{"id":635,"date":"2017-07-25T23:38:28","date_gmt":"2017-07-25T20:38:28","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=635"},"modified":"2017-07-25T23:38:28","modified_gmt":"2017-07-25T20:38:28","slug":"eski-uygurlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=635","title":{"rendered":"Eski Uygurlar"},"content":{"rendered":"

\"\"Uygurlar (Uygur Devleti), \u015eehir hayat\u0131na ge\u00e7en ilk T\u00fcrk Devleti olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda tarih, sanat ve k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nlerden b\u00fcy\u00fck bir medeniyet kurmu\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015flerdir.
\nUygurlar, kadim T\u00fcrk tarihinin \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan biri olan ve T\u00fcrklerin en eski topluluklar\u0131ndan olan T\u00f6les\u2019lerin bir boyudur. T\u00fcrk tarihine say\u0131s\u0131z kitabe, yaz\u0131t ve k\u00fclt\u00fcrel eserler b\u0131rakan Uygurlar yerle\u015fik hayata ge\u00e7erek yegane ge\u00e7im kayna\u011f\u0131 olarak tar\u0131m ve ticareti se\u00e7en ilk T\u00fcrk toplulu\u011fu olmu\u015ftur.<\/p>\n

“Uygurlar” telafuzunun kelime k\u00f6kenlerinin Oy(Uy)-Gur hecelerinin birle\u015fiminden meydana geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Oy, uymak ve birle\u015fmek, ittifak etmek anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131r. Uygurlara \u00c7in kaynaklar\u0131nda Kao-\u00e7i (Y\u00fcksek tekerlekli arabal\u0131lar) ifadesiyle rastl\u0131yoruz. T\u00fcrk kitabelerinde ise Dokuz O\u011fuzlar olarak ifade edilmektedirler. Dokuz o\u011fuzlar ibaresi, dokuz ayr\u0131 o\u011fuz boyunun bir araya gelerek olu\u015fturduklar\u0131 federasyonla g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirmesiyle ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir \u00fcnvand\u0131r.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n Ana yurtlar\u0131n\u0131n Orhun ve Selenga vadileri oldu\u011fu tespit edilmi\u015ftir. Varl\u0131klar\u0131n\u0131 B\u00fcy\u00fck Hun \u0130mparatorlu\u011fu d\u00f6neminden beri bu b\u00f6lgede idame ettiren Uygurlar \u00e7o\u011fu zaman Dere Beyli\u011fi \u015feklinde kabileler olarak y\u00f6netilmi\u015f, kimi zaman kabileler federasyonlarla birle\u015ferek ortak k\u00fclt\u00fcr\u00fc payla\u015fm\u0131\u015f ve gerek \u00c7in, gerekse b\u00f6lgesindeki di\u011fer b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7lere kar\u015f\u0131 kendilerini korumu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Devlet Kurmadan \u00d6nce Uygurlar (M.s. 50 \u2013 744)<\/p>\n

Uygurlar, tarih sahnelerine kendi devletlerini kurarak \u00e7\u0131kmalar\u0131ndan \u00f6nce de tarih kaynaklar\u0131nda \u00e7ok kez ge\u00e7mi\u015flerdir. Uygurlar, ilk olarak Hun d\u00f6nemindeki hakimiyet m\u00fccadelelerinde ve \u00c7in\u2019in bu b\u00f6lgedeki faaliyetleri s\u00fcrecinde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor. Hun d\u00f6neminin sona ermesi ve G\u00f6kt\u00fcrk olarak tabir etti\u011fimiz T\u00fcrk Birli\u011finin olu\u015fmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk Federasyonu d\u00f6neminde sahip olduklar\u0131 beylik T\u00fcrk Birli\u011fine \u0130lhak edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n \u00c7in ile politik ili\u015fkileri, Uygur devletini kurmadan \u00f6nce ba\u015flad\u0131. 646 y\u0131l\u0131nda \u00c7in, b\u00f6lgedeki G\u00f6kt\u00fcrk hakimiyetine kar\u015f\u0131 Uygurlar\u0131 destekleyerek T\u00fcrk birli\u011finin zay\u0131flamas\u0131n\u0131 ama\u00e7l\u0131yordu. B\u00fcy\u00fck G\u00f6kt\u00fcrk Devletinin b\u00f6l\u00fcnmesinden sonra Bat\u0131 G\u00f6kt\u00fcrklerin hakimiyetlerini kaybetmeye ba\u015flamas\u0131yla tekrar beylik sistemine geri d\u00f6nen Uygurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda Tumitu bulunuyordu. Tumitu\u2019nun, \u00c7in\u2019den ald\u0131\u011f\u0131 destekle kendisini \u0130lteber \u00fcnvan\u0131 ile Ka\u011fan ilan etmesiyle Uygurlar ilk devlet kurma te\u015febb\u00fcslerini ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015f oldular.<\/p>\n

