmi\u015ftir.
\nUygur\u2019lar\u0131n Allah hidayetine giden yolda bu defa kar\u015f\u0131lar\u0131na \u0130slam dini \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve onlar \u0130slam dininin yeni , zinde , iman hakikatlar\u0131 , bir di\u011fer ifade ile \u2018Kuran\u2019 ve \u2018Ezan\u2019 sesi ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015flerdi. Evet , Ceyhun havzas\u0131ndan T\u00fcrk yurtlar\u0131na giren ; \u2018Baykent , Buhara ve Semerkant \u2018 gibi T\u00fcrk \u015fehirlerinde g\u00fc\u00e7l\u00fc bir varl\u0131k haline gelen ve k\u0131sa zamanda Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131n\u0131n eteklerine ula\u015fan \u0130slam dini , gerek Manihaizm , gerekse Budizm tortu niteli\u011findeki inan\u00e7lar\u0131na , Uygurlar aras\u0131nda ya\u015fama \u015fans\u0131 vermemi\u015f ve bu karanl\u0131k topraklar , \u0130slam hidayet g\u00fcne\u015finin ayd\u0131nlatt\u0131\u011f\u0131 bereketli , ayd\u0131nl\u0131k bir \u00fclke olmu\u015ftur.
\n\u0130slam Dini her ne kadar bu ilk hamle y\u0131llar\u0131nda \u00d6t\u00fcken\u2019e ula\u015fm\u0131\u015fsa da o as\u0131l m\u00fccadelesini \u00d6t\u00fcken Uygurlar\u0131 aras\u0131nda de\u011fil, \u00f6zellikle Turfan Uygurlar\u0131 aras\u0131nda vermi\u015f ve bu topraklarda H.z Peygamber \u2018in ilk n\u00fcb\u00fcvvet y\u0131llar\u0131nda oldu\u011fu gibi; imanla k\u00fcfr\u00fcn, hidayetle dalaletin, hakla bat\u0131l\u0131n, zulmetle nurun k\u0131yamete kadar olan m\u00fccadelesinde bir \u2018ilahi destan\u2019 devri ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r.
\nEvet, \u00d6t\u00fcken, bug\u00fcnk\u00fc i\u00e7 Mo\u011folistan\u2019da ilk \u201cT\u00fcrk Uygur Devleti\u201dni kuran ve tarihlere genellikle Dokuz O\u011fuz T\u00fcrk Boylar\u0131 olarak ge\u00e7en bu yar\u0131 g\u00f6\u00e7ebe T\u00fcrk boylar\u0131, K\u0131rg\u0131z felaketinden sonra Turfan, Ko\u00e7u, Be\u015f Bal\u0131k b\u00f6lgelerine gelmi\u015fler ve Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131\u2019n\u0131n g\u00f6lgesinin d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc geni\u015f topraklarda Uygur T\u00fcrk Devleti\u2019ni kurdular.<\/p>\n

\u00d6nceleri Mani dinine giren, sonralar\u0131 Budizme ge\u00e7en ve sonunda \u0130slamiyeti di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131 gibi milli bir din, bir ya\u015fay\u0131\u015f tarz\u0131, bir k\u00fclt\u00fcr y\u00fcceli\u011fi ve bir b\u00fcy\u00fck medeniyet yolu olarak se\u00e7en ve kabul eden Turfan Uygurlar\u0131, bu dinlerin verdikleri ortak de\u011ferler, hele hele \u0130slam dininin verdi\u011fi yeni bir ruh ve dinamizmle Orta Asya T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn belki de b\u00fct\u00fcn Asya kavimlerinin kendi devirlerinde en medeni temsilcileri olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Matbay\u0131 belki ilk onlar icat etmi\u015fler, \u00e7ivi yaz\u0131s\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda yeni bir alfabe benimsemi\u015fler, b\u00f6ylece kendi \u0130slami de\u011fer ve k\u00fclt\u00fcrel zenginliklerini geli\u015ftirmi\u015flerdir.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ne var ki, Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olmalar\u0131 hi\u00e7 de kolay olmam\u0131\u015ft\u0131r. Mahmud el-Ka\u015fgari onlar\u0131 \u201cen kat\u0131 kafirler\u201d olarak saym\u0131\u015ft\u0131r ki bu \u00e7ok do\u011fru bir tespit olmal\u0131d\u0131r. Zira, \u0130slam dinin Uygurlar aras\u0131ndaki bu ilk m\u00fccadele y\u0131llar\u0131 bize onun, Hz. Peygamberle Kurey\u015f ileri gelenleri aras\u0131nda ge\u00e7en \u00e7etin, kanl\u0131 m\u00fccadele, yani \u201cMedine devri\u201dni hat\u0131rlatmaktad\u0131r.<\/p>\n

