![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2017\/07\/Uygur-Bilginleri.jpg\")
Y\u00fccel Tanay<\/p>\nY\u00fccel Tanay<\/p>\n
Orta Asya\u2019da devlet kurmu\u015f belli ba\u015fl\u0131 kavimlerden birisi de Uygurlard\u0131. B\u00fcy\u00fck Hun Devleti\u2019nin kurulu\u015fundan itibaren Orhon ve Selenga nehri k\u0131y\u0131lar\u0131ndan Aral G\u00f6l\u00fc kenarlar\u0131na kadar yay\u0131lan ve zaman zaman de\u011fi\u015fik adlarla an\u0131lan bir T\u00fcrk kavmine rastl\u0131yoruz: Kendilerine \u2018Dokuz O\u011fuz\u2019 veya \u2018Dokuz Boy\u2019 ad\u0131n\u0131 veren ve daha sonra, kendilerini G\u00f6kt\u00fcrklerden ay\u0131ran bu grup, Uygur Devleti\u2019ni kurmu\u015ftur. Zaman i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerden memnun olmayan Uygurlar daha g\u00fcneye gitmi\u015flerdir.<\/p>\n
Uygurlar, 744 y\u0131l\u0131nda Orhon Nehri \u00fczerinde, Uygur Devleti\u2019ni kurdular. Uygurlar, orada \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile temasa ge\u00e7tiler. Ancak, gerek Mani dini gerekse sahip olduklar\u0131 k\u00fclt\u00fcr dolay\u0131s\u0131yla, \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7inde asimile olmad\u0131lar. 762\u2019de resmen Mani dinini kabul ettiler ve bu dinin yay\u0131lmas\u0131nda da \u00f6nc\u00fcl\u00fck ettiler; \u00e7e\u015fitli yerlerde Mani tap\u0131naklar\u0131 kurulmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131lar. Bu din, \u00c7in\u2019de, \u0130ran\u2019da ve Suriye\u2019de yay\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Uygurlar kalabal\u0131k de\u011fildiler, ancak disiplinli ve \u00e7ok cesurdular. G\u00f6\u00e7ebe bir hayat s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131; hayvanc\u0131l\u0131kla ilgileniyor; koyun ve s\u0131\u011f\u0131r besliyorlard\u0131. 630\u2019da G\u00f6kt\u00fcrk Devleti\u2019nin, \u00c7inliler taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131lmas\u0131 ile toplanmaya ba\u015flayan Uygurlar, devlet idaresini onlardan \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Onlardaki baz\u0131 idari yap\u0131lanma daha sonra Sel\u00e7uklular ve Osmanl\u0131larda da etkin olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin \u2018yurtluk verme\u2019 gibi.<\/span><\/p>\n Mani dininin yay\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00e7e\u015fitli \u00fclkelere giden Uygurlar, Mani mabetlerinin yap\u0131m\u0131nda bizzat nezaret ettiler. Bu arada \u00e7e\u015fitli T\u00fcrk devletleri aras\u0131nda arabuluculuk i\u015fini de yapt\u0131lar; el\u00e7ilik g\u00f6revini \u00fcstlendiler. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, k\u00fclt\u00fcr el\u00e7ili\u011fi de yapt\u0131lar. \u00d6rne\u011fin Akkoyunlular ve Osmanl\u0131larda e\u011fitim kurumlar\u0131nda g\u00f6rev ald\u0131lar, hocal\u0131k yapt\u0131lar.<\/p>\n Uygurlarla ilgili bilgilerimizi, ilk ad\u0131mda onlardan kalma \u015fehirlerden elde ediyoruz. Uygur \u015fehirlerinden en \u00f6nemlilerinden birisi Ho\u00e7a idi. Uygur Kaanlar\u0131 orada ya\u015f\u0131yordu, yani oras\u0131 ba\u015f \u015fehirdi. \u015eehir y\u00fcksek surlarla \u00e7evrili idi. Surlar\u0131n yap\u0131 malzemesi \u00c7in Seddi gibi, s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u00e7amur gibi bir maddeden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u015eehir plan\u0131 son derecede d\u00fczenli idi. Yollar\u0131n kesi\u015fim noktas\u0131nda saray bulunuyordu. Saray kesme