Tumitu, k\u0131sa bir s\u00fcreli\u011fine ve \u00c7in\u2019in boyunduru\u011fu alt\u0131nda ilk devletini kurmu\u015f olsa da bu te\u015febb\u00fcs ba\u015far\u0131yla sonu\u00e7lanamad\u0131. Zira Tumitu, devletini kurmak i\u00e7in \u00c7in\u2019i kullanm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in, politikalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiremeyece\u011fi bir Hakan istemiyordu. \u00c7in, 648 y\u0131l\u0131nda muhtelif entrikalar ile Tumitu\u2019yu \u00f6ld\u00fcrd\u00fc ve yerine Tumitu\u2019nun o\u011flu Pojon ge\u00e7mesine ra\u011fmen Holu ad\u0131nda kukla bir ka\u011fan\u0131 On-Ok\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131na ka\u011fan olarak tayin etti. Pojon, bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda saf d\u0131\u015f\u0131 kald\u0131 ve babas\u0131 Tumitu\u2019nun kurdu\u011fu ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n ba\u015fka bir ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n boyunduru\u011fu alt\u0131na girmesini kabullenmedi. Bunun \u00fczerine 656 y\u0131l\u0131nda Holu\u2019yu \u00f6ld\u00fcrerek \u00c7in\u2019in \u00fczerine y\u00fcr\u00fcd\u00fc ve Ta\u015fkent yak\u0131nlar\u0131na kadar ula\u015ft\u0131. Daha fazla ilerleyemese de Uygurlar\u2019\u0131n \u00c7in i\u00e7in kolay lokma olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve r\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fc ispat etmi\u015f oldu.<\/p>\n

680 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde Asyadaki T\u00fcrk Birli\u011fi yeniden kuruluyordu. G\u00f6kt\u00fcrk Devletinin 657\u2019de tamamen y\u0131k\u0131lmas\u0131yla \u00c7in boyunduru\u011funa giren ve T\u00fcrklerin 23 y\u0131l s\u00fcren \u00c7in Esareti, 680 y\u0131l\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan \u0130kinci G\u00f6kt\u00fcrk Devleti (Kutluklar) ile T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 kabuk de\u011fi\u015ftirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Uygurlar, kimi zaman beylik kimi zaman ka\u011fanl\u0131k denemeleriyle kendi y\u00f6netimleri alt\u0131nda ya\u015famaya devam etmekteyken ortaya \u00e7\u0131kan \u0130kinci T\u00fcrk Birli\u011fi (Kutluklar) ile tekrar G\u00f6kt\u00fcrk\u2019lere ba\u011flanmak zorunda kald\u0131lar. Uygurlar\u0131n kendi y\u00f6netimlerinde \u0131srar etmelerinden dolay\u0131 bu ilhak te\u015febb\u00fcsleri m\u00fccadele ve sava\u015flarla ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. 35 y\u0131l boyunca G\u00f6kt\u00fcrk hakimiyeti alt\u0131nda kalan Uygurlar, G\u00f6kt\u00fcrklerin zaman i\u00e7erisinde g\u00fc\u00e7 kaybetmesiyle isyan ederek 716 y\u0131l\u0131nda tekrar kendi y\u00f6netimlerini olu\u015fturdular. Bu ayr\u0131l\u0131ktan sonra G\u00f6kt\u00fcrklerin giderek zay\u0131flamas\u0131 ve G\u00f6kt\u00fcrklere ba\u011fl\u0131 olan di\u011fer g\u00fc\u00e7l\u00fc kavimler olan Basm\u0131l ve Karluklar\u0131nda kendilerine kat\u0131lmas\u0131yla g\u00fc\u00e7 kazand\u0131lar. Ancak G\u00f6kt\u00fcrk Ka\u011fan\u0131 Ozm\u0131\u015f, Dokuz O\u011fuzlar olarak adland\u0131r\u0131lan Uygur topluluklar\u0131n\u0131 tekrar G\u00f6kt\u00fcrk Birli\u011fi i\u00e7erisine almak i\u00e7in ordusunun ba\u015f\u0131nda Uygurlar\u0131n \u00fczerine y\u00fcr\u00fcd\u00fc. Bu sava\u015fta galip gelen Uygurlar, Ozm\u0131\u015f\u2019\u0131 ma\u011flup ederek sava\u015f meydan\u0131nda \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr (742).<\/p>\n

