
{"id":7275,"date":"2022-03-09T11:48:57","date_gmt":"2022-03-09T08:48:57","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=7275"},"modified":"2022-03-09T11:48:57","modified_gmt":"2022-03-09T08:48:57","slug":"dogu-turkistanin-80-yillardan-sonraki-ozgurluk-mucadelesi-fani-dunyadaki-cehennem-dogu-turkistan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=7275","title":{"rendered":"Do\u011fu T\u00fcrkistan\u0131n 80. y\u0131llardan sonrak\u0131 \u00d6zg\u00fcrl\u00fck M\u00fccadelesi: Fan\u0131 D\u00fcnyadaki Cehennem &#8211; Do\u011fu T\u00fcrkistan"},"content":{"rendered":"<div class=\"adn ads\" data-message-id=\"#msg-a:r-8774430878869110146\" data-legacy-message-id=\"17f6dd6930123c48\">\n<div class=\"gs\">\n<div class=\"\">\n<div id=\":pz\" class=\"ii gt\">\n<div id=\":py\" class=\"a3s aiL \">\n<div dir=\"ltr\">\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-7278\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/dogu-turkistan_754534.jpg\" alt=\"\" width=\"900\" height=\"600\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/dogu-turkistan_754534.jpg 900w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/dogu-turkistan_754534-400x267.jpg 400w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/dogu-turkistan_754534-768x512.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 900px) 100vw, 900px\" \/><\/p>\n<p>Uyghurs and their struggle for freedom: East Turkistan: the hell on earth<\/p>\n<p>(Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Faaliyetleri ve olup ge\u00e7en vakalar tarihi)<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff;\">Abduhalik O\u011flu Habibullah \u0130zchi<\/span><\/p>\n<p>\u00d6zet<\/p>\n<p>\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda konu ile ilgili olaylar\u0131 kendi ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde ve oldu\u011fu gibi tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan tarama modeli kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re, \u00c7in medyas\u0131 Ar\u015fivi\u2019ne ait belgeler, bas\u0131n ve ara\u015ft\u0131rma eserlerinden; gazete ve haber kaynaklar\u0131, yay\u0131mlanan kitaplardan toplanan bilgiler, zaman ve mek\u00e2n dahilinde g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n beyan\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilerek ve kay\u0131t alt\u0131na al\u0131narak yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\nAnahtar kelimeler: Uygur, Do\u011fu T\u00fcrkistan, G\u00f6k Kapakl\u0131 Ar\u015fiv, \u00c7in, Do\u011fu T\u00fcrkistan Direni\u015f Hareketleri.<\/p>\n<p>Giri\u015f<\/p>\n<p>Do\u011fu T\u00fcrkistan en son 1949\u2019da i\u015fgal edildikten sonra, Uygurlar sistematik olarak asimilasyona ve katliamlara maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk olarak 1953\u2019te ayd\u0131nlar, zenginler, milletin kanaat \u00f6nderleri \u201cmilliyet\u00e7i\u201d, \u201canti-devrimci\u201d, \u201ctoprak sahibi\u201d gibi su\u00e7lamalarla te\u015fhir edildikten sonra halk\u0131n \u00f6n\u00fcnde idam edilmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde \u00c7in, \u201ctoprak reformu\u201d ad\u0131 alt\u0131nda toprak sahiplerinin topraklar\u0131na, m\u00fclk sahiplerinin mallar\u0131na el koymu\u015ftur. El koydu\u011fu toprak ve mallar\u0131 \u00f6nce yoksullara da\u011f\u0131tarak k\u0131rsal kesimlerdeki kitlelerin g\u00f6nl\u00fcn\u00fc ve deste\u011fini kazanmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, sonra hepsini kamula\u015ft\u0131rarak t\u00fcm milleti yoksul ve fakir b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1966 y\u0131l\u0131nda ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcr devrimi s\u00fcrecinde ise genel olarak t\u00fcm \u00c7in\u2019deki uygulamalardan farkl\u0131 olarak Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da Uygurlar\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n ortak tarihi miraslar\u0131n\u0131, ayd\u0131nlar\u0131, toplumun \u00f6nde gelenlerini, iki cumhuriyetin i\u015ftirak\u00e7i ve tan\u0131klar\u0131n\u0131, direni\u015f tarihinin izlerini, milli orduyu, geleneksel mimari eserleri, haf\u0131za mekanlar\u0131n\u0131, yaz\u0131l\u0131 eserleri yok etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>K\u00fclt\u00fcr Devrimi 1978 y\u0131l\u0131nda sona erdikten sonra, \u00c7in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a y\u00f6nelik uygulamalar\u0131n\u0131 biraz gev\u015fetmi\u015f, halka nispi serbestlik tan\u0131m\u0131\u015f g\u00f6z\u00fckse de asimilasyon politikas\u0131n\u0131 \u00f6rt\u00fck bir \u015fekilde s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen, Uygur T\u00fcrkleri i\u015fgalci \u00c7in y\u00f6netimine direnmeye devam etmi\u015ftir. \u00d6zellikle 1980\u2019den sonra \u00c7inli g\u00f6\u00e7menlerin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a yo\u011fun olarak yerle\u015ftirilmesi, bununla birlikte devletin halk\u0131 ve b\u00f6lgenin kaynaklar\u0131n\u0131 s\u00f6m\u00fcrmesi, ard\u0131 ard\u0131na yap\u0131lan n\u00fckleer denemeler nedeniyle direni\u015f artm\u0131\u015f, i\u015fgalci y\u00f6netime kar\u015f\u0131 halk seslerini duyurmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in, bu ayaklanmalar\u0131, kendi kontrol\u00fcndeki gazete, radyo ve televizyonlarda dezenformasyon yaparak kendi lehine \u00e7evirme propagandalar\u0131 yapsa da d\u00f6nemin \u015fuurlu ayd\u0131nlar\u0131 ve milletseverler olup bitenleri kayda ge\u00e7irmi\u015flerdir.<\/p>\n<p>\u00c7in\u2019in yay\u0131nla\u015fm\u0131\u015f oldu\u011fu olay, ayaklanma ve direni\u015fle ilgili haberler, olaylar\u0131n meydana gelme tarihleri, olay\u0131n i\u015ftirak\u00e7ileri ve g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n ifadelerine ba\u015fvurularak kaydedilmi\u015ftir. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Nizameddin H\u00fcseyin \u00f6nderli\u011findeki izciler gelmektedir. Bu makale bu \u015fah\u0131slar\u0131n toplad\u0131\u011f\u0131 belgelerin bir \u00f6zetidir.\u015eunu da unutmamak gerekir ki Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da meydana gelen her olay, ayaklanma, direni\u015f hareketlerindeki ana slogan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ve Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki i\u015fgalinin sona ermesi olmu\u015ftur. Uygurlar bu m\u00fccadelelerde say\u0131s\u0131z bedeller \u00f6demi\u015f ve en basit imkanla d\u00fcnya devi emperyalist \u00c7in\u2019in zulm\u00fcne kar\u015f\u0131 direnmi\u015f ve diz \u00e7\u00f6kmemi\u015ftir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131 ve kamuoyu, devlet yetkilileri diplomatik ili\u015fkilerde ve Do\u011fu T\u00fcrkistan konusunda Uygurlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak hareket etmelidir. Uygurlar\u0131n ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k isteklerine sayg\u0131 duymal\u0131 ve y\u00fcz y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n devam eden m\u00fccadelenin tarihine ve ruhuna sayg\u0131s\u0131zl\u0131k etmemelidir.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1980<\/p>\n<p>8 Nisan 1980\u2019de Aksu \u015fehrinde \u00c7inliler Uygurlara sald\u0131r\u0131yorlar. Olayda \u00c7inli bir polis silah\u0131yla Uygurlara rast gele ate\u015f etmeye ve \u2018Ben b\u00f6yle yaparsam ne yapabilirsiniz\u2019 diye ba\u011f\u0131rmaya ba\u015fl\u0131yor. \u00c7in medyas\u0131 her ne kadar \u00f6l\u00fc say\u0131s\u0131n\u0131 bir diye a\u00e7\u0131klasa da ger\u00e7ekte onlarca \u00f6l\u00fc oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. \u00c7inliler bununla yetinmeyip kad\u0131nlar\u0131 taciz ediyorlar. Bunun \u00fczerine 9 Nisan 1980\u2019da Aksu halk\u0131 soka\u011fa d\u00f6k\u00fcl\u00fcyor. Ve \u00f6len ki\u015filerin tabutunu ta\u015f\u0131yarak Aksu vali kona\u011f\u0131na do\u011fru y\u00fcr\u00fcyorlar, halk yol boyunca \u201cadalet!\u201d, \u201cKana kan!\u201d diye slogan at\u0131yor. Asker, jandarma ve polislerin \u015fiddetli bask\u0131s\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalan halk tepki g\u00f6stermeye ba\u015fl\u0131yor, her zamanki gibi \u00c7in\u2019in halk\u0131n i\u00e7ine s\u0131zd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ajanlar kalabal\u0131\u011f\u0131 provoke ederek daha sert tepki g\u00f6stermeye k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131yor. Sonu\u00e7ta kalabal\u0131k i\u00e7indeki bir k\u0131s\u0131m gen\u00e7ler galeyana gelerek \u201cVur!\u201d, \u201cY\u0131k!\u201d diye slogan at\u0131yorlar.<\/p>\n<p>Aksu \u015fehri i\u00e7inde her yerde ate\u015fe verme, yang\u0131n \u00e7\u0131karma, vurma k\u0131rma gibi olaylar meydana geliyor. Bu olayla ilgili \u015fahitlerden bir g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131, d\u00f6nemin Aksu \u0130l Milli E\u011fitim Dairesi Ba\u015fkan\u0131 Merhum Rahman Vahidi Efendi \u015f\u00f6yle anlat\u0131yordu: \u201cSokaklarda kanlar ak\u0131yordu, jandarma ve askerler k\u00e2fi gelmeyince Bingtuan Silahl\u0131 G\u00fc\u00e7lerini de devreye sokmu\u015flard\u0131. Ancak bu olayda sadece devlet medyas\u0131n\u0131n verdi\u011fi haberlerden ba\u015fka kaynak yok, ama benim gibi bir\u00e7ok \u015fahitler hala var.\u201d Bu konuda 1995 Aksu\u2019da Merhum Rahman Vahidi\u2019den ba\u015fka \u015fah\u0131slar da ayn\u0131s\u0131n\u0131 anlat\u0131yor. D\u00fcnya Uygur Kongresi Ba\u015fkan\u0131 Dolkun \u0130sa Bey\u2019 in annesi Ayhan Anne de 1995 de Urum\u00e7i\u2019de bu olay\u0131 ar\u015fivledi\u011fimizde ayn\u0131s\u0131n\u0131 anlatm\u0131\u015ft\u0131. Bu konuda bir\u00e7ok \u015fahitler ile konu\u015ftuktan sonra bu olay ve bu seferki konu\u015fmalar g\u00f6k kapakl\u0131 ar\u015five al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. (1995, Aksu)<\/p>\n<p>D\u00f6nemin Aksu gazetesinde yay\u0131nlanan ve Xinjang gazetesindeki haberde 3000\u2019den fazla Uygur\u2019un soka\u011fa d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, aralar\u0131nda gen\u00e7lerin, ya\u015fl\u0131lar\u0131n, kad\u0131n ve erkeklerin oldu\u011funu, \u015fehidin cenazesini ta\u015f\u0131yan halk\u0131n \u201cAdalet!\u201d, \u201cKana kan!\u201d, \u201c\u00c7inlileri istemiyoruz!\u201d, \u201c\u00d6zg\u00fcrl\u00fck!\u201d diye slogan att\u0131\u011f\u0131n\u0131 yaz\u0131yor. (Aksu Tarihi Ar\u015fivi).<\/p>\n<p>\u00c7in milliyet\u00e7isi, Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Uygurlar\u0131n direni\u015fi hakk\u0131nda en \u00e7ok ara\u015ft\u0131rma yapan \u674e\u6653\u971e \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201c\u00c7inli acemi bir polis sarho\u015fken yanl\u0131\u015fl\u0131kla bir Uygur\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden oldu. Bu olayla 3.000&#8217;den fazla etnik az\u0131nl\u0131k cesetlerini ta\u015f\u0131mak i\u00e7in sokaklara \u00e7\u0131kt\u0131 ve y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yapt\u0131.\u201d Bunlar iki g\u00fcn boyunca devlet ve h\u00fck\u00fcmet birimlerine, Han halk\u0131na sald\u0131rd\u0131. Olayda 1 ki\u015fi \u00f6ld\u00fc, 549 ki\u015fiyi yaraland\u0131, i\u00e7inde 93\u2019\u00fc a\u011f\u0131r yaral\u0131yd\u0131, protestocular 44 devlet arac\u0131n\u0131 param par\u00e7a etti .