ta\u015ftan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ki, bir anlamda bu mimari \u015fekli, onlar\u0131n Sasani etkisinde oldu\u011funu akla getirmektedir. Ayn\u0131 zamanda, \u015fehirde Hint mimarisinin etkisini simgeleyen, kubbeli, stupa \u015feklinde binalar da vard\u0131. \u015eehirde yer yer Roma mimarisi etkisini an\u0131msatan izler de vard\u0131. Ancak genelde \u015fehir, harap oldu\u011fu i\u00e7in, daha kesin h\u00fck\u00fcmler vermek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. \u015eehirde bulundu\u011fu bilinen zengin k\u00fct\u00fcphane ve mabetler ya\u011fmalan\u0131p, harap edilmi\u015ftir.<\/p>\n Uygurlarla ilgili di\u011fer buluntularda da onlar\u0131n yap\u0131 malzemesi olarak daha \u00e7ok ta\u015f kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu \u00f6zellik yap\u0131 sanat\u0131nda, daha sonra B\u00fcy\u00fck Sel\u00e7uklu Devleti ve Anadolu Sel\u00e7uklular\u0131nda da en belirgin \u00f6zelliklerden biri olmu\u015ftur. Uygurlarda yap\u0131 sanat\u0131nda en belirgin \u00f6zellik, \u0130skender\u2019in Hindistan seferinden sonra Asya\u2019ya gelen Yunan etkisi ve Budizm\u2019in kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan meydana gelen Greko-Budist \u00f6zellikler ta\u015f\u0131yan bir mimari \u00f6zelli\u011fi g\u00f6sterir. Daha sonra \u0130ran sanat\u0131n\u0131n etkisi hakim olmu\u015f ve bunu kendilerinin b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 ve \u00f6z\u00fcmsenmesinden olu\u015fan bir sanat izlemi\u015ftir. Be\u015fbal\u0131k ve Turfan b\u00f6lgesine Uygurlar\u0131n gelmesiyle birlikte Mani mabetleri yap\u0131lmaya ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r ki, tarih art\u0131k 840\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu d\u00f6nemden sonra, Uygurlar gittikleri b\u00f6lgelere, kendi sanat ve k\u00fclt\u00fcr anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131m\u0131\u015flard\u0131r. Bu tarihlendirmeye dayal\u0131 olarak ger\u00e7ek Uygur sanat\u0131n\u0131n olu\u015fum tarihini IX. y\u00fczy\u0131l olarak belirleyebiliriz.<\/p>\n T\u00fcrklerin bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile ilgili olarak, yukar\u0131da k\u0131saca ele al\u0131nan arkeolojik baz\u0131 bilgiler d\u0131\u015f\u0131nda \u00e7ok fazla bilgimiz oldu\u011funu s\u00f6ylemek zordur. Mevcut baz\u0131 bilgileri de daha \u00e7ok \u00c7in kaynaklar\u0131nda bulabiliyoruz. T\u00fcrklerin yak\u0131n kom\u015fular\u0131 \u00c7in\u2019den etkilendikleri ve baz\u0131 y\u00f6nleriyle onlar\u0131n bilgilerinden yararland\u0131klar\u0131 belirlenmektedir.<\/p>\n \u0130slamiyet \u00f6ncesinde T\u00fcrklerle di\u011fer uygarl\u0131klar aras\u0131ndaki etkile\u015fimde ve bilgi ak\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nemli rol oynayanlardan biri de \u2018\u0130pek Yolu\u2019dur. M.\u00d6. V. y\u00fczy\u0131ldan itibaren \u00c7in kaynaklar\u0131nda ipekten s\u00f6z edilmektedir. Shu-Chi ya da Tarih Kitab\u0131 diye Konfi\u00e7y\u00fcs taraf\u0131ndan derlenmi\u015f olan kitapta \u2018\u0130mparator Y\u00fc\u2019n\u00fcn vergisi\u2019 ad\u0131 alt\u0131nda bir vergi kalemi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu d\u00f6nemde ipek \u00fcreten 6 vilayet bulunmaktayd\u0131 ve bunlardan bu ad alt\u0131nda devlet vergi tahsil etmekteydi. Erken d\u00f6nemlerde daha \u00e7ok \u00c7in saray\u0131n\u0131n ihtiyac\u0131 i\u00e7in \u00fcretilmi\u015f olan ipek daha sonra imparatorlu\u011fun par\u00e7alanmas\u0131 ve say\u0131ca artan idarecilerin