Uygur Devletinin Kurulu\u015fu (744)<\/p>\n

G\u00f6kt\u00fcrk Devleti, Ozm\u0131\u015f\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc ile giderek zay\u0131flamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu zay\u0131fl\u0131ktan istifade eden T\u00fcrk boylar\u0131 Basmiller ve Karluklar, Uygurlar ile birlikte yeni bir ka\u011fanl\u0131k kurmaya te\u015febb\u00fcs ettiler. 743 y\u0131l\u0131nda kurulan bu Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n sol yabgulu\u011fu (Do\u011fu yabgulu\u011fu) Basmiller, sa\u011f yabgulu\u011fu (Bat\u0131 yabgulu\u011fu) Karluklar taraf\u0131ndan idare edilmekteydi.<\/p>\n

Uygurlar, yeni ka\u011fanl\u0131k d\u00f6neminde G\u00f6kt\u00fcrklere kar\u015f\u0131 birlikte hareket ettikleri Basm\u0131l ve Karluk boylar\u0131yla m\u00fccadele i\u00e7erisine giri\u015ftiler. Bu m\u00fccadeleyi kazanan Uygurlar, Basm\u0131l ve Karluk boylar\u0131n\u0131 ma\u011flup ederek ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n y\u00f6netimini ele ge\u00e7irdi. Uygur ka\u011fan\u0131 \u201cKutluk Bilge K\u00fcl Ka\u011fan\u201d \u00fcnvan\u0131yla kendi ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etti ve Uygurlar\u0131 tarih sahnesine \u00e7\u0131kartm\u0131\u015f oldu. (744)<\/p>\n

Uygurlar, bu d\u00f6neme kadar Dokuz O\u011fuzlar olarak an\u0131lmaktayd\u0131. Dokuz O\u011fuzlar dokuz ayr\u0131 o\u011fuz boyundan meydana gelmekteydi. 744\u2019deki bu m\u00fccadele neticesinde Basmil ve Karluk boylar\u0131n\u0131da kendilerine katarak toplamda 11 boya ula\u015ft\u0131lar. Daha \u00f6nceki birliklerinin ad\u0131 olan Dokuz O\u011fuz ifadesi, iki yeni boyunda kat\u0131l\u0131m\u0131yla Uygurlar (Akraba ve m\u00fcttefikler) olarak ge\u00e7meye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kutluk Bilge K\u00fcl Ka\u011fan (744 \u2013 747)<\/p>\n

Kutluk Bilge K\u00fcl Ka\u011fan, 744 y\u0131l\u0131ndaki m\u00fccadelesinden sonra kurdu\u011fu Uygur Devletini, ortak T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc do\u011frultusunda idame ettirmi\u015ftir. G\u00f6kt\u00fcrk devlet te\u015fkilatlanmas\u0131n\u0131 ve T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn etken nitelikleri Uygurlar d\u00f6neminde de g\u00f6r\u00fclmektedir. Ancak, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn yan\u0131 s\u0131ra dini inan\u0131\u015flar\u0131nda, geleneksel T\u00fcrk dini olarak kabul edilen G\u00f6k Tanr\u0131 (\u015eamanizm) inanc\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Mani adl\u0131 bir dinde itibar g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu din, et yemeyi, her ne sebeple olursa olsun insan \u00f6ld\u00fcrmeyi yasaklayan, H\u0131ristiyanl\u0131k, Zerd\u00fc\u015ftl\u00fck ve Budizm inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kutluk Bilge K\u00fcl Ka\u011fan, Uygurlar\u0131n Devlet te\u015fkilat\u0131n\u0131n kurulmas\u0131 ve otoritesine kavu\u015fmas\u0131ndan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra vefat etti\u011finde yerine o\u011flu Bayan \u00c7ur y\u00f6netime ge\u00e7ti.<\/p>\n