Uygurlar\u0131, \u0130slam ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6t\u00fcren m\u00fccadelede bu kutlu sanca\u011f\u0131 eline alan Abdul-Kerim Satuk Bu\u011fra Han ve onun durmak bilmez m\u00fccahitleri, cihad erleri olan yolda\u015flar\u0131 yerlerini alm\u0131\u015f ve Uygur kafirlerine kar\u015f\u0131 \u201ccihad\u201d g\u00f6revini bilfiil yerine getirmi\u015flerdir.<\/p>\n

B\u00f6ylesine \u00e7etin bir m\u00fccadeleden sonra Uygurlarda ister istemez kendilerini bu \u201cyeni din\u201din ilahi cazibesine kapt\u0131rm\u0131\u015flar, zorlada olsa M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015flar, fakat zorlu, g\u00fc\u00e7l\u00fc, nazik, medeni, M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015flard\u0131r. \u00d6yle ya Allah\u2019\u0131n dininin aziz olmas\u0131n\u0131, kendileri i\u00e7in her \u015feyin \u00fcst\u00fcnde \u00e7ok y\u00fcce bir gaye olarak kabul eden Karahanl\u0131 Gazi Hakanlar\u0131, Allah\u2019\u0131n hidayetine giden yolda T\u00fcrk milletinin atalar\u0131, yal\u0131n k\u0131l\u0131\u00e7 bu en kat\u0131 kafir Uygurlar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131na dikilmi\u015fler ve onlar\u0131 b\u00fct\u00fcn g\u00fc\u00e7leri ile M\u00fcsl\u00fcman olmaya \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015flar ve bunda b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde muvaffak olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

B\u00f6ylece \u0130slam tarihinde, Orta Asya bozk\u0131rlar\u0131nda bir e\u015fi ve benzeri olmayan \u00e7ok kanl\u0131 bir dini m\u00fccadele, bir \u201cilahi destan\u201d devri veya bir b\u00fcy\u00fck \u201c\u0130slam ink\u0131l\u00e2b\u0131\u201dda ba\u015flam\u0131\u015f oluyordu. Zira, Uygurlar aras\u0131nda meydana gelen bu b\u00fcy\u00fck \u0130slam ink\u0131lab\u0131n\u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi devirlere \u00e7ok yak\u0131n bir zamanda ya\u015fayan ve bu topraklarda geli\u015fen \u0130slam k\u00fclt\u00fcr ve medeniyetinin en \u00f6nde gelen temsilcileri aras\u0131nda anaca\u011f\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck devlet adam\u0131, b\u00fcy\u00fck bilgin Yusuf Has Hacib ve T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131n\u0131n kendi asr\u0131nda en b\u00fcy\u00fck mimar\u0131 olan Mahmud el-Ka\u015fgari\u2019nin o dev eserini okuyanlar bu \u00e7etin m\u00fccadele ve \u0130slam ink\u0131lab\u0131n\u0131n ne kadar zor \u015fartlar alt\u0131nda cereyan etti\u011fini hayretler i\u00e7inde g\u00f6receklerdir.<\/p>\n