iste\u011fi ile ipek \u00fcretimi gittik\u00e7e artt\u0131. \u00d6rne\u011fin \u0130mparator Fu-Hsi ipek tellerden olu\u015fan bir m\u00fczik aleti yapm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n \u0130pek talebinin artmas\u0131 ipek yap\u0131m\u0131nda belli teknikleri geli\u015ftirdi, ancak \u00c7in bu konudaki teknik bilgiyi daima gizli tuttu. Kuzey kom\u015fular\u0131 Hunlarla ittifak yapmak i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 100 ki\u015filik bir grup, Bat\u0131\u2019ya gittiler \u00e7e\u015fitli zorluklara ra\u011fmen geri d\u00f6nmeyi ba\u015fard\u0131lar ve d\u00f6nd\u00fcklerinde oralarda ya\u015fayan insanlar hakk\u0131nda \u00e7ok \u015fey \u00f6\u011frenmi\u015flerdi. Bu bilgiler aras\u0131nda ticaret yollar\u0131 hakk\u0131ndaki bilgiler de vard\u0131. Kansu vilayeti taraf\u0131ndan \u00c7in\u2019den s\u00fcrekli olarak k\u0131ymetli mallar geliyordu. Bunlar aras\u0131nda, sadece ipek yoktu, \u00e7e\u015fitli baharat ve silah da bu yolla do\u011fudan bat\u0131ya gidiyordu. Ticaret yolu Bat\u0131 Shensi ve Kansu\u2019dan ge\u00e7erek Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a gidiyordu. Bu yolu sadece t\u00fcccarlar de\u011fil, b\u00fct\u00fcn seyahat edenler kullan\u0131yordu; bir ba\u015fka ifade ile, bu yol kervan yolu idi. Bu yolun kontrol\u00fc Hunlar\u0131n elinde idi. \u00c7inliler yolun ne kadar emin oldu\u011funu anlayabilmek ve nelerin Bat\u0131\u2019ya gitti\u011fini \u00f6\u011frenebilmek i\u00e7in muhtelif gruplar g\u00f6nderdiler ve bu ara\u015ft\u0131rma sonucunda, ipek ba\u015fta olmak \u00fczere, bir\u00e7ok \u00fcr\u00fcn\u00fcn gidi\u015fini Belh\u2019e kadar izlediler (M.\u00d6. II. y\u00fczy\u0131l).<\/p>\n Konuyla ilgili olarak \u00e7e\u015fitli Bat\u0131l\u0131 kaynaklarda da bilgi vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin, me\u015fhur do\u011fa bilimci Pliny ipe\u011fi bir nevi pamuk olarak betimliyordu. Ayr\u0131ca ilgin\u00e7 bir \u015fekilde bunlar\u0131 pazarlayanlar\u0131n \u00c7inliler olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunlar\u0131n o civardan gelen mavi g\u00f6zl\u00fc, k\u0131z\u0131l sa\u00e7l\u0131 Sereler oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir ki, bu tan\u0131m, bu kavmin T\u00fcrkler olabilece\u011fini akl\u0131m\u0131za getirmektedir.<\/p>\n Ticaret her ne kadar deniz yoluyla da yap\u0131l\u0131yorsa da, \u00c7inlilerin kara yolunu tercih etti\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak her iki yolun da t\u00fcccarlar taraf\u0131ndan kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Mezopotamyal\u0131lar\u0131n \u00fcrettikleri camla ipek takas edilmi\u015ftir. M.S. II. y\u00fczy\u0131lda, bu yoldan Roma etkisi Orta Asya\u2019ya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak M.S. III. y\u00fczy\u0131lda bu yoldan ticaretin eskisi kadar yo\u011fun olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Burada, g\u00fczergah\u0131n Bat\u0131 Avrupa, Kuzey Afrika, Hindistan \u00fczerinden Orta Asya\u2019ya do\u011fru giden yoldan seyretti\u011fi ve bu yolla, sadece ipek de\u011fil, y\u00fcn, m\u00fccevherat, baharat, kozmetik, parf\u00fcm gibi ba\u015fka \u00fcr\u00fcnlerin de ta\u015f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 belirlenmektedir.