<\/p>\n<p>Aksu tarih ar\u015fivlerinde bu olayda \u00f6len ki\u015fi say\u0131s\u0131n\u0131n sokaktan gece yar\u0131s\u0131 toplanan cesedin 100\u2019den fazla oldu\u011funu, \u00e7o\u011funun gen\u00e7ler oldu\u011funu, Aksu valili\u011finin bu olayda cesetlerin ailelerine verilmemesi hakk\u0131nda kararname ald\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131 cesetleri askerlerin bertaraf etmesine karar verdiklerini ve onlar\u0131n defnetti\u011fini yaz\u0131yor.\uff08Aksu Tarih Ar\u015fivi).<\/p>\n<p>Y\u0131l 1981<\/p>\n<p>27 May\u0131s 1981\u2019de Ka\u015fgar\u2019a ba\u011fl\u0131 Feyziavat il\u00e7esinde silahl\u0131 ayaklanma oluyor, \u00e7o\u011fu gen\u00e7lerden olu\u015fan Uygur direni\u015f\u00e7ileri elinde ay y\u0131ld\u0131zl\u0131 bayrakla Feyziavat Karakolu ve Jandarmas\u0131n\u0131 tarumar ediyor. Gen\u00e7ler \u201cYa\u015fas\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Cumhuriyeti!\u201d, \u201cDefol K\u0131z\u0131l \u00c7in!\u201d slogan\u0131yla jandarman\u0131n silah deposunu i\u015fgal ediyor, gen\u00e7ler daha da \u00e7o\u011falmaya ba\u015flay\u0131nca, Ka\u015fgar askeri garnizondan binlerce asker il\u00e7eyi ku\u015fatma alt\u0131na alm\u0131\u015ft\u0131r. Olay\u0131n ard\u0131ndan daha fazla dayanamayacaklar\u0131n\u0131 anlayan gen\u00e7ler ormana geri \u00e7ekiliyor, burada ku\u015fatma alt\u0131nda kalan gen\u00e7ler d\u00f6nemin b\u00fcy\u00fck bir din adam\u0131 taraf\u0131ndan nasihat edilerek ormandan \u00e7\u0131kart\u0131ld\u0131ktan sonra iki y\u00fcz\u00fc a\u015fk\u0131n gen\u00e7 halk\u0131n \u00f6n\u00fcnde askerler taraf\u0131nda a\u011f\u0131r silahla taranarak yok ediliyor. Bu Uygur tarihinde Feyzivat \u0130\u011fdeli destan\u0131 olarak an\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7in medyas\u0131 bu konuda net bir bilgi yay\u0131nlamad\u0131 ama devlet ulusal g\u00fcvelik g\u00fc\u00e7leri i\u00e7in \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim materyalleri ve \u00d6zerk B\u00f6lge Sosyal Bilimler Akademisi\u2019nin yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 kitaplarda bu konuda net bilgiler vard\u0131r. Ve bu olay\u0131n bizzat \u015fahitleri ve i\u015ftirak\u00e7ilerinin aileleri \u015fu an \u0130stanbul\u2019dad\u0131r. Vikipedia\u2019da bu konuda \u00c7in\u2019in a\u011fz\u0131yla yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 vakayla ili\u015fkin tarih, \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131 hakk\u0131ndaki say\u0131lar \u00f6t\u00fc\u015f\u00fcyor.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1981&#8217;de Ka\u015fgar\u2019da meydana gelen \u201c30 Ekim&#8221; ayaklanmas\u0131. 30 Ekim 1981&#8217;de Ka\u015fgar&#8217;da ciddi bir ayaklanma olmu\u015ftur. Ana sloganlar \u015funlard\u0131: &#8220;Yurdumuzdan \u00c7inlileri koval\u0131m&#8221;, &#8220;\u00c7inlilerden kurtulal\u0131m&#8221;, &#8220;Ya\u015fas\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Cumhuriyeti\u201d. \u00c7in kaynakl\u0131 resmi istatistiklere g\u00f6re, bu ayaklanmada iki \u00c7inli hayat\u0131n\u0131 kaybederken, 685 \u00c7in memuru daya\u011fa maruz kald\u0131, bunlar\u0131n 57&#8217;si hafif, 17&#8217;si a\u011f\u0131r yaraland\u0131. Olaya ili\u015fkin 231 ki\u015fi hakk\u0131nda soru\u015fturma a\u00e7\u0131ld\u0131 ve 67 ki\u015fi a\u011f\u0131r cezaya \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. B\u00f6yle olaylarda \u00c7in genel olarak \u00f6l\u00fc ve yaral\u0131 hakk\u0131nda sahte ya da b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fclterek, k\u00fc\u00e7\u00fc\u011f\u00fc yok ederek haber yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ve kendi zarar\u0131n\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in halk\u0131n kayb\u0131 hakk\u0131nda do\u011fru d\u00fcr\u00fcst bilgi yay\u0131mlamayaca\u011f\u0131 i\u00e7in, ar\u015fivlerken \u00e7o\u011funu yerli halk\u0131n i\u00e7inde g\u00fcvenilir insanlardan ve eski ayd\u0131nlardan, ar\u015fiv toplay\u0131c\u0131 izcilerden de bilgi almak zorunday\u0131z. O y\u00fczden bu olay hakk\u0131nda Ka\u015fgar \u00fcst mahkeme dosyas\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 ve ayn\u0131 zamanda g\u00f6revli olan baz\u0131 ki\u015filerin verdi\u011fi bilgiye g\u00f6re bu ayaklanmada defnedilen cenazenin 80\u2019den fazla oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n<p>Bu olay hakk\u0131nda Ka\u015fgar Enstit\u00fcs\u00fc tarih hocas\u0131 Rozimuhemmed Efendi 1995\u2019te Ka\u015fgar\u2019da bir sohbette ayn\u0131s\u0131n\u0131 anlat\u0131yordu. Onun s\u00f6ylediklerine g\u00f6re askerler taraf\u0131ndan kamyonetle ezip ge\u00e7ilen gen\u00e7lerin cesedi 20\u2019den fazlayd\u0131. Bir \u00c7inli asker hat\u0131rat\u0131nda da \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cYeni \u00c7in&#8217;in kurulu\u015fundan sonra Ka\u015fgar&#8217;\u0131n tarihindeki en b\u00fcy\u00fck ciddi isyan\u0131n yak\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fece\u011fini kimse tahmin edemezdi. 30 Ekim 1981&#8217;de \u00f6nemli bir \u0130pek Yolu kasabas\u0131 olan Ka\u015fgar sokaklar\u0131. Yeni \u00c7in, on y\u0131l s\u00fcren \u2018K\u00fclt\u00fcr Devrimi\u2019 felaketinden sonra yeniden kalk\u0131nmay\u0131 bekleyen bir s\u00fcre\u00e7te ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. S\u00f6ylentiler her yerde insanlar\u0131n paniklemesine neden oluyordu. Uygurlar \u2018Defolsun \u00c7in!\u2019, \u2018Bize ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k!\u2019 diye slogan at\u0131yordu. Ertesi g\u00fcn aceleyle 42. alaya d\u00f6nd\u00fcm. Ka\u015fgar sokaklar\u0131nda s\u0131k\u0131y\u00f6netim vard\u0131. Askerler ellerinde silah ve ger\u00e7ek mermilerle devriye geziyor. Her ara\u00e7ta telsiz. Sokaklarda neredeyse hi\u00e7 Han insan\u0131 yoktu.\u201d<\/p>\n<p>Y\u0131l 1986<\/p>\n<p>Ku\u00e7a il\u00e7esindeki baz\u0131 gen\u00e7ler Ye\u015fil \u00c7am Otel&#8217;de, Uygur direni\u015finde k\u0131z\u0131l \u00c7in istilas\u0131ndan sonraki ilk gazete olan \u201cAzad Do\u011fu T\u00fcrkistan\u201d gazetesini yay\u0131mlad\u0131. Daha sonra aralar\u0131na gizlice kar\u0131\u015fan bir polisin ihbar etmesiyle bu te\u015fkilat \u00fcyeleri tutukland\u0131. Bu gazeteyi yay\u0131mlayanlar\u0131n ba\u015f\u0131 olan Dilber adl\u0131 k\u0131z ise benim ilkokul \u00f6\u011fretmenimin k\u0131z\u0131yd\u0131. Babas\u0131 M\u00fcnirdin, &#8220;ger\u00e7ek ad\u0131 Rahman Sali&#8221;, zaman\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan Halk \u0130nk\u0131lab\u0131 Partisi&#8217;nin medya b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Bu aile Do\u011fu T\u00fcrkistan i\u00e7in can\u0131n\u0131 feda edecek kadar vatanseverdi.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1985&#8217;ten 1988&#8217;e kadar, D\u00fcnya Uygur Kongresi Ba\u015fkan\u0131 Say\u0131n Dolkun \u0130sa&#8217;n\u0131n \u00f6nderlik etti\u011fi bir \u00f6\u011frenci hareketi ba\u015flad\u0131 (World Uygur Kongres Web). Bu hamle ile \u00c7in h\u00fck\u00fcmetine Uygurlar\u0131n asla diz \u00e7\u00f6kmeyece\u011fi bildirilmi\u015f oldu. Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da Kom\u00fcnist \u00c7in rejiminin tarihinde K\u00fclt\u00fcr Devrimi\u2019nin ard\u0131ndan gelen g\u00f6stermelik bar\u0131\u015f d\u00f6nemin perdesi kapanm\u0131\u015f ve Uygur tarihinde yeni bir sayfa a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f oldu. Bu konuda \u00c7in kaynaklar\u0131 \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cUrum\u00e7i\u2019deki 1988 &#8220;6.15&#8221; olay\u0131, 15 Haziran 1988&#8217;de Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi, Urum\u00e7i&#8217;de meydana gelen bir isyand\u0131.\u201d<\/p>\n<p>Urum\u00e7i\u2019deki bir dizi kolej ve \u00fcniversiteden y\u00fczlerce etnik az\u0131nl\u0131k \u00f6\u011frencisinin ge\u00e7it t\u00f6reni yapmak i\u00e7in sokaklara d\u00f6k\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc olayda, okul tuvaletlerinde \u00c7inlilerin etnik az\u0131nl\u0131klara y\u00f6nelik yaz\u0131l\u0131 hakaretlerinin bulunmas\u0131yd\u0131. 15 Haziran 1988&#8217;den itibaren 500&#8217;den fazla \u00f6\u011frenci bu olay \u00fczerine soka\u011fa \u00e7\u0131karak 4 g\u00fcn boyunca e\u015fitlik, demokrasi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talepleriyle ayakland\u0131 ve do\u011frudan Han halk\u0131n\u0131 hedef ald\u0131. \u00d6\u011frenciler taraf\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen ana slogan &#8220;Han halk\u0131n\u0131 kovmak&#8221; idi. Bu d\u00f6nemde, g\u00fcney ve kuzey Xinjiang&#8217;\u0131n bir\u00e7ok yerinde ba\u011f\u0131ms\u0131z el ilanlar\u0131, sloganlar, b\u00fcy\u00fck afi\u015fler ve bro\u015f\u00fcrler vb. her yere as\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n<p>Bunun \u00fczerine Xinjiang \u00dcniversitesi&#8217;ne ba\u011fl\u0131 &#8220;\u00dcniversite \u00d6\u011frencileri Bilim ve K\u00fclt\u00fcr Derne\u011fi&#8221;nin olay\u0131 \u00f6zel olarak planlad\u0131\u011f\u0131 ve y\u00f6netti\u011fi ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Burada bahsetti\u011fim ki\u015fi say\u0131n Dolkun \u0130sa Beydir.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1989, 17-18-19 May\u0131s. Urum\u00e7i&#8217;de \u00c7in\u2019in \u0130slam inan\u00e7lar\u0131na ayk\u0131r\u0131 olarak yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 &#8220;Cinsel Hayata \u0130li\u015fkin K\u00fclt\u00fcrler&#8221; adl\u0131 bir kitab\u0131n yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131 yasaklamak i\u00e7in protestolar d\u00fczenlendi. G\u00f6stericilerin aras\u0131na \u00c7in askerleri ile casuslar\u0131n s\u0131zmas\u0131 ve onlar\u0131n y\u00f6nlendirmesi ile ya\u011fmalama ve kundaklamalar meydana geldi. Bu protestoda tutuklananlar\u0131n \u00e7o\u011fu \u00f6\u011frenci ve Uygur\u2019du. Bu seferki protesto Dunganlar\u0131n yani \u00c7inli M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n, Uygurlar\u0131 s\u0131rt\u0131ndan b\u0131\u00e7aklamas\u0131 nedeniyle en \u00e7ok kay\u0131p veren ve tutuklular\u0131n Uygurlar oldu\u011fu bir hareket olmu\u015ftur. Bu protesto \u00f6zerk b\u00f6lge kurulu\u015fundan sonraki en b\u00fcy\u00fck bir protestoydu. \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti bu protestoyu bast\u0131rmak i\u00e7in binden fazla polis, 1200 Jandarma ve Urum\u00e7i\u2019de yerle\u015fik t\u00fcm askeri birimleri harekete ge\u00e7irmi\u015ftir. \u00c7in kaynaklar\u0131 170\u2019ten fazla ki\u015finin tutukland\u0131\u011f\u0131n\u0131, 150\u2019den fazla sivil, 150\u2019den fazla asker-polis-jandarman\u0131n yaraland\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r.(XinJangun\u0131 1989: 25)<\/p>\n<p>Protestoda \u201cTunggan ve Uygur halk\u0131 hakk\u0131m\u0131z\u0131 koruyal\u0131m!\u201d, \u201c\u00c7inlilerin yurdumuza g\u00f6\u00e7 etmesine kar\u015f\u0131 dural\u0131m!