Bayan \u00c7ur D\u00f6nemi (747 \u2013 759)<\/p>\n

Bayan \u00c7ur, babas\u0131ndan devrald\u0131\u011f\u0131 Uygur devletini babas\u0131 gibi sava\u015f\u00e7\u0131 kimli\u011fiyle y\u00f6neterek devletinin hakimiyet sahas\u0131n\u0131 kuzey, g\u00fcney, do\u011fu ve bat\u0131 y\u00f6nlerine do\u011fru geni\u015fletmi\u015f, Kuzeyde K\u0131rg\u0131zlar, Bat\u0131da Karluklar, T\u00fcrke\u015fler ve Basm\u0131llar, bunlar\u0131n yan\u0131nda Sekiz O\u011fuz, Dokuz Tatar ve \u00c7ik boylar\u0131 Uygur hakimiyetine kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirmi\u015fse de Bayan \u00c7ur, t\u00fcm bu T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n isyanlar\u0131n\u0131 bast\u0131rarak hakimiyet sahas\u0131n\u0131 geni\u015fleterek bu topluluklar\u0131n bulundu\u011fu b\u00f6lgelere o\u011fullar\u0131n\u0131 yabgu ve \u015fad olarak tayin etmi\u015ftir.<\/p>\n

Bayan \u00c7ur\u2019un y\u00f6netime ge\u00e7mesinden sonra ilk yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015flerden biride, tar\u0131m ve ticarette merkez niteli\u011fi ta\u015f\u0131yan Kara\u015far ve Be\u015f Bal\u0131g \u015fehirlerini tesir alt\u0131nda tutmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Bu b\u00f6lgeler, halk\u0131n tar\u0131m ve ticaret ile u\u011fra\u015farak ge\u00e7imlerini sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli merkezlerdi. Bayan \u00c7ur, bu b\u00f6lgeye Uygur topluluklar\u0131n\u0131n yerle\u015fmesini ve tar\u0131m ve ticarete y\u00f6nelmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

751 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde, hem \u0130slam Tarihi hem de T\u00fcrk Tarihi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir sava\u015f meydana geldi. Tarih kay\u0131tlar\u0131nda Talas Sava\u015f\u0131 olarak ge\u00e7en bu m\u00fccadelede Asyan\u0131n i\u00e7lerine ilerlemek isteyen Araplar \u00c7ine kadar ilerlemi\u015fti. Tarihin bu ilk Arap-\u00c7in sava\u015f\u0131, ayn\u0131 zamanda Araplar ile T\u00fcrklerin ilk temas\u0131 niteli\u011fini ta\u015f\u0131yordu. Bayan \u00c7ur, bu sava\u015fta Arap\u2019lar\u0131 destekleyerek kendisine ba\u011fl\u0131 olan Karluklar\u0131 Arap ordusuna yard\u0131ma g\u00f6ndermi\u015ftir. Araplar, bu sava\u015fta muhakkak ki Karluklar\u0131nda yard\u0131m\u0131 ile \u00c7in\u2019i a\u011f\u0131r bir ma\u011flubiyete u\u011fratarak \u00c7in\u2019i asyan\u0131n i\u00e7lerinden \u00e7ekilmeye mecbur b\u0131rakt\u0131. Uygurlu halk\u0131 Turfan b\u00f6lgesindeki Kara\u015far-Be\u015fbal\u0131g \u015fehirlerine g\u00f6ndererek burada n\u00fcfuz kazanmay\u0131 ama\u00e7layan Bayan \u00c7ur, \u00c7in\u2019in Talas sava\u015f\u0131n\u0131 kaybetmesiyle neticesinde i\u00e7 asya ve Turfan b\u00f6lgesinden tamamen \u00e7ekilmesiyle bu b\u00f6lgeye tamamen hakim hale gelerek Turfan b\u00f6lgesindeki tar\u0131m ve ticaretin ev sahibi oldu. \u00c7in\u2019inde b\u00f6lgeden \u00e7ekilmesi ve \u00c7in tehdidinin ortadan kalkmas\u0131 Uygurlar\u0131n, tar\u0131m ve ticaret ile ilgilenerek refah seviyelerini y\u00fckseltmesine olanak sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Uygurlar, b\u00f6ylece ticaretin bir gere\u011fi olarak \u015fehir ya\u015fant\u0131s\u0131na ge\u00e7erek yerle\u015fik d\u00fczende ya\u015famaya ba\u015flam\u0131\u015flar, refah seviyelerinin y\u00fckselmesiyle de e\u011fitim, sanat ve k\u00fclt\u00fcre daha \u00e7ok zaman ay\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle T\u00fcrk tarihinde \u015fehir hayat\u0131na ilk ge\u00e7en toplum Uygurlar olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u00c7in, Talas sava\u015f\u0131ndaki a\u011f\u0131r ma\u011flubiyetten sonra i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ya\u015famaya ba\u015flad\u0131. \u00c7in\u2019e tabi topluluklar birle\u015ferek ayaklan\u0131yor, bu ayaklanmalar \u00c7in\u2019in saltanat ailelerinin birbirleri ile olan m\u00fccadelelerini de k\u0131z\u0131\u015ft\u0131r\u0131yordu. Bu ayaklanmalardan birinde, annesi T\u00fcrk olan Anlu\u015fan ad\u0131nda bir \u00c7in generali, Tibetlilerden olu\u015fan 200 bin ki\u015filik bir atl\u0131 kuvvet olu\u015fturarak \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 m\u00fccadele i\u00e7ine giri\u015fti. \u00c7ok say\u0131da s\u00fcvariden olu\u015fan ordusu ile 756 y\u0131l\u0131nda Loyang\u2019\u0131, 757 y\u0131l\u0131nda ise \u00c7angan\u2019\u0131 zaptetti. Zor durumda kalan ve bu sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7s\u00fcz durumda olan \u00c7in, Bayan \u00c7ur\u2019dan yard\u0131m istemek zorunda kald\u0131. \u00c7in \u2013 Uygur ili\u015fkileri daha \u00e7ok \u00c7in\u2019in menfaatleri ekseninde geli\u015fmekteydi. Ancak bu kez \u00c7in zor durumdayd\u0131 ve Uygurlar\u0131n yard\u0131m\u0131n\u0131 istiyordu. Bayan \u00c7ur, \u00c7in hanedanl\u0131\u011f\u0131na yard\u0131m ederek Almu\u015fan\u2019\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 engelledi ve zaptetti\u011fi Loyang ve \u00c7angan\u2019\u0131 geri ald\u0131. \u00c7in hanedan\u0131, Bayan \u00c7ur\u2019un bu yard\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k 20 Bin ton ipek, Uygurlu t\u00fccarlar\u0131n \u00c7in\u2019e giri\u015fine izin ve Hanedan\u0131n k\u0131z\u0131n\u0131 verdi. Bayan \u00c7ur, bu sava\u015f\u0131n sonunda 20 Bin ton ipe\u011fi alm\u0131\u015f, \u00c7in prensesi ile evlenmi\u015f, Turfan b\u00f6lgesinde ticaretle u\u011fra\u015fan Uygurlar\u0131n \u00c7in\u2019e giri\u015fi i\u00e7inde anla\u015fm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n