<\/p>\n Genel kanaat t\u00fcccarlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, ayn\u0131 yolu kullanan seyyah ve Budist rahipler \u00e7e\u015fitli etkileri bu yolla \u00fclkeden \u00fclkeye ta\u015f\u0131m\u0131\u015f olduklar\u0131d\u0131r. Ayr\u0131ca, Bat\u0131\u2019n\u0131n etkisi de, ayn\u0131 yolla Orta Asya\u2019ya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Simya ile ilgili bilgiler bunlar aras\u0131ndad\u0131r. \u00d6rne\u011fin ta\u015f\u0131n \u00fczerine s\u00fcr\u00fclen semender ya\u011f\u0131, Ay gibi parlak bu ta\u015f\u0131n \u00e7ok parlak g\u00f6r\u00fcnmesini sa\u011flamaktayd\u0131. Romal\u0131lar buna \u015fa\u015f\u0131r\u0131yordu. Yine suyla temas etse bile etkilenmeyen ka\u011f\u0131t da Bat\u0131l\u0131lar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtan ba\u015fka bir do\u011fu bulu\u015fu idi.<\/p>\n \u0130pek Yolu, bu a\u00e7\u0131klamalardan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, sadece ticari olarak nitelendirilmemelidir. Bu yol \u00fczerindeki merkezler \u00e7e\u015fitli \u00fcr\u00fcnlerin takas\u0131nda ya da al\u0131\u015f veri\u015finde \u00f6nemli rol oynamas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, de\u011fi\u015fik insanlar\u0131n ayn\u0131 yerde bir araya gelmesi, o yerlerde bir nevi k\u00fclt\u00fcr merkezlerinin olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar aras\u0131nda Ta\u015fkent, Semerkant, Belh ve Merv ba\u015fta gelir. Bu \u015fehirlerin daha sonra sadece ticari bir merkez olmaktan \u00e7\u0131k\u0131p, ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcr merkezleri olarak da g\u00f6rev yapt\u0131\u011f\u0131 belirlenmektedir. Bir ba\u015fka ifade ile ticarette etkin olan bu \u015fehirler, daha sonraki y\u00fczy\u0131llarda e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim ve de bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in \u00f6nemli merkezler haline gelmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin, Belh ve Merv \u0130slamiyet\u2019in bilimsel faaliyetinin \u015fekillendi\u011fi sekiz ve dokuzuncu y\u00fczy\u0131llarda, Do\u011fu\u2019daki mevcut bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin deyim yerinde ise, adeta bir giri\u015f kap\u0131s\u0131 g\u00f6revini g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir. Bu \u015fehirlerden giden bilim adamlar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki bilimsel faaliyetin temellerinin olu\u015fmas\u0131nda etkin olmu\u015flard\u0131r. T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011fu bilinen Bermek Ailesi bu etkiyi ta\u015f\u0131yanlardand\u0131r. Onlar \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda, sadece idari olarak \u00f6nemli g\u00f6revler \u00fcstlenmemi\u015fler, ayn\u0131 zamanda, bilim patronlu\u011fu da yapm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n \u0130pek Yolu uzun y\u00fczy\u0131llar kullan\u0131ld\u0131, ancak on ikinci y\u00fczy\u0131ldan sonra, Bat\u0131 ile m\u00fcnasebetlerin farkl\u0131 bir boyuta ta\u015f\u0131nmas\u0131yla yeni devre girildi. Yeni olu\u015fan limanlardan ticaret devam etti.<\/p>\n Orta Asya\u2019da \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden en \u00e7ok etkilenenlerden birisi So\u011fdlard\u0131. Onlar \u00e7ok iyi kalite cam yapmas\u0131n\u0131 biliyorlard\u0131. Bu \u00fcr\u00fcnlerini \u00c7in\u2019e satm\u0131\u015flar ve onlardan ham ipek alm\u0131\u015flard\u0131r. So\u011fdlar, dokumak i\u00e7in pamuk kullan\u0131yorlard\u0131. Baz\u0131lar\u0131na g\u00f6re, dokuma tekni\u011fini \u00c7inlilerden \u00f6\u011frenme ihtimal dahilindedir. Ayr\u0131ca onlar tahtadan \u00e7e\u015fitli aletler yapmas\u0131n\u0131 biliyorlar ve oymac\u0131l\u0131k sanat\u0131nda bir hayli ba\u015far\u0131l\u0131 idiler.