\u201d gibi sloganlar atm\u0131\u015ft\u0131r. (Vik, \u4e4c\u9c81\u6728\u9f50\u4e94\u00b7\u4e00\u4e5d\u9a9a\u4e71\uff1a<wbr \/>1989\u5e745\u670819\u65e5\u5728\u4e4c\u9c81\u6728\u9f50\u5e02\u4eba\u6c11\u5e7f\u573a\u53d1\u751f\u7684\u9a9a\u4e71\u4e8b\u4ef6)<\/p>\n<p>Nisan 1990 Bar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131<\/p>\n<p>Zeydin Yusuf liderli\u011finde ba\u015flayan Bar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131, Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve kurtulu\u015f m\u00fccadelesinde yeni bir sayfa a\u00e7t\u0131. Bar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131n\u0131n Uygurlar \u00fczerindeki etkisi ve Uygurlar\u0131n m\u00fccadelesinin d\u00fcnyada tan\u0131nmas\u0131nda tarihimiz a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. K\u0131saca 90&#8217;lar sonras\u0131 bir dizi olaylarda yer alan ve kat\u0131l\u0131mc\u0131, Bar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131 kahramanlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131f arkada\u015flar\u0131 ve Ablikim Mahsum Hajim&#8217;in \u00f6\u011frencileriydi. Toksu&#8217;da &#8220;Do\u011fu T\u00fcrkistan Adalet Partisi&#8221;, &#8220;Do\u011fu T\u00fcrkistan Allah Partisi&#8221;, &#8220;Hotan&#8217;daki Maskeli Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar Toplant\u0131s\u0131, Do\u011fu T\u00fcrkistan Allah Partisi&#8221; vb. direni\u015f hareketlerinde Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;\u0131n Ka\u011f\u0131l\u0131k il\u00e7esindeki Ablikim Mahsum Hacim ve Hotan&#8217;daki Abd\u00fclehet Mahsum Hacim\u2019in \u00f6\u011frencileri vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7in ordusu 5 Nisan 1990\u2019da ramazan ay\u0131nda, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Ka\u015fgar vilayetine ba\u011fl\u0131 Aksu il\u00e7esi Bar\u0131n kasabas\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir soyk\u0131r\u0131m ger\u00e7ekle\u015ftirdi. Bar\u0131n halk\u0131, \u00c7in\u2019in b\u00f6lge halk\u0131n\u0131n bekas\u0131na y\u00f6nelik b\u00fcy\u00fck tehdit olu\u015fturan aile planlamas\u0131 ad\u0131 alt\u0131nda ba\u015flat\u0131lan do\u011fum yasa\u011f\u0131 siyasetinin kald\u0131r\u0131lmas\u0131 ve \u00c7inlilerin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a gayri me\u015fru g\u00f6\u00e7\u00fc ile iskan\u0131n\u0131n durdurulmas\u0131 gibi birtak\u0131m hakl\u0131 taleplerini dile getirmi\u015fti. Bu taleplerin \u00c7inliler taraf\u0131ndan reddedilmesi \u00fczerine halk buna tepki g\u00f6stererek sokaklara d\u00f6k\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Kalabal\u0131\u011f\u0131n artmas\u0131yla korku ve tela\u015fa kap\u0131lan i\u015fgalci \u00c7in y\u00f6netimi, masum insanlara kar\u015f\u0131 ate\u015f a\u00e7arak kar\u015f\u0131l\u0131k verince Bar\u0131n halk\u0131 da binlerce a\u011f\u0131r silaha sahip \u00c7in ordusuna kar\u015f\u0131 ta\u015fl\u0131 sopal\u0131 direni\u015fe ge\u00e7ti.<\/p>\n<p>\u00c7in\u2019in ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 tek tarafl\u0131 ve orant\u0131s\u0131z bu sava\u015f, b\u00f6lge halk\u0131ndan bir\u00e7ok gencin kat\u0131lmas\u0131yla milli bir direni\u015fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Durumun gittik\u00e7e aleyhine geli\u015fti\u011fini g\u00f6ren \u00c7in y\u00f6netimi b\u00f6lgeye 22 bin 750 silahl\u0131 asker, tankl\u0131 birlik, helikopter ve u\u00e7aklar sevk ederek b\u00f6lgeyi abluka alt\u0131na ald\u0131. Yakla\u015f\u0131k 20 bin n\u00fcfusu olan Bar\u0131n kasabas\u0131na do\u011fru b\u00fcy\u00fck bir taarruz ba\u015flatan \u00c7in g\u00fc\u00e7leri korkun\u00e7 bir katliam ve y\u0131k\u0131ma imza att\u0131.<\/p>\n<p>Olay sonras\u0131 \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, Ka\u015fgar Vil\u00e2yet Y\u00fcksek Mahkemesi, Ka\u011f\u0131l\u0131k Mahkemesi, Yeken Mahkemesi, Guma Mahkemesi vb. yerlerde arka arkaya a\u00e7\u0131k ceza mahkemesi a\u00e7\u0131p y\u00fczden fazla ki\u015fiye \u00f6l\u00fcm cezas\u0131 ve binlerce ki\u015fiye hapis cezas\u0131 verildi. Alenen cezaland\u0131r\u0131larak infaz edilen su\u00e7suz insanlar\u0131n ve katledilen bebeklerin hesab\u0131n\u0131 hi\u00e7 kimse tutmad\u0131, tutamad\u0131\u2026<\/p>\n<p>1996 y\u0131l\u0131nda Liudavan(dik kuyu) Hapishanesinde Bar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131n\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131na kat\u0131lan Liu Jiong adl\u0131 bir \u00c7inli asker h\u0131rs\u0131zl\u0131ktan, benimle ayn\u0131 h\u00fccrede idi. H\u00fccrede o zaman zaman sadece benimle konu\u015fuyordu. Onun itiraf\u0131na g\u00f6re Ka\u011f\u0131l\u0131k&#8217;\u0131n baz\u0131 k\u00f6ylerinde ev ev bask\u0131n yap\u0131p hi\u00e7 kimseyi canl\u0131 b\u0131rakmay\u0131p katledildi\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti.<\/p>\n<p>4 Nisan\u2019da ba\u015flayan kesin \u00e7at\u0131\u015fma 10 Nisan\u2019a kadar s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 4 Nisan\u2019da Memur ve asker vb. 25 ki\u015fi yaraland\u0131. 8 asker \u00f6ld\u00fc. 6 Nisan\u2019da \u00c7in 20000 bini a\u015fk\u0131n \u00f6zel kuvvet ve silahl\u0131 g\u00fc\u00e7le \u015fiddetli bast\u0131rma ve ku\u015fatma y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. (N. H. 2017.66.65.67). (Xinjiang Gazetesi 90.26 May)<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter  wp-image-7276\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1.jpg\" alt=\"\" width=\"1054\" height=\"702\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1.jpg 728w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/1-400x266.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 1054px) 100vw, 1054px\" \/><\/p>\n<p>Bar\u0131n ink\u0131lab\u0131 asl\u0131nda 1989\u2019da kurulan Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Partisi\u2019nin planlamas\u0131yla ba\u015flat\u0131lm\u0131\u015f bir \u00f6zg\u00fcrl\u00fck m\u00fccadelesidir.<br \/>\nBa\u015f komutan Zeydin Yusuf ayaklanmada \u015fehit d\u00fc\u015f\u00fcyor.<br \/>\nYard\u0131mc\u0131 ba\u015f komutan Abdu\u011feni Tursun (firar).<br \/>\nKoordinasyon komutan Camal Muhemed \u00e7at\u0131\u015fmada \u015fehit d\u00fc\u015f\u00fcyor. \u0130shak Ho\u015fur \u0130kmal komutan\u0131 \u015fehit.<br \/>\nAbdurehim Turdi \u0130leti\u015fim komutan\u0131.<br \/>\nMuhemmed Turdi Ta\u015f\u0131mac\u0131l\u0131k ileti\u015fim komutan\u0131, \u015fehit.<br \/>\nTurgun \u0130shak 2. Birlik komutan\u0131 \u015fehit.<br \/>\nMuhemmet Tursun, Siddik Haj\u0131 \u0130shak, Abdullah Kas\u0131m esas koordinasyon g\u00fc\u00e7leri . Tutuklu ya da \u015fehit (Nizamiddin H\u00fcseyin, 2017: 59,60,61)<\/p>\n<p>1990\u2019l\u0131 Y\u0131llar<\/p>\n<p>Ku\u00e7a&#8217;da Himit Talib liderli\u011findeki Do\u011fu T\u00fcrkistan Allah Partisi, Kerem Abduveli&#8217;nin dini ayd\u0131nlatma hareketi, Ka\u015fgardaki Ablimit Damulla Haci\u2019n\u0131n yeni zaman e\u011fitim usul\u00fcnce birle\u015ftirerek a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 Saciye Medresesi, Hoten ve Ka\u015fgar&#8217;da arda arda y\u00fckselen \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, uyan\u0131\u015f hareketi Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da \u00c7in h\u00fck\u00fcmetini endi\u015felendirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir uyan\u0131\u015f hareketi ve halk\u0131n kendi k\u00fclt\u00fcr ve tarihine olan benimsemeler, ara\u015ft\u0131rmalar, kar\u015f\u0131l\u0131k hareketleri y\u00fckselmeye, Orta Asya T\u00fcrk Cumhuriyetlerinden ilham almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Ve s\u0131radaki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k n\u00f6beti Do\u011fu T\u00fcrkistan olmas\u0131n\u0131 umuyordu. 1997 de Urum\u00e7i\u2019nin Sayba\u011f b\u00f6lgesi kapal\u0131 hapishanede sorgu memuru odas\u0131nda bir plaket g\u00f6rd\u00fcm, plakette &#8220;Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Partisi&#8217;ni \u00c7\u00f6kertmede lider Tim\u201d diye yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bu plaket \u00c7ince yaz\u0131lm\u0131\u015f olup sorgu memuru odas\u0131nda duvarda as\u0131l\u0131yd\u0131. (N.H 2017:125)<\/p>\n<p>Y\u0131l 1992<\/p>\n<p>Yine Ku\u00e7a il\u00e7esinde i\u00e7inde benim de bulundu\u011fum lise 4.s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerinden bir grup taraf\u0131ndan Tang Nuri Gazetesi yay\u0131mland\u0131. Gazete toplam \u00fc\u00e7 say\u0131 yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. \u00d6n sayfada ufukta y\u00fckselen bir g\u00fcne\u015f resmi bulunuyordu. A\u015fa\u011f\u0131da ise Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in! Sayfan\u0131n alt k\u0131sm\u0131nda ise \u201cDinimiz \u0130slam, milletimiz T\u00fcrk, vatan\u0131m\u0131z Do\u011fu T\u00fcrkistan!&#8221; \u015feklinde Erk gazetesinin \u00f6n sayfas\u0131nda da bulunan slogan yer al\u0131yordu. Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da \u00c7in&#8217;in bir dizi su\u00e7unu ortaya \u00e7\u0131karan ve Uygur halk\u0131n\u0131 \u00f6zg\u00fcrl\u00fck i\u00e7in sava\u015fmaya, m\u00fccadeleye \u00e7a\u011f\u0131ran bir gazeteydi.<\/p>\n<p>K\u00fcnes il\u00e7esine ba\u011fl\u0131 Araltepe K\u00f6y\u00fcnde askeri bir ara\u00e7 k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7ocu\u011fu ezerek \u015fehit etti\u011fi bir vaka oldu. Bu olaydan sonra Araltepe&#8217;nin Karasu ve Kansu k\u00f6y\u00fcnden insanlar haftalarca Araltepe Pazar Meydan\u0131&#8217;nda toplanarak protesto etti. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar Kazak ve Uygurlardan olu\u015fuyordu. Direni\u015fin sonucunda, halk\u0131n asker taraftan cana can istemesini reddine ve dini b\u00fcy\u00fcklerin araya girmesiyle para cezas\u0131yla, silahl\u0131 askerlerin haftalarca halka tehdit ve bask\u0131lar\u0131yla bu konuyu kapatt\u0131.<\/p>\n<p>Ka\u011f\u0131l\u0131k il\u00e7esinin Kara-Kurum taraf\u0131ndaki s\u0131n\u0131rda Himit Talip&#8217;in yolda\u015flar\u0131ndan Halil Alt\u0131n, Mehmet \u0130dris ve ba\u015fka ki\u015filer s\u0131n\u0131rdan ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken askeri helikopterlerle taranarak \u015fehit edildi. Aras\u0131nda biri kendini Ofran Nehri&#8217;ne atm\u0131\u015f. \u00c7in askeri birimleri aylarca o ki\u015finin naa\u015f\u0131n\u0131 arasa da bulamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu olay\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u201cBar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131n\u0131n 15 Y\u0131l\u0131\u201d adl\u0131 kitapta kay\u0131tl\u0131d\u0131r. (N.H, 2017: 125,128,132)<\/p>\n<p>Kitab\u0131n orijinal versiyonu ben ve bir arkada\u015f\u0131m taraf\u0131ndan 1995 y\u0131l\u0131nda rahmetli Nizameddin H\u00fcseyin Efendi vas\u0131tas\u0131yla d\u00fczenlenerek orijinali G\u00f6k Kapakl\u0131 Not olarak adland\u0131r\u0131ld\u0131. 2006&#8217;da ben sorguya \u00e7ekilirken Mavi Notu g\u00f6rd\u00fcn m\u00fc? Kimde? Nerde diye soruldu, bilmedi\u011fimi, b\u00f6yle bir kitap g\u00f6rmedi\u011fimi s\u00f6yledim. On y\u0131l sonra tekrar sorguland\u0131\u011f\u0131mdan \u015fok oldum. 2016 T\u00fcrkiye&#8217;ye ilk geldi\u011fimde bu Mavi Notun T\u00fcrkiye&#8217;de Celil Turan taraf\u0131ndan 2005\u2019te yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendikten sonra 2006\u2019deki tekrar sorguland\u0131\u011f\u0131m\u0131n nedenini anlad\u0131m.