{"id":662,"date":"2017-07-27T22:39:11","date_gmt":"2017-07-27T19:39:11","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=662"},"modified":"2017-07-27T22:39:11","modified_gmt":"2017-07-27T19:39:11","slug":"uygurlarda-ekonomik-ve-kulturel-hayat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=662","title":{"rendered":"Uygurlarda Ekonomik ve K\u00fclt\u00fcrel Hayat"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a>Mehmet SARAY
\nT\u00fcrk boylan i\u00e7inde kendilerini en \u00e7ok ticarete ve ekonomik kalk\u0131nmaya veren Uygurlar olmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda Uygurlar, yerle\u015fik hayata ge\u00e7en ilk T\u00fcrk boylar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Yukar\u0131da k\u0131sa tarihlerini verdi\u011fimiz Uygurlar, 744-840 d\u00f6nemi hari\u00e7, siyaseten m\u00fcstakil kalma da pek ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kta Uygur ileri gelenlerinin Mani dinini benimsemelerinin b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olmu\u015ftur. Zira, Mani dini, T\u00fcrkler’in sava\u015f\u00e7\u0131 ruhunu de\u011fi\u015ftirmi\u015f, bu da onlar\u0131n siyasi m\u00fccadelelerde daha ileri gitmelerine tesir etmi\u015ftir.<\/p>\n

Esas\u0131nda ise, halk\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu Mani dinini benimsememi\u015ftir. Fakat idareciler ve ileri gelenler bu dini benimsedikleri i\u00e7in halk bir \u015fey yapamam\u0131\u015ft\u0131r.
\nNitekim, s\u00f6zde Mani dininin kabul edildi\u011fi Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131nda halk bilahare Budizme b\u00fcy\u00fck alaka g\u00f6stermi\u015ftir. Hatta bir k\u0131s\u0131m halk, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n bir kolu olan Nast\u00fcrilik’e dahi ilgi duymu\u015ftur. Fakat, Bat\u0131 T\u00fcrkistan T\u00fcrkleri taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck ra\u011fbet g\u00f6sterilen \u0130slam dini, \u00e7ok ge\u00e7meden Uygurlar aras\u0131nda da h\u0131zla yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam’\u0131 kabul eden Uygurlar ile di\u011fer M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk gruplar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu Karahanl\u0131 Devleti, bu i\u00e7timai kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa son vermi\u015ftir.<\/p>\n

Uygurlar \u00e7a\u011f\u0131, T\u00fcrk tarihine pek \u00e7ok ilkler” \u0131n ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi bir devir olmu\u015ftur. Bunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda ise, Do\u011fu T\u00fcrkistan’\u0131n tamamen T\u00fcrkle\u015fmesi gelir. Uygurlar, Do\u011fu T\u00fcrkistan’a geldikleri zaman buralarda T\u00fcrk boylar\u0131ndan Basmiller ya\u015f\u0131yordu. Basmillerden ba\u015fka baz\u0131 \u0130ran men\u015feli gruplar\u0131n da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan’da Uygurlar, \u00f6nce \u0130ran k\u00f6kenli halk\u0131 kovmu\u015f, sonra da kendilerine kat\u0131lan Basmiller ile birlikte yeni yurtlar\u0131nda kendilerini ziraat, ticaret, sanat ve k\u00fclt\u00fcre vermi\u015flerdir. Ka\u015fgar, Hoten, Turfan ve Yarkent gibi \u015fehirlerin yan\u0131na Kara-Ho\u00e7o, Karabalsagun, Be\u015fbal\u0131k, Kara\u015far, Kulca, Kumul, Urum\u00e7i, Aksu, So\u00e7u ve \u00c7er\u00e7en gibi yeni \u015fehirler kurulmu\u015ftur. Muntazam yollarla birbirine ba\u011flanan bu \u015fehirler k\u0131sa zamanda birer sanat, ticaret, sanayi ve k\u00fclt\u00fcr merkezleri haline gelmi\u015ftir. Zira, kendini ticarete veren Uygurlar k\u0131sa zamanda zenginle\u015fmi\u015f, bu zenginlik onlar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel faaliyetlere sevk etmi\u015ftir. Bununla da yetinmeyen Uygurlar, Orta Asya’n\u0131n ve \u00c7in’in belli ba\u015fl\u0131 \u015fehirlerinde, \u00f6zellikle \u0130pek Yolu \u00fczerindeki \u015fehirlerde, ticaret hayat\u0131n\u0131n en aktif elemanlar\u0131 olmu\u015ftur. \u00dclkede a\u00e7t\u0131klar\u0131 sulama kanallar\u0131 sayesinde ziraatte olduk\u00e7a ileri giden Uygurlar, ihtiya\u00e7 duyduklar\u0131 bitkileri ve meyveleri yeti\u015ftirmi\u015fler ve bunlar\u0131 pazarlarda satm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Bu arada yeti\u015ftirilen iyi kaliteli pamuk i\u015flenerek pamuklu kuma\u015f imal edilmi\u015f, y\u00fcn ve y\u00fcnl\u00fc kuma\u015flarla birlikte bu mallar, \u00c7inliler’in \u00fcretti\u011fi ipekli kuma\u015flardan sonra Orta Asya ve \u00c7in pazarlar\u0131nda en \u00e7ok aranan mallar olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca, maden y\u00f6n\u00fcnden zengin olan T\u00fcrk \u00fclkelerinde, madenleri en usta bir \u015fekilde i\u015fleyip satanlar Uygurlar olmu\u015ftur. Bu arada yeti\u015ftirilen \u00e7ok say\u0131daki hayvan ve hayvan \u00fcr\u00fcnleri de Uygur ticaretinin \u00f6nemli mallar\u0131n\u0131 te\u015fkil etmi\u015fti.<\/p>\n