<\/p>\n T\u00fcrklerin \u0130slamiyet \u00f6ncesi kulland\u0131klar\u0131 ilk alfabe olarak, G\u00f6kt\u00fcrk alfabesi kabul edilmektedir. Her ne kadar bu alfabenin kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131 M.\u00d6. IV olarak tarihlendirilmi\u015fse de, \u00e7ok daha erken tarihe gitti\u011fi belirlenmektedir. Bu yaz\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015f belgeler aras\u0131nda Yenisey Irma\u011f\u0131 boyunca bulunan yaz\u0131tlar vard\u0131r. Ayr\u0131ca, Orhon Kitabeleri de yine bu yaz\u0131 ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkolog Vilhelm Thomsen taraf\u0131ndan 1893\u2019te bu yaz\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu yaz\u0131tlar Bilge ve K\u00fcltigin Kaan taraf\u0131ndan diktirilmi\u015ftir.<\/p>\n G\u00f6kt\u00fcrk alfabesinde 38 harf ya da i\u015faret vard\u0131r. Bunlardan d\u00f6rd\u00fc sesli ve otuzu sessiz harf olup, d\u00f6rd\u00fc hece i\u015faretidir. Bu yaz\u0131 sadece kitabelerde kullan\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r; Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da bulunan muhtelif yazma eserlerin de bu yaz\u0131 ile kaleme al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. 759-760\u2019ta dikilen Sine-Usu yaz\u0131t\u0131 ile Taryat yaz\u0131t\u0131nda da yine bu alfabe kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaz\u0131y\u0131 baz\u0131 de\u011fi\u015fikliklerle Bulgarlar, Hazarlar ve Pe\u00e7enekler de kullanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrklerin kulland\u0131klar\u0131 bir ba\u015fka alfabe Uygur alfabesidir. Uygur alfabesinde yakla\u015f\u0131k 18 i\u015faret vard\u0131r ve bunlardan \u00fc\u00e7\u00fc sesli harftir. Uygur alfabesinin de kesin olarak ne zaman kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 bilinmemektedir. Elimizdeki en eski Uygurca yaz\u0131lm\u0131\u015f metinler IX. y\u00fczy\u0131la aittir. Bu yaz\u0131 Timur \u0130mparatorlu\u011fu ve devam\u0131nda kurulan devletlerde de kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Ebu Said Mirza\u2019n\u0131n Uzun Hasan\u2019a g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011fu bitik (mektup) Uygurcad\u0131r.<\/p>\n Bu alfabelerin yan\u0131 s\u0131ra, T\u00fcrklerin Hintlilerin etkisi ile, Sanskrit dilinin alfabesini ve Mani alfabesini de kulland\u0131klar\u0131n\u0131 biliyoruz.<\/p>\n Ayr\u0131ca Uygurlar d\u00f6neminde matbaay\u0131 bildikleri belirlenmektedir. Onlar tahtadan yapt\u0131klar\u0131 kal\u0131plar\u0131 kullanmak suretiyle bask\u0131 yap\u0131yorlard\u0131. Tuen-huang ma\u011faras\u0131nda bulunan m\u00fcteharrik tahta harfler, Uygurlar\u0131n matbaac\u0131l\u0131ktaki becerisini g\u00f6stermektedir. Genellikle ka\u011f\u0131t yap\u0131m\u0131nda, yukar\u0131da da ifade edilmi\u015f oldu\u011fu gibi, pamuk kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Ayr\u0131ca Uygurlar\u0131n, mabetlerinde k\u00fct\u00fcphane bulundu\u011fu ve buradaki eserlerin daha \u00e7ok dini a\u011f\u0131rl\u0131k ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.