<\/p>\n<p>\u00dcniversite d\u00f6neminde bir arkada\u015f\u0131m\u0131z da bu G\u00f6k Kapakl\u0131 ar\u015fiv ile yakalanm\u0131\u015ft\u0131. O Nizameddin H\u00fcseyin Efendi\u2019min: &#8220;Ben ya\u015fl\u0131y\u0131m, sizler ise gen\u00e7siniz, bir \u015fey olursa su\u00e7u benim \u00fczerime at\u0131n&#8221; demesi \u00fczerine hepsini Nizameddin H\u00fcseyin&#8217;in yaz\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini s\u00f6ylemi\u015f ve bu notlar vatanda haz\u0131rland\u0131\u011f\u0131ndan dolay\u0131, bir de Hocam\u0131z Nizameddin H\u00fcseyin Efendi bu G\u00f6k Kapakl\u0131 Notu oradaki bir muhabirin dilinden yazd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in alt\u0131 ay sonra serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1993<\/p>\n<p>Do\u011fu T\u00fcrkistan genelinde \u015fiddetli sald\u0131r\u0131, tutuklama ve bask\u0131 d\u00f6nemine ge\u00e7ili. Say\u0131s\u0131zca ki\u015filer bu harekette tutukland\u0131. \u00c7in\u2019in bu sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131n ana hedefleri, Ka\u011f\u0131l\u0131k\u2019taki din adamlar\u0131, Kerem Abduvali&#8217;nin yolda\u015flar\u0131 ve Hotan&#8217;daki Abdullah Mahsum Hacim&#8217;in talebeleriydi.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1994<\/p>\n<p>Toksu il\u00e7esinde Do\u011fu T\u00fcrkistan Adalet Partisi kuruldu. Parti ba\u015fkan\u0131 Say\u0131n \u0130sa Bey, Toksu \u0130l\u00e7esi K\u00fc\u00e7\u00fck Y\u0131ld\u0131z Belediyesi Ba\u015fkan\u0131yd\u0131. Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Bay \u00d6tk\u00fcr Efendi ise Toksu \u0130l\u00e7esi 1. Lise m\u00fcd\u00fcr\u00fcyd\u00fc. Parti \u00fcyesi \u00d6mer Emin (\u015fu an Almanya\u2019da ya\u015f\u0131yor) ve M\u00f6min Hac\u0131 Urum\u00e7i&#8217;de vb.\u2026 akademisyen ve dindar ki\u015filerle beraber faaliyet g\u00f6sterdiler. \u0130lk yapt\u0131\u011f\u0131 faaliyet Me\u015freplerin d\u00fczenlenmesi, yeni sade d\u00fc\u011f\u00fcnlere te\u015fvik ve din e\u011fitiminin g\u00fc\u00e7lendirilmesi gibi \u00f6n faaliyet bi\u00e7imleri te\u015fvik edildi. Toksu \u0130l\u00e7esi ve \u015eahyar ve Ku\u00e7ar gibi kom\u015fu b\u00f6lgelerde geni\u015f etkiler uyand\u0131rmaya ba\u015flad\u0131. Bundan endi\u015fe eden \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti ilk \u0130sa efendiyi g\u00f6revinden att\u0131. Birtak\u0131m ki\u015filer tutukland\u0131. Bu nedenle ba\u015fta \u0130sa Efendi olmak \u00fczere bir grup ki\u015fi yurtd\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken Pekin&#8217;de tutukland\u0131lar.<\/p>\n<p>Bu arada, tutuklamalar ba\u015flad\u0131ktan sonra, \u00d6tk\u00fcr Efendi liderli\u011findeki Toksu\u2019da kalan birtak\u0131m ki\u015filer Do\u011fum Kontrol \u0130dairesi ve emniyet gibi devlet kurumlar\u0131na sald\u0131r\u0131lar d\u00fczenledi. Ard\u0131ndan Toksu\u2019nun \u00fc\u00e7 taraftan giri\u015findeki k\u00f6pr\u00fcleri havaya u\u00e7urdu ve halka genel bir ayaklanma \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulundu. Toksu&#8217;daki \u00c7inli t\u00fcccarlar ve yerel halk\u0131n tarlalar\u0131n\u0131 i\u015fgal eden \u00c7inli tar\u0131mc\u0131 i\u015fgalciler ka\u00e7maya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>1994 y\u0131l\u0131n\u0131n sonunda, \u0130sa Bey sekiz y\u0131l hapis cezas\u0131na (iki y\u0131l siyasi haklardan mahrum b\u0131rakma), \u00d6tk\u00fcr Bey ise \u00f6m\u00fcr boyu hapis cezas\u0131na (m\u00fcebbet siyasi haklardan mahrum b\u0131rakma) mahk\u00fbm edildi ve binlerce ki\u015fi hapis cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Bundan ba\u015fka y\u00fczlerce ki\u015fi idam edildi. \u0130sa beyin duru\u015fmas\u0131 Aksu \u00dcst Mahkemesinde iki g\u00fcn s\u00fcrd\u00fc. (\u00d6mer \u0130min Fan\u0131 d\u00fcnyadaki dozah)<\/p>\n<p>1999 sonu \u0130sa Bey hapisten \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7\u0131kt\u0131ktan sonra Toksu \u0130l\u00e7esi Ziraat Tar\u0131m Dairesinde nezaret alt\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6nderdi. O arada zor g\u00fcnler ge\u00e7iriyordu, bu nedenle ka\u00e7 keresinde Ku\u00e7ar\u2019daki dava arkada\u015flar\u0131na maddi destek verdi\u011fimiz oldu. Aradan bir sene ge\u00e7meden tekrar tutukland\u0131. Bir daha 10 sene hapse \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>12 Kas\u0131m 1994 gecesi Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;\u0131n Ayy\u0131ld\u0131zl\u0131 G\u00f6k Bayra\u011f\u0131 Toksu \u0130l\u00e7e Halk H\u00fck\u00fcmeti&#8217;nin bayrak dire\u011fine \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131 (g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 \u0130z\u00e7i). Bayrak sabah 10&#8217;a kadar dalgaland\u0131, ancak o saate kadar hatta kar\u015f\u0131s\u0131ndaki karakol ve g\u00fcvenlik birimleri bile ba\u015f\u0131n\u0131 kald\u0131r\u0131p yukar\u0131daki bu bayra\u011f\u0131 fark etmemi\u015f, pencere \u00f6n\u00fcne gelen vali bu bayra\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcnce \u015fok olmu\u015f ve bu olay Toksu il\u00e7esindeki \u00c7in yetkili makamlar\u0131n\u0131 baya pani\u011fe d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015f, bu nedenle \u00e7evredeki askeri birimlerden asker takviye etmi\u015flerdi. Ben o d\u00f6nemde Tuksu\u2019dayd\u0131m, dikilen bayraktan biri benim evimde yast\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde sakl\u0131yd\u0131.<\/p>\n<p>2004\u2019te evlendi\u011fimde bende unutmu\u015fum bayra\u011f\u0131n yast\u0131\u011f\u0131n i\u00e7inde oldu\u011funu, han\u0131m bir g\u00fcn d\u0131\u015far\u0131dan eve geldi\u011fimde yatak odam\u0131zda bayra\u011f\u0131 ortaya a\u00e7m\u0131\u015f, \u015fa\u015f\u0131rm\u0131\u015f kalm\u0131\u015f. Daha a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da o d\u00f6nemde bir\u00e7ok gen\u00e7 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n ay y\u0131ld\u0131zl\u0131 g\u00f6k bayra\u011f\u0131n\u0131n nas\u0131l oldu\u011funu bile bilmiyordu. Biz de o bayra\u011f\u0131 \u0130sa Yusuf Alptekin d\u00f6neminde T\u00fcrkiye\u2019de yay\u0131nlanm\u0131\u015f Do\u011fu T\u00fcrkistan Avazi isimli gazeteden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015fekliyle kendimiz yapm\u0131\u015ft\u0131k. Daha sonra o partinin bir ba\u015fka \u00fcyesi Hamit Kari isimli arkada\u015f\u0131m\u0131za teslim ettim. O arkada\u015f\u0131m\u0131z 2007\u2019de bir trafik kazas\u0131nda Hakk\u0131n rahmetine kavu\u015ftu.<\/p>\n<p>Uygurlar\u0131n Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da Nizameddin H\u00fcseyin Efendi \u00f6nderli\u011finde \u00c7in\u2019in \u00fcretti\u011fi tu\u011fla \u00e7ay\u0131n\u0131 boykot eylemi olmu\u015ftu. Bu konuda gazetelerde \u201cKara \u00e7ay ve Uygurlar\u0131n Se\u00e7imi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 makale yay\u0131nland\u0131. \u00c7in bu boykot ink\u0131lab\u0131nda 400 milyon yuan zarar etti\u011fini ve alakal\u0131 ki\u015filerin a\u011f\u0131r \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. \u00d6zerk b\u00f6lge ba\u015fkan\u0131 Ablet Abdurre\u015fit bunu a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00c7in mal\u0131na boykot edilerek devlete kar\u015f\u0131 su\u00e7 i\u015flendi\u011fini, ilgili ki\u015filerin a\u011f\u0131r cezaland\u0131rmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Bu nedenle zararl\u0131 \u00e7\u0131kan \u00c7in\u2019in gayr\u0131 me\u015fru askeri birimi Bingt\u00fcan \u00e7ay ticaretini manip\u00fcle etmekten feragat etti (Asya Kindiki Gazetesi. Xinj\u0131ang Gazetesi ve g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 \u0130z\u00e7i)<\/p>\n<p>Y\u0131l 1995<\/p>\n<p>Merhum Rahman Vahidi arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Aksu \u0130l Mahkemesi&#8217;nin olayla ilgili mahkeme tutanaklar\u0131n\u0131 al\u0131p hocam Nizameddin H\u00fcseyin&#8217;e teslim ettim. Rahman Vahidi, Hac\u0131 Yakup Anat, 1990&#8217;lardan sonraki Aksu Mahkemesinde siyasi nedenlerle a\u00e7\u0131lan mahkeme kay\u0131tlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funu bir \u015fekilde ele ge\u00e7irmi\u015f ve bunu Nizameddin H\u00fcseyin Efendiye teslim etmem i\u00e7in vermi\u015fti. O sefer yakla\u015f\u0131k 15 g\u00fcn boyunca Aksu&#8217;da Hac\u0131 Yakup Anat, Rahman Vahidi ve di\u011ferleri ile birlikte oldum. Rahmetli Hac\u0131 Yakup Anat&#8217;\u0131n Urum\u00e7i\u2019deki evindeki kitapl\u0131\u011f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan tarihine ve Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;a ili\u015fkin materyallerle doluydu. Bu devirdeki konuyla ili\u015fkin \u00fcnl\u00fc akademisyenlerin materyal kayna\u011f\u0131yd\u0131. Onun kendi a\u011fz\u0131yla s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, T\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk tarihine ait herhangi bir kitap yay\u0131nlan\u0131rsa ayn\u0131 vakitte onun eline ula\u015facakm\u0131\u015f.<\/p>\n<p>Bu Nenjing \u00dcniversitesi\u2019nde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 zamanlarda, yani Milliyet\u00e7i \u00c7in d\u00f6neminde b\u00f6yle ba\u015flanm\u0131\u015f. O d\u00f6nemde Muhammed Emin Bu\u011fra, \u0130sa Yusuf Alptekinler Nenjing\u2019de faaliyet g\u00f6stermi\u015fler. Nenjing \u00dcniversitesi\u2019nde ilk T\u00fcrk Dili ve Tarihi Fak\u00fcltesi a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Muhammet Emin Bu\u011fra okulun rekt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne davet ediliyor. Buna cevaben Muhammet Emin Bu\u011fra kendisinden daha iyi aday\u0131n oldu\u011funu s\u00f6yleyip Hac\u0131 Yakup Anat\u2019\u0131 \u00f6neriyor. Bir keresinde yabanc\u0131 diplomatlar toplant\u0131s\u0131nda Hac\u0131 Yakup Anat T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00fcy\u00fckel\u00e7isi ve Bakan\u0131na \u00e7evirmenlik yapm\u0131\u015f olup, onlar onun ak\u0131c\u0131 T\u00fcrk\u00e7esine ve T\u00fcrk Tarihine olan bilgisinden hayran kal\u0131p onun kim oldu\u011funu sormu\u015flard\u0131.<\/p>\n<p>Hac\u0131 Yakup Anat kendisinin Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 Uygur t\u00fcrk\u00fc oldu\u011funu, Nenjing \u00dcniversitesi\u2019nde T\u00fcrk Tarihi dersi verdi\u011fini s\u00f6yledi\u011finde, onlar neye ihtiya\u00e7 oldu\u011funu sormu\u015f. Hac\u0131 Yakup Anat T\u00fcrk tarihine ili\u015fkin materyaller ve bilgilerin eksikli\u011fini, ders materyallerinin eksikli\u011fini dile getirdikten sonra bu d\u00f6nemden ba\u015flayarak T\u00fcrk Tarihi ve Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;a ili\u015fkin materyallerin baz\u0131lar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019den gelece\u011fini, bunun K\u00fclt\u00fcr Devrimi d\u00f6neminde durduruldu\u011funu, ondan sonra Sincan \u00dcniversitesi\u2019nde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde tekrar gelmesi i\u00e7in m\u00fcracaat etti\u011fini, \u00d6zerk B\u00f6lge Ba\u015fkan\u0131 T\u00f6m\u00fcr Davamet d\u00f6neminde de geldi\u011fini, ayr\u0131ca Ablet Abd\u00fcre\u015fit d\u00f6neminde durduruldu\u011funu kendisi s\u00f6ylemi\u015fti. (g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 iz\u00e7i, Dr. Nebican Tursun)<\/p>\n<p>Konuya d\u00f6necek olursak, Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da 1992&#8217;den 1997&#8217;ye kadar olan d\u00f6nem, protestolar\u0131n ve direni\u015f hareketlerinin zirve yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemdi. Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 genel bir ayaklanma ve halk devrimi haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndayd\u0131 ve \u00fclkenin her yerinde gen\u00e7lik g\u00f6sterileri yap\u0131l\u0131yordu. Halk 1997&#8217;de genel bir ayaklanma olaca\u011f\u0131na, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k s\u0131ras\u0131n\u0131n gelece\u011fine inan\u0131yordu.<br \/>\nKa\u015fgar, Hotan, Aksu, Ku\u00e7ar ve Korla&#8217;da bir dizi protestolar, ayaklanmalar ba\u015flad\u0131. Ku\u00e7ar \u0130l\u00e7esi&#8217;nde, Ku\u00e7ar \u0130l\u00e7esi&#8217;ne ba\u011fl\u0131 \u00c7imen ile B\u0131hi\u015fba\u011f aras\u0131nda Mehmet Kutbeddin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde bir grup ki\u015filer ile polis aras\u0131nda s\u0131cak \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131. Mehmet Kutbeddin ve yolda\u015flar\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmada \u015fehit d\u00fc\u015ft\u00fc, bu \u00e7at\u0131\u015fmayla ilgili y\u00fczlerce ki\u015fi tutukland\u0131. 1<\/p>\n<p>Bozdong olay\u0131 da o y\u0131l meydana geldi. Aksu direni\u015f hareketinde polislerin tutuklamas\u0131ndan sa\u011f kalan birtak\u0131m ki\u015filer Bozdong s\u0131n\u0131r\u0131ndan ge\u00e7erken, K\u0131rg\u0131z \u00e7obanlar\u0131n\u0131n \u00c7in polisine ihbar etmesiyle bu gen\u00e7ler ile polisler aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fma ya\u015fand\u0131. \u00c7at\u0131\u015fmada baz\u0131 ki\u015filer olay yerinde \u015fehit edildi, tutukland\u0131, baz\u0131lar\u0131 ise olay yerinde daha sonra vurularak \u015fehit edildi. Olayla ili\u015fkin Ahmetcan 1. Nolu hapishaneye, Turdi Haf\u0131z 3. Nolu Hapishaneye, Abdusupur 3. Nolu hapishaneye, U\u00e7turpanl\u0131 Mutellib, Mevlan ve di\u011fer bir arkada\u015f\u0131 Turfan Ayd\u0131ng\u00f6l Hapishanesine at\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Rahmetli Hocam\u0131z Nizameddin H\u00fcseyin Efendinin tutuklanmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ben de Ku\u00e7ar\u2019da tutuklad\u0131ktan sonra Urum\u00e7i\u2019ye sevk edilirken y\u00fczlerce jandarma e\u015fli\u011finde onlarla ayn\u0131 ara\u00e7ta ta\u015f\u0131nd\u0131m. Bu sayede yol \u00fczerinde Kara\u015fehir, Turfan hapishanelerinde konaklama yaparken oradaki durumlar\u0131 da g\u00f6rm\u00fc\u015f oldum. Ve bu insanlar\u0131n az\u0131c\u0131k hikayesini dinlemeye muvaffak oldum. Bu detaylarda G\u00f6k Kapakl\u0131 ar\u015fivin sonraki bizim devam etti\u011fimiz b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde de kaydedilmi\u015fti. (g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 \u0130z\u00e7i)<\/p>\n<p>Y\u0131l 1996<\/p>\n<p>Hoten&#8217;de Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Partisi&#8217;nin maskeli toplant\u0131s\u0131 d\u00fczenlenmi\u015f ve toplant\u0131 video kayd\u0131n\u0131n polislerin eline ge\u00e7mesiyle genel tutuklama ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Sonu\u00e7 olarak bu nedenle Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131n\u0131n 1997 y\u0131l\u0131nda umdu\u011fu genel ayaklanma hareketi plan\u0131 y\u0131k\u0131ld\u0131. Bu d\u00f6nemde baz\u0131 gen\u00e7ler para toplama, ayaklanmaya haz\u0131rl\u0131k yapma ad\u0131 alt\u0131nda, \u00c7in yanl\u0131s\u0131 ya da s\u00f6zde hainlerin ve \u00c7inlilerin mallar\u0131n\u0131 ya\u011fmalama gibi yol izledi\u011finden 95-97 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda soygun, h\u0131rs\u0131zl\u0131k yaparken yakalan\u0131p, sorguya \u00e7ekildi\u011finde niye yapt\u0131n sorusuna para toplay\u0131p direni\u015f hareketi i\u00e7in kullanacakt\u0131m cevab\u0131yla hapse at\u0131lan gen\u00e7ler de \u00e7oktur.<\/p>\n<p>Y\u0131l\u0131n sonunda Ku\u00e7ar&#8217;\u0131n Alkagu k\u00f6y\u00fcnde Himit Talib&#8217;i if\u015fa eden Ku\u00e7arl\u0131 \u0130mam Kuyumcu Abduveli ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Abduveli 1997&#8217;de a\u00e7\u0131k mahkemede \u00f6l\u00fcme mahk\u00fbm edildi. Ku\u00e7ar&#8217;da binlerce ki\u015finin yarg\u0131land\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k mahkeme yap\u0131ld\u0131. Mahkemede Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Partisi&#8217;nin Ku\u00e7ar&#8217;daki temsilcisi Galip Can ve Yasin Mehmet&#8217;in Hoten toplant\u0131s\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda h\u00fck\u00fcm okundu, bu olaylara ili\u015fkin t\u00fcm aile \u00fcyeleri dahil herkes y\u00fczlerce gen\u00e7 bir arada yarg\u0131land\u0131 ve a\u00e7\u0131k mahkeme askerlerin nezareti alt\u0131nda Ku\u00e7ar il\u00e7esinin yeni \u015fehirdeki a\u00e7\u0131k sineme salonuna getirildi. Bu mahkemede en a\u011f\u0131r\u0131 \u00f6l\u00fcm cezas\u0131ndan en hafif \u00fc\u00e7 y\u0131l hapis cezas\u0131 verildi. Ayn\u0131 aileden d\u00f6rt-be\u015f ki\u015finin de ceza ald\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u00d6rne\u011fin, \u0130slam Yusuf ailesinin damad\u0131 Yasin Mehmet, o\u011fullar\u0131 Abdulkerim, Mehmet Emin, Abdulhelil, Ablimit ve di\u011ferleri\u2026bu d\u00f6nemin dosyalar\u0131 da G\u00f6k Kapakl\u0131 ar\u015fivin sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kay\u0131tl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7in, Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da, esas olarak Karasu ve Urum\u00e7i&#8217;deki g\u00fcney da\u011fl\u0131k, Heijasan gibi Uygur n\u00fcfuslu b\u00f6lgeleri zorla g\u00f6\u00e7 ettirmeye ba\u015flad\u0131. (Uygur Haber Ajans\u0131)<br \/>\nAsl\u0131nda \u00c7in Urum\u00e7i&#8217; deki Uygur n\u00fcfusunu kontrol etmeyi ama\u00e7layan zorla tahliyelere ba\u015flam\u0131\u015f\u0131. \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, \u00c7in\u2019in g\u00fcvenli\u011fi Sincan (Do\u011fu T\u00fcrkistan), Sincan\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011fi Urum\u00e7i diye Urum\u00e7i&#8217;de git gide artan Uygur n\u00fcfusunu ba\u015fka b\u00f6lgelere ta\u015f\u0131yarak azaltmay\u0131 hedeflemi\u015fti. O zamandan beri, Uygurlar\u0131n Urum\u00e7i n\u00fcfusuna girmesi i\u00e7in bir tak\u0131m kat\u0131 ko\u015fullar ve k\u0131s\u0131tlamalar getirildi.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1997<\/p>\n<p>Gulca katliam\u0131 1997&#8217;de ger\u00e7ekle\u015fti. Bu Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da erken patlak veren genel ayaklanman\u0131n bir k\u0131sm\u0131 idi. Bu genel ayaklanman\u0131n ba\u015fka yerlere erken kendini belli etmesinden Gulca Hareketi erken yap\u0131lmak zorunda kald\u0131. Gulca&#8217;da binlerce gen\u00e7 katledildi, hapsedildi ve buz depolar\u0131nda dondurularak \u015fehit edildi. (G\u00fcl\u015fen Abdukad\u0131r 5. Febral Ar\u015fivi). Ard\u0131ndan Yine 1997\u2019de Urum\u00e7i\u2019de otob\u00fcste patlama oldu. Olayla alakal\u0131 Mustafa (Kelpinli, Shanggay\u2019da y\u00fcksek lisans e\u011fitimi g\u00f6rm\u00fc\u015f), Gayret (Toksu hareketi kat\u0131l\u0131mc\u0131s\u0131), Turd\u0131 Haf\u0131z (\u00dc\u00e7turfanl\u0131), vb.\u2026gen\u00e7ler tutukland\u0131 ve ayn\u0131 sene i\u00e7erisinde idama mahk\u00fbm edildi.<br \/>\nUygurlar\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc dikti\u011fi Hong Kong&#8217;un geri al\u0131nmas\u0131na do\u011fru giden s\u00fcre\u00e7te, \u00c7in i\u015fgaline kar\u015f\u0131 geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir ayaklanma ve halk\u0131n devrim hareketi arzusu b\u00f6ylece par\u00e7a par\u00e7a yok edilerek bitirildi, ama Uygur halk\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck ayaklanma arzusu ve iste\u011fi hi\u00e7 bitmedi ve asla bitmeyecekti.<\/p>\n<p>Y\u0131l 1998<\/p>\n<p>8 Mart 1998 \u00dcstat Nizamidin H\u00fcseyin, \u00c7in hapishanesinden bir y\u0131l sonra kefaletle ailesine verildi. Asl\u0131nda i\u015fin asl\u0131, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck ittihat\u00e7\u0131s\u0131 hapishane hastanesinde zehirlendikten sonra evine verilmi\u015fti. (RFA)<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-7277\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2.jpg\" alt=\"\" width=\"1080\" height=\"1467\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2.jpg 1080w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2-221x300.jpg 221w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2-754x1024.jpg 754w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2022\/03\/2-768x1043.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1080px) 100vw, 1080px\" \/><\/p>\n<p>Ustat Nizamiddin H\u00fcseyin Efendi, 20. y\u00fczy\u0131lda Uygur tarihinde k\u00f6kl\u00fc ge\u00e7mi\u015fe sahip bir ki\u015fidir. O 1940\u2019l\u0131 y\u0131llarda Uygur Halk\u0131n\u0131n Milli Kurtulu\u015f y\u0131llar\u0131 d\u00f6neminde 16 ya\u015f\u0131nda Ta\u015fkorgan partizanlar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f, \u00e7ok kez a\u011f\u0131r yaralar alm\u0131\u015f ve \u00d6lmez Tohtimet ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyeti \u00c7in\u2019le 11 maddeli antla\u015fma yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Milliyet\u00e7i \u00c7in taraf\u0131ndan tutuklanarak hapse at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1946 antla\u015fma d\u00f6nemindeki bask\u0131yla serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f ve Urum\u00e7i\u2019de Xinjang Enstit\u00fcs\u00fc Tarih Co\u011frafya fak\u00fcltesine girmi\u015ftir. 1951\u2019le 1957 aras\u0131 Xinj\u0131ang gazetesinde muhabir, edit\u00f6r olarak g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r. 1958 de \u201c\u015eiddet yanl\u0131s\u0131 Milliyet\u00e7i, Pant\u00fcrkist\u201d diye adland\u0131r\u0131l\u0131p 1978\u2019e kadar 20 y\u0131l hapiste kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde her buldu\u011fu f\u0131rsatta hapisten ka\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. 1980\u2019l\u0131 y\u0131llarda K\u00fclt\u00fcr devriminin bitmesiyle ve bir k\u0131s\u0131m ayd\u0131nlar \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe kavu\u015ftu\u011funda \u00dcstat da Uygur K\u00fclt\u00fcr\u00fc ve \u0130nanc\u0131 hakk\u0131nda bir\u00e7ok makaleleri yay\u0131mlay\u0131p halk aras\u0131nda ilgi g\u00f6rd\u00fc. (Xinjiang Medeniyeti Dergisi). 3 Mart 1997\u2019de 71 ya\u015f\u0131ndaki \u00fcstat bir daha tutukland\u0131 ve son g\u00fcnlerini hapiste ge\u00e7irdi. Mart 1998\u2019de kefaletle serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131ktan birka\u00e7 g\u00fcn sonra 8 Nisan g\u00fcn\u00fc evinde \u015fehit d\u00fc\u015ft\u00fc. \u00dcstad\u2019a Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n son d\u00f6nemdeki direni\u015f abidesi diyebiliriz. Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda faaliyet g\u00f6steren Uygurlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fck sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131ndan Dulkun \u0130sa ba\u015fta olmak \u00fczere bir\u00e7o\u011fu \u00fcstad\u0131n yeti\u015ftirdi\u011fi fidanlardand\u0131r. \u00dcstat zaman\u0131nda yine Do\u011fu T\u00fcrkistan direni\u015finin kara kutusu, vatan i\u00e7inde davaya \u0131\u015f\u0131k tutan me\u015falesidir. Mezar\u0131 dava arkada\u015f\u0131 tarih\u00e7i Turgun Almas ile yan yanad\u0131r.<\/p>\n<p>1998&#8217;de baz\u0131 siyasi tutuklular \u015eayar Hapishanesinden ka\u00e7t\u0131. \u015eayar&#8217;\u0131n i\u00e7inde \u015fiddetli bir \u00e7at\u0131\u015fma \u00e7\u0131kt\u0131. Olaya kar\u0131\u015fan ki\u015filer, \u015eayar Cezaevi&#8217;nde g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131ktan sonra, trakt\u00f6rle kaz\u0131lm\u0131\u015f \u00e7ukurlara mahkumlar \u00f6n\u00fcnde diri diri g\u00f6m\u00fcld\u00fcler. (g\u00f6rg\u00fc tan\u0131\u011f\u0131 beyan\u0131 )<\/p>\n<p>YIL 2000<\/p>\n<p>2000 y\u0131l\u0131ndan bu yana, \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da resmi olarak bir &#8220;kilit n\u00fcfus&#8221; profili olu\u015fturmu\u015ftur. \u00c7emberin merkezinde birinci derece akrabalar\u0131, ikinci \u00e7emberde yak\u0131n dostlar\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7emberde ikinci dereceden akrabalar\u0131, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc \u00e7emberde ikinci dereceden dostlar\u0131, be\u015finci \u00e7emberde dostunun dostu, akrabas\u0131n\u0131n akrabas\u0131, mahalle kom\u015fular\u0131 olup bir ki\u015finin \u00e7evresinde on halka olacak \u015fekilde izleme sistemini hayata ge\u00e7irdi. Kara listeye al\u0131nanlar birden ona kadar derecelere ayr\u0131l\u0131rd\u0131. Bu kara listedeki ki\u015filer her bayram ve baz\u0131 g\u00fcnleri hapiste ge\u00e7irmek zorundayd\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;\u0131n neresinde birer vaka olsa ilk \u00f6nce bunlar toplan\u0131yordu.<\/p>\n<p>2000\u2019de Abdullah Kurban, Abd\u00fcsselam Kurban karde\u015flere k\u0131rm\u0131z\u0131 liste \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Sonu\u00e7ta ya\u015fanan \u00e7at\u0131\u015fmada Ku\u00e7a \u0130l\u00e7e Emniyet Kom\u00fcnist Parti Ba\u015fkan\u0131 Chenpeng vuruldu. Olay yerinde Abdussalam Kurban ve yolda\u015flar\u0131 Kad\u0131r, Nuriman ev sahipleri katledildi. Karde\u015flerin babas\u0131 Kurban Karim, annesi Hevvahan ve karde\u015fi Mehmet Niyaz da 10 ila 15 y\u0131l hapis cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131. Olay ya\u015fanan ev ise \u00f6zerk b\u00f6lge yard\u0131mc\u0131 ba\u015fkan\u0131 Mehmet Emin Zakir\u2019in akrabalar\u0131yd\u0131. Bir ba\u015fka olayda bu \u00f6zerk b\u00f6lge ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131n\u0131n ablas\u0131n\u0131n evinde ya\u015fand\u0131, olayda tutuklama karar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lan firari kendini patlatm\u0131\u015f olup ba\u015fkan\u0131n ye\u011feni Abd\u00fclkerim ise hapis cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131ld\u0131.<\/p>\n<p>Karde\u015flerden Abdullah Kurban sene 2004\u2019e kadar firardayd\u0131, Toksu\u2019da yakaland\u0131\u011f\u0131nda sonuna kadar \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f ve Mennisa adl\u0131 bir han\u0131m ile en son polise diri yakalanmamak i\u00e7in birbirlerini vurarak \u015fehit d\u00fc\u015fm\u00fc\u015flerdir. Polisler bu konuda onlar\u0131n intihar etti\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Bunlarla ili\u015fkili olaya \u00f6zerk b\u00f6lge yard\u0131mc\u0131 ba\u015fkan\u0131 Mehmet Emin Zakir s\u00fclalesinden bir\u00e7ok akrabalar\u0131 kat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Bu Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00f6zerk b\u00f6lge ba\u015fkan\u0131 ailesinin direni\u015f olay\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve \u00c7in\u2019in en \u00e7ok darbe yedi\u011fi bir olayd\u0131r. (Uygur Haber Ajans\u0131. G\u00f6rg\u00fc tan\u0131k \u0130zchi)<\/p>\n<p>YIL 2008<\/p>\n<p>2008 Olimpiyatlar\u0131 \u00f6ncesinde, Ku\u00e7ar&#8217;daki \u0130l\u00e7e emniyet m\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne y\u00f6nelik bir sald\u0131r\u0131 oldu. Ancak bunun \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin akl\u0131 ba\u015f\u0131nda olmayan \u00e7ocuklar\u0131 kand\u0131rarak yapt\u0131\u011f\u0131 bir olay oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00c7in bundan \u00f6nce s\u0131k s\u0131k d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda Uygurlar\u0131n Pekin olimpiyat \u00f6ncesi sald\u0131r\u0131 yapacaklar\u0131n\u0131 ve \u00e7inin terorle kar\u015f\u0131 kald\u0131\u011f\u0131 bir ma\u011fdur gibi alg\u0131 olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu 16-17 ya\u015f aras\u0131 \u00e7ocuklard\u0131 ve ertesi g\u00fcn \u00c7in, d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131ndan gazetecileri sahneyi izlemeleri i\u00e7in davet ettiler. Yeni Uygurlar\u0131 ter\u00f6rle su\u00e7lamaya sahne haz\u0131rlam\u0131\u015f ve Pekin olimpiyat\u0131 \u00f6ncesi Pekin\u2019e toplanan t\u00fcm muhabirleri olaydan bir g\u00fcn sonra hemen olay yerini g\u00f6rmeye Ku\u00e7ar\u2019a getirmi\u015flerdi. Bu olay\u0131n komik yan\u0131, sald\u0131r\u0131 d\u00fczenleyen gen\u00e7ler i\u00e7inde i\u015ften kovulan bir polisin olmas\u0131 ve y\u0131llar sonra o polisin terfi ettirilip yeniden i\u015fe al\u0131nmas\u0131. (BBC. VALSTRIET. NEV YORK TIMES.XINHUA.)<\/p>\n<p>2008 y\u0131l\u0131nda, \u00c7in devletinin Pekin merkezli devlete ba\u011fl\u0131 \u00c7in seddi Transport \u015firketinin ondan fazla Uygur kamyon \u015fof\u00f6r\u00fc tutukland\u0131. Nedeni ise Kamyonlar\u0131n alt\u0131na saklanarak yurt d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kamayan baz\u0131 Uygurlar\u0131n K\u0131rg\u0131zistan ve Pakistan \u00fczerinden ka\u00e7\u0131rmalar\u0131. Bu \u015firketin olaylarla ilgili olarak muhasebeci ve ba\u015fka elemanlar\u0131 da tutukland\u0131. Daha sonra y\u00fczlerce Uygur&#8217;un bu \u015firkete \u00f6deme yap\u0131p pasaport ald\u0131\u011f\u0131, \u015fof\u00f6r pasaportlar\u0131n\u0131 kullanarak \u00fclkeden ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.(G\u00d6RG\u00dc TANIK \u0130ZCH\u0130)<\/p>\n<p>YIL 2009<\/p>\n<p>2009 y\u0131l\u0131nda Yarken \u0130l\u00e7esinin Yarken Darilmullemin, yeni Yeken lisesi \u00f6n\u00fcndeki Ak\u015fam Pazar\u0131 Caddesi\u2019nde binlerce insan katledildi. Ancak olayla ilgili herhangi bir bilgi verilmedi. Hatta bu sokaktaki \u00c7inli g\u00f6\u00e7menler de birlikte \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, bu olayla ilgili hi\u00e7bir \u015fekilde herhangi bir bilgi al\u0131namam\u0131\u015ft\u0131. Bu, Do\u011fu T\u00fcrkistan tarihinin en gizemli ve \u00f6l\u00fc say\u0131s\u0131 en \u00e7ok, i\u00e7inde \u00c7inli g\u00f6\u00e7menlerin de bulundu\u011fu katliam olaylar\u0131ndan biridir. Haberin yay\u0131lmas\u0131na engel olmak i\u00e7in bu caddede d\u00fckk\u00e2n a\u00e7an ve olay yerinde bulunan \u00c7inliler bile katledilmi\u015f bir olayd\u0131r. (G\u00d6RG\u00dc TANIK BEYANI)<\/p>\n<p>2009 y\u0131l\u0131nda d\u00fcnyaca bilinen Urum\u00e7i katliam\u0131 ya\u015fand\u0131. \u00c7in her ne kadar say\u0131lar\u0131 gizlese bile bu olaya kat\u0131lan ve ayn\u0131 zamanda yara alm\u0131\u015f biri olarak, ara\u015ft\u0131rma nedeniyle olayda g\u00f6rev yapan bir\u00e7ok polis ve tan\u0131d\u0131k memurlardan ald\u0131\u011f\u0131m say\u0131 \u00f6len Uygurlar\u0131n \u00fc\u00e7 binin \u00fczerinde olmas\u0131d\u0131r. O zamandan beri \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, Uygurlar\u0131n kapsaml\u0131 bir \u015fekilde ar\u015fivlenmesi de dahil olmak \u00fczere bir dizi rejim politikas\u0131 uygulamaya ba\u015flad\u0131. Tek giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015fl\u0131 alan in\u015faat\u0131 ba\u015flatt\u0131. Kuzey b\u00f6lgeleri Uygursuz b\u00f6lge yapmaya ba\u015flad\u0131. \u015eihenze, Saven, Manas, \u00c7\u00f6\u00e7ek, Altay ve Bortala&#8217;n\u0131n kuzey b\u00f6lgelerinde, g\u00fcneyden adres kayd\u0131 yapt\u0131rmayan Uygurlar\u0131 ve t\u00fcccarlar\u0131 memleketine geri g\u00f6ndermeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n<p>2014 y\u0131l\u0131nda Altay vilayetindeki Uygurlar\u0131n say\u0131s\u0131 3.000&#8217;in alt\u0131na, \u00c7\u00f6\u00e7ek\u2019teki Uygurlar\u0131n say\u0131s\u0131 5.000&#8217;in alt\u0131na d\u00fc\u015ft\u00fc. Urum\u00e7i\u2019de 2016\u2019ya kadar 500 bin Uygur geldi\u011fi yere ya da as\u0131l memleketine g\u00f6\u00e7 ettirildi. Sene 2016 en son T\u00fcrkiye&#8217;ye geldi\u011fimde o\u011flumun s\u0131n\u0131f arkada\u015flar\u0131n\u0131n 53 \u00e7ocuktan sadece 14\u2019\u00fc kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, kalan\u0131n memleketine d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemi\u015flerdi. ( BBC. NEV YORK TIMES. VAL. XINHUA. TRT) O zamandan her aileye birden \u00fc\u00e7e kadar muhtar sorumlu olup Uygurlar\u0131n evlerini haritaland\u0131r\u0131p kodlad\u0131lar. Ki\u015filerin giyini\u015fini, \u00f6zeli\u011fi, mal varl\u0131klar\u0131, dini g\u00f6r\u00fc\u015flerini, namaz k\u0131l\u0131p k\u0131lmamas\u0131 vb. kay\u0131t alt\u0131na al\u0131p \u015fu anki kampa g\u00f6nderilecek ki\u015filerin temelini o zamanlardan atm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>YIL 2013<\/p>\n<p>2013 y\u0131l\u0131nda L\u00fck\u00e7\u00fcn Ayaklanmas\u0131 oldu. Olayla ilgili Turfan, L\u00fck\u00e7\u00fcnde binlerce ki\u015fi tutukland\u0131, katledildi. 26 Haziran 2013 L\u00fck\u00e7\u00fcn Katliam\u0131: Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Turfan Vilayetine ba\u011fl\u0131 Pi\u00e7an \u0130l\u00e7esinin L\u00fck\u00e7\u00fcn kentinde oturan Uygur T\u00fcrkleri, topraklar\u0131n\u0131n zorla ellerinden al\u0131narak b\u00f6lgeye getirilip yerle\u015ftirilen etnik \u00c7inli g\u00f6\u00e7menlere verilmesini kabul etmediklerini beyan i\u00e7in kent y\u00f6netimi ile Polis Merkezi\u2019nin bulundu\u011fu binaya gelerek olay\u0131 \u015fik\u00e2yet etmi\u015flerdir. \u00c7in i\u015fgal y\u00f6netimi bu Uygur k\u00f6yl\u00fcleri dinleme yerine i\u015fgal polislerine emir vererek \u00fczerlerine ate\u015f a\u00e7t\u0131r\u0131r. \u00c7\u0131kan \u00e7at\u0131\u015fmalarda 35 Uygur ile 11 \u00c7in i\u015fgal polisi toplam 46 ki\u015fi hayat\u0131n\u0131 kaybeder. Onlarca ki\u015fi yaralan\u0131r. Olaylardan sonra \u00c7in i\u015fgal g\u00fc\u00e7leri L\u00fck\u00e7\u00fcn kentini abluka alt\u0131na al\u0131r ve b\u00fcy\u00fck tutuklamalar yapar. Bu olay ile ilgili \u015fimdiye kadar hi\u00e7bir resm\u00ee a\u00e7\u0131klama yap\u0131lmam\u0131\u015f ve olayla ilgili bilgi de verilmemi\u015ftir. (BBC. NEV YORK T\u0130MES. VAL. XINHUA.XINJAING GAZETESI.URUMQI KECHLIK GAZETES\u0130.TRT)<\/p>\n<p>YIL 2014<\/p>\n<p>2014 Yerken Eli\u015fku katliam\u0131 oldu. Bu katliamda Eli\u015fku belediyesinden \u00fc\u00e7 binden fazla ki\u015fi \u015fehit edildi. Tutuklanan ki\u015fi say\u0131s\u0131 da bir o kadar vard\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan Platformu Genel Sekreteri Abdulehed Er\u2019in verdi\u011fi bilgilere g\u00f6re, \u00c7in i\u015fgal alt\u0131ndaki Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Ka\u015fgar iline ba\u011fl\u0131 Yeken il\u00e7esinde 28 Temmuz Pazartesi g\u00fcn\u00fc adeta katliam ger\u00e7ekle\u015ftirdi.