Yusuf Has Hacib, b\u00fcy\u00fck Karahanl\u0131 devlet adam\u0131 (d: 1019) Kudatgu Bilig ad\u0131nda ki k\u0131ymetli eserinde, Karahanl\u0131 Uygurlar aras\u0131nda bu \u00e7ok kat\u0131 iman-k\u00fcf\u00fcr m\u00fccadelesine b\u00fct\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 ile sahip \u00e7\u0131km\u0131\u015f, onlar\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olmalar\u0131 i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131p durmu\u015f, onlara b\u00fcy\u00fck hedefler g\u00f6stermi\u015f dini b\u00fct\u00fcn bir M\u00fcsl\u00fcman\u2019d\u0131r.<\/p>\n

Ne var ki Uygurlar aras\u0131nda \u0130slamiyet\u2019in yay\u0131lmas\u0131na as\u0131l \u00f6nc\u00fcl\u00fck edenler, bu ilahi destan\u0131n as\u0131l kahramanlar\u0131, eli bayrakl\u0131 cihad erleri, buna g\u00f6n\u00fcl veren O, Allah yolunun nur y\u00fczl\u00fc rehberleri, T\u00fcrk \u0130slam tarihine pek fazla bir malzeme b\u0131rakmadan uhrevi alemlerine \u00e7ekilip gitmi\u015flerdir.<\/p>\n

Art\u0131k as\u0131l bu kanl\u0131 m\u00fccadelelerden sonrad\u0131r ki; bug\u00fcnk\u00fc \u201cDo\u011fu T\u00fcrkistan Uygur Yurtlar\u0131\u201d \u00c7in Seddi\u2019ne kadar yay\u0131lan bu geni\u015f topraklar, \u0130slam dini sayesinde \u201c\u00e7ekik g\u00f6zl\u00fc, yuvarl\u0131k y\u00fczl\u00fc, g\u00fczel g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fl\u00fc\u201d (Hz. Peygamber efendimizin T\u00fcrkler hakk\u0131nda ki hadislerinin ifadesidir), medeni Uygurlar\u0131n vatan\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygurlar aras\u0131nda da \u0130slamiyetin nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bu y\u00f6nde giri\u015filen \u00e7etin m\u00fccadele ve \u00e7ekilen s\u0131k\u0131nt\u0131lar hakk\u0131nda hem kendi, hem de yabanc\u0131 tarih\u00e7iler taraf\u0131ndan hi\u00e7bir ciddi \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrklerin nas\u0131l M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 konusunda tam teferruatl\u0131 bir ara\u015ft\u0131rma yap\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 gibi \u0130slam sonras\u0131 yap\u0131lan b\u00fcy\u00fck \u015fahlan\u0131\u015f bile tarih sayfalar\u0131nda birka\u00e7 sat\u0131r c\u00fcmle ile ge\u00e7i\u015ftirilmi\u015f \u00fcst\u00fcn k\u00f6r\u00fc ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda k\u0131sa yaz\u0131lara yer verilmi\u015ftir. Bu y\u00fczeysel g\u00f6r\u00fc\u015flerde Uygurlar\u0131n ancak 15. As\u0131rda M\u00fcsl\u00fcman olduklar\u0131 iddia etmi\u015flerdir ki bu inan\u0131lacak bir durum de\u011fil, bundan da \u00f6te bir tarih sefaletidir.<\/p>\n

\u0130\u015fte bu ara\u015ft\u0131rmada ilk defa Uygurlar\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerinde durulmu\u015ftur.<\/p>\n

Konumuza \u0130slam co\u011frafyac\u0131lar\u0131n\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Uygur T\u00fcrkleri \u00fczerine yapt\u0131klar\u0131 analizlerden bir derlemeyle girelim;<\/p>\n