<\/p>\n T\u00fcrklerde matematikle ilgili olarak baz\u0131 bilgilere rastlamaktay\u0131z. Erken tarihlerden itibaren on tabanl\u0131 (desimal) sistemi kullanm\u0131\u015f olan T\u00fcrklerin, erken tarihli olarak \u00e7ubuk rakamlar\u0131 kulland\u0131klar\u0131 bilinmektedir. Onlar\u0131n Hunlar zaman\u0131nda h\u00e2l\u00e2 \u00e7ubuk rakamlar\u0131 kulland\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliyoruz. Ayr\u0131ca, bu sistemle \u00e7e\u015fitli aritmetik i\u015flemlerini de yapmakta idiler. Bu sistem aditif prensiplere dayal\u0131 olarak i\u015flemekteydi. Bu prensibe g\u00f6re temelde kullan\u0131lan ilimler toplama \u00e7\u0131karma idi; \u00e7arpma ve b\u00f6lme i\u015flemleri, toplama ve \u00e7\u0131karmaya indirgenmek suretiyle yap\u0131lmaktayd\u0131.<\/p>\n Tam say\u0131larla yap\u0131lan i\u015flemlerin yan\u0131 s\u0131ra, kesirli i\u015flemlerin de mevcut oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Bu matematik i\u015flemler daha \u00e7ok basit i\u015flemler \u015feklindedir. Burada daha \u00e7ok paydas\u0131 1 olan kesirler \u00f6ncelikli olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrklerde zaman i\u00e7inde baz\u0131 a\u011f\u0131rl\u0131k, uzunluk ve para birimlerinin \u015fekillendi\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Baz\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcleri \u00f6\u011frendi\u011fimiz metinlerden biri de hukuk metinleridir. Bir hukuk metninde \u015f\u00f6yle denmektedir: \u2018Terbi\u015f veya Dervi\u015f adl\u0131 bir ki\u015fiye para laz\u0131m oldu\u011funda babas\u0131ndan miras kalan ve \u00fczerinde 16 i\u015f\u00e7inin \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir \u00fcz\u00fcm ba\u011f\u0131n\u0131n 100 yastuk \u00c7ao\u2019ya \u2018il Yang\u0131\u00e7\u2019a yahut el-Yang\u0131\u00e7\u2019a (mahalli yasalara uygun olarak) satmaktad\u0131r. Terpi\u015f, b\u00fcy\u00fck ve k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fleri, ye\u011feni ve day\u0131s\u0131 sat\u0131\u015fa itiraz etmeyeceklerdir. \u015eayet itiraz edecek olursa, \u2018B\u00fcy\u00fck Ordu\u2019ya bir alt\u0131n yastuk, \u2018i\u00e7 Hazine\u2019ye bir g\u00fcm\u00fc\u015f yastuk, beglerin her birine ceza olarak bir binek at\u0131 verecektir.\u2019<\/p>\n Bu metinden de anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi, Uygurlar D\u00f6nemi\u2019nde baz\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcler \u00e7oktan te\u015fekk\u00fcl etmi\u015fti. Buradaki yastuk denen \u00f6l\u00e7ek, \u00c7in \u00f6l\u00e7\u00fclerine g\u00f6re 50 liang idi veya 1 T\u2019ing idi. Alt\u0131n genellikle alt\u0131n ile birlikte kullan\u0131l\u0131yordu. Liang\u2019\u0131n tam olarak ne kadar oldu\u011fu bilinmemektedir. \u00c7ao ise, Y\u00fcan s\u00fclalesi zaman\u0131nda kullan\u0131lan bir para birimi idi. Yine bu al\u0131nt\u0131dan alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f\u00fcn para olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n Baz\u0131 Uygur Devri\u2019nden kalma sat\u0131\u015fla ilgili baz\u0131 meselelerin kaydedilmi\u015f oldu\u011fu vesikalardan onlar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fc birimlerini \u00f6\u011frenmekteyiz. \u00d6rne\u011fin pamuk sat\u0131\u015f\u0131, veya bez sat\u0131\u015f\u0131 gibi vesikalardan uzunluk ve a\u011f\u0131rl\u0131k birimleriyle ilgili fikir edinebiliyoruz.