<\/p>\n<p>\u00c7in b\u00f6lgeye hava sald\u0131r\u0131s\u0131 yaparak, Yeken il\u00e7esinin Eli\u015fku ve Hangdi k\u00f6ylerini adeta d\u00fcmd\u00fcz etti. B\u00f6lgede ola\u011fan\u00fcst\u00fc h\u00e2l ilan edilirken, insanlar\u0131n soka\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131 yasakland\u0131. (BBC. NEV YORK T\u0130MES\u00c7XINHUA.XINJIANG GAZETESI.XJTV)<br \/>\n2014 y\u0131l\u0131nda K\u0131rg\u0131zistan s\u0131n\u0131r\u0131nda 14 Uygur, K\u0131rg\u0131z askerleri taraf\u0131ndan vurularak \u015fehit edildi, Kelimenin tam anlam\u0131yla bir Boraltan k\u00f6pr\u00fcs\u00fc daha ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in kaynaklar\u0131 14 ki\u015fi oldu\u011funu Urum\u00e7i Ak\u015fam Gazetesi, Xinj\u0131ang Gazetesi \u00c7ince Uygurca yay\u0131nlad\u0131. (XINJIANG GAZETESI.TRT.XINHUA BBC. VB.)<\/p>\n<p>2014&#8217;te Hoten\u2019in Guma il\u00e7esinde da\u011flarda k\u0131ymetli maden arayan 14 ki\u015fi vurularak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Kurbanlar\u0131n aileleri, \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin ter\u00f6rist olduklar\u0131n\u0131 iddia etmesine ra\u011fmen \u00c7in h\u00fck\u00fcmetine dava a\u00e7t\u0131. Ama tehditle davay\u0131 geri \u00e7ekmek zorunda kald\u0131lar. Aile bireyleri devleti tehdit etmekten tutukland\u0131. (XINJIANG GAZETESI.)<br \/>\n\u015e\u00f6hret Zakir, 2014 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 bir konu\u015fmada, Sincan&#8217;daki ter\u00f6r\u00fcn kayna\u011f\u0131n\u0131n, ba\u015fta Hotan&#8217;daki ka\u015fta\u015f (k\u0131ymetli ta\u015f) t\u00fcccarlar\u0131 olmak \u00fczere gelir kayna\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k ve net olmayan servet sahipleri oldu\u011funu iddia etti. Ondan sonra ilk takibe al\u0131n\u0131p sorguya \u00e7ekilenler zengin ve giri\u015fimciler, i\u015f adamlar\u0131 oldu. Bu seferde d\u00f6rt y\u00fcz bin yuanden fazla paras\u0131 olan ya da serveti olan t\u00fcm Uygurlar listeye al\u0131nd\u0131. (XINHUA. ESET.SULEYMAN \u015e\u00d6HRET ZAKIR)<\/p>\n<p>Ku\u00e7ar il\u00e7esi Alaka\u011fu belediyesinde polisle halk aras\u0131nda bir kanl\u0131 direni\u015f olay\u0131 oldu. Olay yerinde olan emniyet m\u00fcd\u00fcr\u00fc \u015fof\u00f6r\u00fcn\u00fcn beyan\u0131 \u015f\u00f6yle:<br \/>\n\u201cSabah erkenden telefonda t\u00fcm emniyet birimlerine Alaka\u011fu belediyesine toplanmas\u0131 hakk\u0131nda emir geldi. Ben de o g\u00fcn her g\u00fcnk\u00fc gibi emniyet m\u00fcd\u00fcr\u00fc Abl\u0131kimin emriyle Alaka\u011fu\u2019ya geldim, gelirken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm, Alak\u011fu giri\u015findeki t\u00fcm yollar kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f, Toksu taraf\u0131na giden yolda onlarca halk otob\u00fcs\u00fc teyakkuzda bekliyormu\u015f, halk normalden fazlas\u0131yla Alaka\u011fu\u2019nun Pazar g\u00fcn\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in kalabal\u0131k ve Pazar da normal devam ediyordu. Anlamad\u0131\u011f\u0131m \u015fu bunca teyakkuz ne i\u00e7in, asl\u0131nda olay \u00f6nceden planlanm\u0131\u015f, yeni ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc kad\u0131nlar\u0131 tutuklama ve Pazar kalabal\u0131\u011f\u0131na ibret i\u00e7in yerinde cezaland\u0131rmak \u00fczere Ku\u00e7ar Kom\u00fcnst Parti Sekreteri ve emniyet her \u015feyi \u00f6nceden organize etmi\u015f.\u201d<\/p>\n<p>Halk hi\u00e7bir \u015feyden habersiz pazar g\u00fcn\u00fc k\u00f6y kasabalardan gelip topland\u0131ktan sonra sokaklardaki ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc kad\u0131nlar\u0131 tutuklamaya ba\u015flad\u0131lar. Emniyet ve devlet memurlar\u0131 ba\u015f\u00f6rt\u00fcl\u00fc kad\u0131n av\u0131na \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Bu arada tutuklanan kad\u0131nlardan birka\u00e7\u0131 direndi\u011fi i\u00e7in pazarda yere s\u00fcr\u00fcklenerek emniyete getirildi. Emniyetin kap\u0131s\u0131ndan i\u00e7eri ald\u0131ktan sonra hepsinin ba\u015f\u00f6rt\u00fc ve uzun eteklerini zorla \u00e7\u0131kartmaya ba\u015flad\u0131lar, bu olay halk\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde oldu\u011fu i\u00e7in kad\u0131nlar\u0131n e\u015fleri, akrabalar\u0131, \u00e7ocuklar\u0131 emniyet \u00f6n\u00fcne topland\u0131lar, \u00f6nce yapmay\u0131n etmeyin dediler. Daha sonra Ablikim denen ki\u015fi sokaktaki halk\u0131 vur emri verdi. Polisler emniyetin teras\u0131ndan halka ate\u015f a\u00e7maya ba\u015flad\u0131. Askerler Pazar \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 kapatt\u0131 ve halk\u0131 ate\u015f edilen tarafa s\u00fcr\u00fckl\u00fcyordu.<br \/>\nSonra halk da eline ne \u00e7\u0131karsa bulabildi\u011fi \u015feyleri al\u0131p emniyeti ta\u015f \u00e7amur ya\u011fmuruna tuttu. Ama pek \u00e7ok kay\u0131p oldu.<\/p>\n<p>Olay yerinde \u00f6lenlerin cesedini askeri araca y\u00fckledi\u011fi ve emniyet i\u00e7ine toplad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hepsini sayd\u0131m. 39 ceset vard\u0131. Daha can \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f yaral\u0131lar da vard\u0131 onlar\u0131 da vurdu. Daha fazla g\u00f6rmeye dayanamad\u0131m. Sonra kalabal\u0131\u011f\u0131n hepsini teyakkuzda bekleyen otob\u00fcslere bindirdiler. Ertesi g\u00fcn ak\u015fama kadar \u00fc\u00e7 binden fazla ki\u015fi tutukland\u0131. Hepsi gen\u00e7ler ve 40 ya\u015f\u0131n alt\u0131ndaki insanlard\u0131. Tutuklular\u0131n \u00e7o\u011fu eskiden kara listede olanlard\u0131. Bunlar\u0131 Ku\u00e7ar, Bay, \u015eahyar, Toksu il\u00e7elerindeki hapishanelere naklettiler. Bu olay hakk\u0131nda yukar\u0131daki beyan\u0131 daha sonra konu\u015ftu\u011fum Alaka\u011fu Hastanesinden bir doktor da ayn\u0131s\u0131n\u0131 anlat\u0131yor: Hastaneye o g\u00fcn y\u00fcz\u00fc a\u015fk\u0131n yaral\u0131 getirildi, ancak bunlar hafif yaral\u0131yd\u0131, a\u011f\u0131r yaral\u0131lar Ku\u00e7ar\u2019daki hastaneye kald\u0131r\u0131ld\u0131, ama \u00e7o\u011fu yolda \u00f6ld\u00fc ya da \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bazen yaral\u0131lar\u0131 kurtar\u0131n \u00e7\u0131\u011fl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen kan kayb\u0131ndan \u00f6l\u00fcme b\u0131rak\u0131t\u0131lar .(G\u00d6RG\u00dc TANIK.KU\u00c7AR \u00c7KP AR\u015e\u0130V\u0130)<\/p>\n<p>YIL 2015<\/p>\n<p>2015 y\u0131l\u0131nda \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti y\u00fczden fazla Uygur\u2019u Tayland&#8217;dan geri getirdi. (TRT.BBC. XINHUA.XJTV) Olay\u0131n ard\u0131ndan \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, Luk\u00e7\u00fcn ayaklanmas\u0131ndan ve Tayland ile Afganistan&#8217;dan getirilen yirmiden fazla Uygur&#8217;un televizyonda itiraf\u00e7\u0131 oldu\u011funu yay\u0131nlad\u0131. Bunlar\u0131n aras\u0131nda T\u00fcrkiye&#8217;den getirilen birka\u00e7 gen\u00e7 de vard\u0131. Bu propaganda videosu bir hafta boyunca Urum\u00e7i Televizyonunda, Xinjiang Televizyonu 2-5 Kanallar\u0131nda yay\u0131nland\u0131. Filmde, arkas\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan bayra\u011f\u0131 bulunan Abdukadir Yap\u00e7an&#8217;\u0131n k\u0131sa bir videosu yer al\u0131yordu. O videoda Abdulkadir Yap\u00e7an\u0131n Tayland h\u00fck\u00fcmetini k\u0131nad\u0131\u011f\u0131 ve Tayland h\u00fck\u00fcmetinin bu Uygurlar\u0131 \u00c7in\u2019e iade etmesi insanl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 su\u00e7 oldu\u011funu, Uygurlar\u0131n Tayland devletinden zaman, mek\u00e2n se\u00e7meden kesin k\u0131sas alaca\u011f\u0131 hakk\u0131ndaki beyan\u0131 vard\u0131. Asl\u0131nda bu \u00c7in\u2019in Taylanda tertip etti\u011fi patlama olay\u0131 i\u00e7in Uygur diasporas\u0131n\u0131 su\u00e7lamaya malzeme haz\u0131rlamak i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 montaj ya da kas\u0131tl\u0131 propaganda diye biliriz. ()<\/p>\n<p>Kaynaklar:<\/p>\n<p>1. \u201c<a href=\"https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1980%E5%B9%B4%E9%98%BF%E5%85%8B%E8%8B%8F%E2%80%9C4%C2%B79%E2%80%9D%E4%BA%8B%E4%BB%B6\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1980%25E5%25B9%25B4%25E9%2598%25BF%25E5%2585%258B%25E8%258B%258F%25E2%2580%259C4%25C2%25B79%25E2%2580%259D%25E4%25BA%258B%25E4%25BB%25B6&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw3-Hiir5hSYNceSOaqxzWz_\">https:\/\/zh.vikipedia.org\/<wbr \/>viki\/1980%E5%B9%B4%E9%98%BF%<wbr \/>E5%85%8B%E8%8B%8F%E2%80%9C4%<wbr \/>C2%B79%E2%80%9D%E4%BA%8B%E4%<wbr \/>BB%B6<\/a>\u201d<\/p>\n<p>2.\u00a0<a href=\"https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1981%E5%B9%B4%E4%BC%BD%E5%B8%88%E5%8E%BF%E2%80%9C5%C2%B727%E2%80%9D%E6%9A%B4%E4%B9%B1\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1981%25E5%25B9%25B4%25E4%25BC%25BD%25E5%25B8%2588%25E5%258E%25BF%25E2%2580%259C5%25C2%25B727%25E2%2580%259D%25E6%259A%25B4%25E4%25B9%25B1&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw2FfXe4l7Pv23iH84htuc_S\">https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/<wbr \/>1981%E5%B9%B4%E4%BC%BD%E5%B8%<wbr \/>88%E5%8E%BF%E2%80%9C5%C2%B727%<wbr \/>E2%80%9D%E6%9A%B4%E4%B9%B1<\/a><\/p>\n<p>3. \u201c<a href=\"https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1981%E5%B9%B4%E5%96%80%E4%BB%80%E2%80%9C10%C2%B730%E2%80%9D%E4%BA%8B%E4%BB%B6\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1981%25E5%25B9%25B4%25E5%2596%2580%25E4%25BB%2580%25E2%2580%259C10%25C2%25B730%25E2%2580%259D%25E4%25BA%258B%25E4%25BB%25B6&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw2YBh8O_tjIg3pHuc7rGc-o\">https:\/\/zh.vikipedia.org\/<wbr \/>viki\/1981%E5%B9%B4%E5%96%80%<wbr \/>E4%BB%80%E2%80%9C10%C2%B730%<wbr \/>E2%80%9D%E4%BA%8B%E4%BB%B6<\/a>\u201d<\/p>\n<p>4.\u00a0 \u201c<a href=\"https:\/\/bbs.venxuecity.com\/bbs\/memory\/295194.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/bbs.venxuecity.com\/bbs\/memory\/295194.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw2qtZypS5mC1f92wX7TwH_Y\">https:\/\/bbs.venxuecity.com\/<wbr \/>bbs\/memory\/295194.html<\/a>\u201d<\/p>\n<p>5.\u00a0 Daha detayl\u0131 bilgi \u201cNizamettin H\u00fcseyin Efendi\u2019nin G\u00f6k Kapakl\u0131 Ar\u015fiv \u2019inde\u201d yer almaktad\u0131r.<\/p>\n<p>6. \u201c<a href=\"https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1988%E5%B9%B4%E4%B9%8C%E9%B2%81%E6%9C%A8%E9%BD%90%E2%80%9C6%C2%B715%E2%80%9D%E4%BA%8B%E4%BB%B6\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/zh.vikipedia.org\/viki\/1988%25E5%25B9%25B4%25E4%25B9%258C%25E9%25B2%2581%25E6%259C%25A8%25E9%25BD%2590%25E2%2580%259C6%25C2%25B715%25E2%2580%259D%25E4%25BA%258B%25E4%25BB%25B6&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw1lSw_xfbuV6mhfEPwhTRzr\">https:\/\/zh.vikipedia.org\/<wbr \/>viki\/1988%E5%B9%B4%E4%B9%8C%<wbr \/>E9%B2%81%E6%9C%A8%E9%BD%90%E2%<wbr \/>80%9C6%C2%B715%E2%80%9D%E4%BA%<wbr \/>8B%E4%BB%B6<\/a>\u201d<\/p>\n<p>7. \u201c<a href=\"http:\/\/vvv.shehui.pku.edu.cn\/upload\/editor\/file\/20180820\/20180820234045_3372.