K\u00fcl Bilge Ka\u011fan taraf\u0131ndan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da kurulmu\u015f olan bu yeni Uygur Devleti k\u0131sa zamanda b\u00fcy\u00fck mesafeler katetmi\u015f o kadar ki Moyon \u00c7or\u2019a kadar gelen ve \u00e7okta uzun olmayan bu s\u00fcre zarf\u0131nda s\u0131n\u0131rlar\u0131yla birlikte kendi \u00f6rf ve adetleriyle bir devlet kurmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\u0130slami kaynaklar \u00f6zellikle co\u011frafyac\u0131lar\u0131n eserleri bu konu hakk\u0131nda g\u00fczel rivayetlerde bulunmaktad\u0131r. Mesela \u015eeref\u00fcz-Zaman Tahir el-Mervezi, Tabay\u0131\u2019u\u2019l-Hayevan ad\u0131nda ki eserinde T\u00fcrk boylar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok geni\u015f de\u011ferlendirmeler yapm\u0131\u015f Tokuz O\u011fuzlar, Uygurlar ve Dokuzo\u011fuz Hakan\u0131 (Uygur) hakk\u0131nda \u00e7ok k\u0131ymetli bilgiler vermektedir.<\/p>\n

\u0130\u015fte o eserden bir ayr\u0131nt\u0131;
\n\u201cT\u00fcrkler pek \u00e7ok cinslere kabilelere, oymaklara ayr\u0131lan b\u00fcy\u00fck bir millettir. Bir k\u0131sm\u0131 \u015fehirlerde ve k\u00f6ylerde, bir k\u0131sm\u0131 bozk\u0131rlarda ve \u00e7\u00f6llerde otururlar. T\u00fcrklerin b\u00fcy\u00fck kabilelerinden biri O\u011fuzlard\u0131r. O\u011fuzlar on iki kabileye ayr\u0131l\u0131rlar. Bir k\u0131sm\u0131na Tokuz O\u011fuz, bir k\u0131sm\u0131na Uygur ve di\u011fer bir k\u0131sm\u0131na \u00dc\u00e7 Uygur denir. H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131na ise, Tokuz (O\u011fuz) Hakan\u0131 denir.<\/p>\n

O\u011fuz Hakan\u0131\u2019n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ordusu vard\u0131r. Onlar\u0131n h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n eskiden bir muhaf\u0131z\u0131, d\u00f6rty\u00fcz hizmet\u00e7isi vard\u0131r. Bu muhaf\u0131zlar herg\u00fcn h\u00fck\u00fcmdarlarla \u00fc\u00e7 defa yemek yerler. Yemekten sonra \u00fc\u00e7er \u00fc\u00e7er i\u00e7ki i\u00e7erler. Hakanlar\u0131 ancak senede halk aras\u0131na \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

O\u011fuzlar\u0131n siyaset hususunda uygulad\u0131klar\u0131 g\u00fczel \u00f6rf, adet ve kanunlar\u0131 vard\u0131r. Bir k\u0131sm\u0131 \u015fehirlerde ve evlerde bir k\u0131sm\u0131 k\u0131rlarda ve sahralarda, \u00e7ad\u0131rlarda ve hangahlarda otururlar.\u201d (\u015eeref\u00fcz-Zaman Tahir el-Mervezi, Tabay\u0131\u2019u\u2019l-Hayevan)<\/p>\n

Di\u011fer b\u00fcy\u00fck \u0130slam co\u011frafyac\u0131lar\u0131ndan biri olan Gerdezi ise eserlerinde bu Uygur; Dokuzo\u011fuz Hakan\u0131 hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir;
\n\u201cO; taht\u0131na oturunca herkes onun \u00f6n\u00fcne yaya olarak gelirler, yolda onun \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7arlar. \u015eehrin reislerinden biri onun \u00f6n\u00fcnde y\u00fcr\u00fcyerek ta\u015fk\u0131nl\u0131klar\u0131 \u00f6nlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n