<\/p>\n Pamuk sat\u0131\u015f\u0131 ile ilgili bir vesika \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n Tak\u0131ku y\u0131l ikindi ay on yang\u0131k-a<\/em> Bunlara ilave olarak susam (k\u00fcnid), \u00dcur (dar\u0131), kepez (pamuk), bor (\u015farap), tari\u011f (hububat), b\u00f6z (pamuklu kuma\u015f), k\u00fcm\u00fc\u015f (g\u00fcm\u00fc\u015f), Ko\u00e7\u0131rda kidiz (koyun ke\u00e7esi), bu\u011fday al\u0131mlar\u0131 ile ilgili belgelerden de ayn\u0131 konularda bilgi edinmek m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. Y\u00fccel Tanay Orta Asya\u2019da devlet kurmu\u015f belli ba\u015fl\u0131 kavimlerden birisi de Uygurlard\u0131. B\u00fcy\u00fck Hun Devleti\u2019nin kurulu\u015fundan itibaren Orhon ve Selenga nehri k\u0131y\u0131lar\u0131ndan Aral G\u00f6l\u00fc kenarlar\u0131na kadar yay\u0131lan ve zaman zaman de\u011fi\u015fik adlarla an\u0131lan bir T\u00fcrk kavmine rastl\u0131yoruz: Kendilerine \u2018Dokuz O\u011fuz\u2019 veya \u2018Dokuz Boy\u2019 ad\u0131n\u0131 veren ve daha sonra, kendilerini G\u00f6kt\u00fcrklerden ay\u0131ran bu grup, Uygur Devleti\u2019ni […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,6],"tags":[],"class_list":["post-641","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-bilginler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/641","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=641"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":643,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/641\/revisions\/643"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=641"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=641"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=641"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\nTa\u015f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, zaman zaman topraktan yap\u0131lan kerpi\u00e7 de yap\u0131 malzemesi olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Is\u0131k G\u00f6l civar\u0131ndaki buluntular \u00e7amuru yap\u0131 malzemesi olarak kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Uygurlar\u0131n bu evleri, ayr\u0131ca badanalad\u0131klar\u0131 belirlenmektedir.<\/p>\n
\nManga bay tem\u00fcr-ke kebez tariku<\/em>
\nYir kergek bolup temi\u00e7i-ning<\/em>
\nPo suw-tak\u0131 uduru borluk\u0131n on<\/em>
\nTang kebez-ni k\u00fcz yang\u0131da ba\u015f\u0131 ta\u015f\u0131 birle bir\u00fcr men bu<\/em>
\nBorluk-n\u0131ng neg\u00fc kim salk\u0131 sekidi<\/em>
\nBolsar men temi\u00e7i bil\u00fcr men bay<\/em>
\nTem\u00fcr bilmez tanuk nom kuli<\/em>
\nTanuk bolon bu ni\u015fan men temi\u00e7i<\/em>
\n-ning ol men temi\u00e7i \u00f6k bitidim.<\/em>
\nBug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u00e7e ile bu metni \u015f\u00f6yle verebiliriz:<\/em>
\nTavuk y\u0131l\u0131, ikinci ay, onuncu g\u00fcn\u00fcnde<\/em>
\nBana Bay Tem\u00fcr\u2019e pamuk tarlas\u0131 (i\u00e7in)<\/em>
\nYer laz\u0131m oldu\u011fundan Temici\u2019nin<\/em>
\nPo nehrinin di\u011fer taraf\u0131ndaki<\/em>
\nBah\u00e7esini<\/em>
\nOn tang pamuk kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda kiralad\u0131m.<\/em>
\nBu on tang pamu\u011fu sonbaharda<\/em>
\nHer \u015feyi ile verece\u011fim. Bu<\/em>
\nBah\u00e7ede (yap\u0131lacak) herhangi bir i\u015f olursa<\/em>
\nBen Temici bilece\u011fim-yapaca\u011f\u0131m-. Bay<\/em>
\nTem\u00fcr Bilmiz -yapmaz- \u015eahit Nom Kul\u0131<\/em>
\n\u015eahit Bolon. Bu imza ben<\/em>
\nTemici\u2019nindir.<\/em>
\nBen Temici\u2019nindir.<\/em>
\nBen Temici do\u011fru olarak bildim (yazd\u0131m).<\/em><\/p>\n
\n\u2013
\nNOT:<\/strong>\u00a0Bu ilgili makale, Ankara \u00dcniversitesi Dil ve Tarih \u2013 Co\u011frafya Fak\u00fcltesi \u00d6\u011fretim G\u00f6revlisi Say\u0131n Prof. Dr. Esin Kahya\u2019n\u0131n \u201cEski T\u00fcrklerde Bilim<\/em>\u201d adl\u0131 makalesinden yararlan\u0131larak haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"