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=http:\/\/vvv.shehui.pku.edu.cn\/upload\/editor\/file\/20180820\/20180820234045_3372.pdf&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw3Gfz2iYmcWjkmWgw0f8pjE\">http:\/\/vvv.shehui.pku.edu.cn\/<wbr \/>upload\/editor\/file\/20180820\/<wbr \/>20180820234045_3372.pdf<\/a>\u201d<\/p>\n<p>8. Yukar\u0131da bahsetti\u011fim Tang Nur\u0131 gazetesi bas\u0131n \u00fcyeleri \u00c7in polisleri taraf\u0131ndan tutuklanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ilk buraya gitmi\u015ftim ve bu olaylar\u0131n \u00c7in askeri komutanla sohbet eden masaya oturan bizim oradaki dava arkada\u015f\u0131m\u0131n babas\u0131yd\u0131.kendisi mahalle imam\u0131 oluyordu.<\/p>\n<p>9. Bu olay\u0131n ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u201cBar\u0131n \u0130nk\u0131lab\u0131n\u0131n 15 .Y\u0131l\u0131\u201d adl\u0131 kitapta Ofran Paciesi ba\u015fl\u0131kla kay\u0131tl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>10. \u00d6mer \u0130min kalemindeki Fan\u0131 D\u00fcnyadaki Cehennem. kendisi yukarda bahsi ge\u00e7en bu partinin \u00fcyesidir .ben 1994 de \u00d6tk\u00fcr efendi ve ba\u015fka parti \u00fcyeleri ile bizzat muhatap olmu\u015ftum. Daha sonras\u0131 bu vakaya alakadar tarihi kay\u0131ta almak ve mahkeme kay\u0131tlar\u0131n\u0131 almaya, Nizameddin Efendinin oradaki dava arkada\u015f\u0131na ka\u00e7 kere posta ta\u015f\u0131m\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n<p>11. Yukarda bahsi ge\u00e7en konuyu \u015fu anda ABD\u2019 de olan tarih\u00e7i Nebijan Tursun efendi de delilliyor, kendisi zaman\u0131nda Haji Yakup Anat\u2019la ayn\u0131 fak\u00fcltede \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f biridir.<\/p>\n<p>12. Mehmet kutbiddin ve ailesiyle yak\u0131ndan tan\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m vard\u0131. Babas\u0131 Mehmet kutbiddin \u015fehid olduktan sonra ka\u00e7 kere bizim eve gelmi\u015fti. Sohbet ediyorduk. Ben tang nur\u0131 gazetesi if\u015fa olduktan sonra firarken o ailede de s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131m.<\/p>\n<p>13.\u00a0<a href=\"https:\/\/iuyghur.com\/posts\/eb9d94d4-8723-4b85-8a9f-9a08628f5887\/Qarasu-pajiesi-ve-xitayning-cheqip-kochurush-siyasiti?fbclid=IvAR0gIVofciYB9UmEa8HIgzXlG6ku8PtgHvlchGtHSUTBvzMBq0ltOHcHIFv\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/iuyghur.com\/posts\/eb9d94d4-8723-4b85-8a9f-9a08628f5887\/Qarasu-pajiesi-ve-xitayning-cheqip-kochurush-siyasiti?fbclid%3DIvAR0gIVofciYB9UmEa8HIgzXlG6ku8PtgHvlchGtHSUTBvzMBq0ltOHcHIFv&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708828000&amp;usg=AOvVaw0VBKxcapLdDxpGaxGY6rRE\">https:\/\/iuyghur.com\/posts\/<wbr \/>eb9d94d4-8723-4b85-8a9f-<wbr \/>9a08628f5887\/Qarasu-pajiesi-<wbr \/>ve-xitayning-cheqip-kochurush-<wbr \/>siyasiti?fbclid=<wbr \/>IvAR0gIVofciYB9UmEa8HIgzXlG6ku<wbr \/>8PtgHvlchGtHSUTBvzMBq0ltOHcHIF<wbr \/>v<\/a><\/p>\n<p>14. G\u00fcl\u015fen Abdukad\u0131r. 5.Fevral Ar\u015fivleri<br \/>\n<a href=\"https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/xeverler\/5-fevral-02102021101938.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/xeverler\/5-fevral-02102021101938.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw0sQ_61NagX33z-wg6jsyNJ\">https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/<wbr \/>xeverler\/5-fevral-<wbr \/>02102021101938.html<\/a><\/p>\n<p>15.<a href=\"https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/yoruq-sahillar\/qaraqurum-burkiti-09032019151846.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/yoruq-sahillar\/qaraqurum-burkiti-09032019151846.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw056J3MMMi4GOGj2rLjfxCI\">https:\/\/vvv.rfa.org\/uyghur\/<wbr \/>yoruq-sahillar\/qaraqurum-<wbr \/>burkiti-09032019151846.html<\/a><br \/>\nABD merkezli \u00d6zg\u00fcr Asya radyosunda \u00dcstad Nizamiddin Efendi\u2019nin hayat\u0131na 45 b\u00f6l\u00fcme ayr\u0131larak anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>16. Bu olayla ilgili baz\u0131 ki\u015fileri 2000l\u0131 y\u0131llarda ziyaret etmi\u015ftim. O detaylar da G\u00f6k Kapakl\u0131 ar\u015fivin sonraki b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde kay\u0131tl\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>17.\u00a0<a href=\"https:\/\/vvv.chinanevs.com.cn\/2001-08-14\/26\/113137.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.chinanevs.com.cn\/2001-08-14\/26\/113137.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw2g_8v2EMuK-_YrQdDw0zHT\">https:\/\/vvv.chinanevs.com.cn\/<wbr \/>2001-08-14\/26\/113137.html<\/a><br \/>\n<a href=\"https:\/\/turkistantimes.com\/m\/nevs-1267.html?fbclid=IvAR0VjZrUOcYsEAfJ0UAnJZxn9fQxshb_VtQ0qndVrxHkSP5uihYJMx52xNQ\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/turkistantimes.com\/m\/nevs-1267.html?fbclid%3DIvAR0VjZrUOcYsEAfJ0UAnJZxn9fQxshb_VtQ0qndVrxHkSP5uihYJMx52xNQ&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw2mCrioQ3Du_8RFEtZbro2z\">https:\/\/turkistantimes.com\/m\/<wbr \/>nevs-1267.html?fbclid=<wbr \/>IvAR0VjZrUOcYsEAfJ0UAnJZxn9fQx<wbr \/>shb_<wbr \/>VtQ0qndVrxHkSP5uihYJMx52xNQ<\/a><\/p>\n<p>18.\u00a0<a href=\"https:\/\/vvv.theguardian.com\/vorld\/2008\/aug\/10\/china.olympics20081\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.theguardian.com\/vorld\/2008\/aug\/10\/china.olympics20081&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw1n1mxfCZs69C50bXXJJpjA\">https:\/\/vvv.theguardian.com\/<wbr \/>vorld\/2008\/aug\/10\/china.<wbr \/>olympics20081<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/vvv.nytimes.com\/2008\/08\/14\/sports\/olympics\/14uighur.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.nytimes.com\/2008\/08\/14\/sports\/olympics\/14uighur.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw1Av10gHWFYI6bN-6SjSbbT\">https:\/\/vvv.nytimes.com\/2008\/<wbr \/>08\/14\/sports\/olympics\/<wbr \/>14uighur.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/vvv.france24.com\/en\/20080810-string-deadly-attacks-chinas-far-vest-china-attacks\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.france24.com\/en\/20080810-string-deadly-attacks-chinas-far-vest-china-attacks&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw3gBvvHUdq4bHlJqWp6V_PK\">https:\/\/vvv.france24.com\/en\/<wbr \/>20080810-string-deadly-<wbr \/>attacks-chinas-far-vest-china-<wbr \/>attacks<\/a><\/p>\n<p>19.\u00a0<a href=\"https:\/\/vvv.ethrv.org\/5-temmuz-urumci-katliami-raporu\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.ethrv.org\/5-temmuz-urumci-katliami-raporu\/&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw3E30P8maleKT2834gBjAyA\">https:\/\/vvv.ethrv.org\/5-<wbr \/>temmuz-urumci-katliami-raporu\/<\/a><\/p>\n<p>20.\u00a0<a href=\"https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/tr\/duk-baskani-kadir-lukcun-ve-hanirik-katliami-cin-devlet-terorunun-bir-sonucudur\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/tr\/duk-baskani-kadir-lukcun-ve-hanirik-katliami-cin-devlet-terorunun-bir-sonucudur\/&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw1GRGRJOIYa1zsy7do5vcGn\">https:\/\/vvv.uyghurcongress.<wbr \/>org\/tr\/duk-baskani-kadir-<wbr \/>lukcun-ve-hanirik-katliami-<wbr \/>cin-devlet-terorunun-bir-<wbr \/>sonucudur\/<\/a><\/p>\n<p>21.\u00a0<a href=\"https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/tr\/cin-uygur-turklerini-ucaklarla-bombaladi\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/tr\/cin-uygur-turklerini-ucaklarla-bombaladi\/&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw2Gs_Fa0sz41bpUDyICUNmx\">https:\/\/vvv.uyghurcongress.<wbr \/>org\/tr\/cin-uygur-turklerini-<wbr \/>ucaklarla-bombaladi\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/vvv.rfa.org\/english\/nevs\/uyghur\/violence-08112014142007.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.rfa.org\/english\/nevs\/uyghur\/violence-08112014142007.html&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw1WOMogoUeBmWgM0SkCQrPV\">https:\/\/vvv.rfa.org\/english\/<wbr \/>nevs\/uyghur\/violence-<wbr \/>08112014142007.html<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/en\/23170\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/vvv.uyghurcongress.org\/en\/23170\/&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw1wTfvBBI8AMRYyEsfuCBtO\">https:\/\/vvv.uyghurcongress.<wbr \/>org\/en\/23170\/<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/globalafrica.isp.msu.edu\/files\/4215\/5916\/5400\/AlmazZevde.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/globalafrica.isp.msu.edu\/files\/4215\/5916\/5400\/AlmazZevde.pdf&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw07oL2MPXN7qIXdQ_SXXpxK\">https:\/\/globalafrica.isp.msu.<wbr \/>edu\/files\/4215\/5916\/5400\/<wbr \/>AlmazZevde.pdf<\/a><\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/en.everybodyviki.com\/Yarkand_Massacre\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/en.everybodyviki.com\/Yarkand_Massacre&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw30pJHdJ_6aQ-oELajm2Ik8\">https:\/\/en.everybodyviki.com\/<wbr \/>Yarkand_Massacre<\/a><\/p>\n<p>22\u3001<a href=\"https:\/\/islamianaliz.com\/haber\/7475971\/kirgizistanda-oldurulen-12-uygur-muslumanla-ilgili-aciklama\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\" data-saferedirecturl=\"https:\/\/www.google.com\/url?q=https:\/\/islamianaliz.com\/haber\/7475971\/kirgizistanda-oldurulen-12-uygur-muslumanla-ilgili-aciklama&amp;source=gmail&amp;ust=1646901708829000&amp;usg=AOvVaw0hmhhQgkS6q7_zw_PSfAWf\">https:\/\/islamianaliz.com\/<wbr \/>haber\/7475971\/kirgizistanda-<wbr \/>oldurulen-12-uygur-muslumanla-<wbr \/>ilgili-aciklama<\/a><\/p>\n<p>23. XINJIANG GEZ\u0130T\u0130<\/p>\n<p>24. XJTV 2, 5 KANAL<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Uyghurs and their struggle for freedom: East Turkistan: the hell on earth (Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k Faaliyetleri ve olup ge\u00e7en vakalar tarihi) Abduhalik O\u011flu Habibullah \u0130zchi \u00d6zet \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda konu ile ilgili olaylar\u0131 kendi ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde ve oldu\u011fu gibi tan\u0131mlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan tarama modeli kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Buna g\u00f6re, \u00c7in medyas\u0131 Ar\u015fivi\u2019ne ait belgeler, bas\u0131n ve ara\u015ft\u0131rma eserlerinden; gazete ve [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[22],"tags":[],"class_list":["post-7275","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cinin-uygur-politikasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=7275"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7279,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/7275\/revisions\/7279"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=7275"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=7275"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=7275"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}