Uygurlar’\u0131n bu ekonomik kalk\u0131nmalar\u0131 onlar\u0131 k\u00fclt\u00fcr alan\u0131nda da hamle yapmaya sevk etmi\u015ftir. \u0130\u015f hayat\u0131nda ziraat\u00e7\u0131n\u0131n, t\u00fcccar\u0131n, sanatkar ve sanayicinin haklar\u0131m koruyan hukuki d\u00fczenlemeler (kanunlar) yap\u0131lm\u0131\u015f ve herkesin i\u015fini sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fctmesi sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, al\u0131m-sat\u0131m i\u015fleri de baz\u0131 kurallara ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kurallara uymayanlar i\u015f ve ticaret hayat\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ekonomik ve ticari hayat\u0131nda ileri giden Uygur T\u00fcrkleri, k\u00fclt\u00fcrel hayata kolayca ge\u00e7mi\u015flerdir. \u0130lerlemi\u015f sanayilerinde \u00fcretilen en \u00f6nemli maddelerinden biri ka\u011f\u0131t idi. Ka\u011f\u0131t sanayiinde ileri gitmeleri Uygurlar’\u0131 okuma-yazma alan\u0131nda da ileri g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun neticesinde matbaay\u0131 ke\u015ffeden Uygurlar, G\u00f6k-T\u00fcrkler’den sonra kendi alfabelerini kullanan ikinci T\u00fcrk toplulu\u011fu olmu\u015flard\u0131r. M\u00fcteharrik harflerle kurulmu\u015f olan Uygur matbaas\u0131, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr tarihinin en \u00f6nemli hadiselerinden birini te\u015fkil eder. 1902-1909 aras\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan’da ilmi tetkik gezisi yapan Alman Von Le Coq ile Gr\u00fcnwedel ve Frans\u0131z Pelliot Uygur alfabesinde bask\u0131 yapan matbaa par\u00e7alar\u0131 ve harflerini bulmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Kendi matbaas\u0131 ve alfabesi olan Uygurlar, neticede e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim hayat\u0131nda b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131lar sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu da, onlar\u0131n dil ve edebiyat ile felsefe, din ve muhtelif bilim dallar\u0131nda ileri gitmelerini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bundan ba\u015fka Uygur T\u00fcrkleri heykelcilik, resim, duvar resmi, \u00e7inicilik, kuma\u015f\u00e7\u0131l\u0131k ve hal\u0131c\u0131l\u0131k sanat ve zanaat dallar\u0131nda olduk\u00e7a ileri gitmi\u015flerdir. Bu arada Uygurlar’\u0131n mimarl\u0131k alan\u0131nda da ileri gittiklerini, \u015fehirlerini surlarla \u00e7evirdiklerini, odalar\u0131n\u0131n ve mabedlerinin i\u00e7ini renkli ve yald\u0131zl\u0131 duvar resimleri ile s\u00fcslediklerini b\u0131rakt\u0131klar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel mirastan anlamaktay\u0131z. Yine duvar resimlerinden ve minyat\u00fcrlerden anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re, Uygurlar musiki ve dans alanlar\u0131nda da ileri gitmi\u015flerdir. K\u0131saca, Aurel Stein ve Sven Heden’in dedi\u011fi gibi, bu g\u00fczel ve y\u00fcksek medeniyeti yaratan Uygur T\u00fcrkleri bug\u00fcnk\u00fc tohumlan ile ne kadar iftihar etseler azd\u0131r. Uygur devletleri y\u0131k\u0131ld\u0131ktan sonra pek \u00e7ok Uygur prensi ve bilgini Mo\u011follar’a ve Koreliler’e devlet ve h\u00fck\u00fcmet kurma da ve idare etme de hocal\u0131k yapm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Kaynak\u00e7a Kitap: DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STAN T\u00dcRKLER\u0130 TAR\u0130H\u0130<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mehmet SARAY T\u00fcrk boylan i\u00e7inde kendilerini en \u00e7ok ticarete ve ekonomik kalk\u0131nmaya veren Uygurlar olmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda Uygurlar, yerle\u015fik hayata ge\u00e7en ilk T\u00fcrk boylar\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Yukar\u0131da k\u0131sa tarihlerini verdi\u011fimiz Uygurlar, 744-840 d\u00f6nemi hari\u00e7, siyaseten m\u00fcstakil kalma da pek ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kta Uygur ileri gelenlerinin Mani dinini benimsemelerinin b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olmu\u015ftur. Zira, Mani dini, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-662","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/662","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=662"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/662\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":668,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/662\/revisions\/668"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=662"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=662"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=662"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}