Tokuz O\u011fuz Hakan\u0131 Mani mezhebindedir. Fakat \u00fclkesinin \u015fehirlerinde putperestler, seneviler (d\u00fcalistler) \u015eamanistler ve Budistler de bulunur. Ayr\u0131ca Dokuz O\u011fuz Hakan\u0131n\u0131n dokuz veziri vard\u0131r. Bunlar; e\u011fer bir ki\u015fi h\u0131rs\u0131zl\u0131k su\u00e7undan yakalanm\u0131\u015fsa, onun ayaklar\u0131 ve kollar\u0131n\u0131 ba\u011flarlar ve ayr\u0131ca \u015fehrin ortas\u0131nda 200 sopa vurdururlar. Daha sonra Dellal: \u201cherkes buna baks\u0131n! Bunun yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kimse yapmas\u0131n!\u201d diye ba\u011f\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Bir ki\u015fi, bir bakire ile zina yaparsa o adama 300 sopa vururlar, ondan bin k\u0131srak, g\u00fcm\u00fc\u015f bir kadeh ve 50 deve ceza al\u0131rlar. E\u011fer bir adam bir adam\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcrse onu ezecek derecede b\u00fcy\u00fck fidye \u00f6demeye mecbur ederler.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Dokuz O\u011fuz Hakan\u0131 duvarlar\u0131 al\u00e7ak fakat muhkem bir sarayda oturur. Bu saray ke\u00e7e ile d\u00f6\u015fenmi\u015ftir. Ke\u00e7enin \u00fczerine M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n mefru\u015fat\u0131 serilmi\u015ftir*, onunda \u00fczerinde \u00c7in dibas\u0131 \u00f6rt\u00fcler yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. (Bu ifade \u00d6t\u00fcken Uygurlar\u0131\u2019n\u0131n daha ilk devirlerinde T\u00fcrkistanl\u0131 M\u00fcsl\u00fcman tacirlerle ticaret yapt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir)<\/p>\n

Elbiseleri harmani, yenleri geni\u015f ve etekleri uzundur. Hakanlar\u0131n\u0131n kemerleri zinetlidir. Meclisinde insanlar toplan\u0131nca ta\u00e7 giyer, o taht\u0131na oturunca 30 bin z\u0131rhl\u0131 ve m\u0131zrakl\u0131 s\u00fcvari onunla beraber oturur.\u201d<\/p>\n

Bundan sonraki konumuzda T\u00fcrk tarihinde, T\u00fcrklerin \u0130slamla tan\u0131\u015fmalar\u0131na ve M\u00fcsl\u00fcman olmalar\u0131nda ki en b\u00fcy\u00fck etken oldu\u011funa inan\u0131lan \u201cTalas Sava\u015f\u0131\u201d ve bu konu hakk\u0131nda \u00e7arp\u0131t\u0131lan ger\u00e7ekleriyle birlikte Talas Sava\u015f\u0131 ger\u00e7e\u011fini i\u015fleyece\u011fiz\u2026<\/p>\n

S\u00dcTUNHABER<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Akif G\u00fcng\u00f6r \/ S\u00dcTUN HABER \u015eu bir ger\u00e7ektir ki; di\u011fer bir k\u0131s\u0131m T\u00fcrk boylar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygurlar aras\u0131nda da \u0130slam dinin yay\u0131lmas\u0131 ve medeni Uygurlar\u0131n bu b\u00fcy\u00fck \u0130slam k\u00fclt\u00fcr medeniyetindeki yeri \u00fczerinden \u015fimdiye kadar hi\u00e7bir ciddi \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmam\u0131\u015f ve neticede bu sorulara da hen\u00fcz tatmin edici hi\u00e7bir cevap verilmemi\u015ftir. De\u011fil bu \u00f6nemli konular, Uygurlar\u0131n siyasi […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,16],"tags":[],"class_list":["post-76","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-kimligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=76"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":83,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/76\/revisions\/83"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=76"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=76"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=76"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}