Bayan \u00c7ur, y\u00f6netimde bulundu\u011fu 12 y\u0131l i\u00e7erisinde devletinin hakimiyet sahas\u0131n\u0131 geni\u015fletmi\u015f, Uygur toplumunun tar\u0131m ve ticarete y\u00f6nlendirerek refah seviyesini y\u00fckseltmi\u015f ve \u015fehir d\u00fczenine ge\u00e7erek toplumunu yerle\u015fik hale getirmi\u015ftir. K\u00fclt\u00fcr ve sanat alan\u0131nda da ilerleyen Uygurlar, bug\u00fcnlere kadar ula\u015fan pek \u00e7ok yaz\u0131t, kitabe ve sanatsal eseride Bayan \u00c7ur d\u00f6neminde ortaya \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bayan \u00c7ur, 759 y\u0131l\u0131nda vefat etmi\u015f ve yerine o\u011flu B\u00f6g\u00fc ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc D\u00f6nemi (759 \u2013 779)<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc, 20 y\u0131l gibi uzun bir s\u00fcre Uygurlar\u0131 y\u00f6netmi\u015f ancak ayn\u0131 zamanda Uygurlar\u0131n felaketini haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6g\u00fc, atalar\u0131ndan miras gelen yegane din ve k\u00fclt\u00fcr de\u011feri olan \u201cTek Tanr\u0131\u201d \u015eamanizm inanc\u0131n\u0131 terk ederek Manieizm adl\u0131 bir dine inanmaktayd\u0131. Bu din, Asya b\u00f6lgesinin bir k\u0131sm\u0131nda ve \u00c7in\u2019in i\u00e7erisinde k\u00fc\u00e7\u00fck bir z\u00fcmrede itibar g\u00f6ren bir dindi. B\u00f6g\u00fc, bu inan\u0131\u015f\u0131n\u0131 toplumuna yaymak amac\u0131yla pek \u00e7ok te\u015febb\u00fcste bulundu. Pek az ki\u015finin itibar etti\u011fi bu inan\u0131\u015f, Uygurlar\u0131n Sava\u015f\u00e7\u0131 ki\u015fili\u011fini yok ederek Uygurlar\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fcn zay\u0131flamas\u0131na ve y\u0131k\u0131lmas\u0131na sebep olacakt\u0131.<\/p>\n

\u00c7in\u2019in Uygurlar ile olan m\u00fcnasebetleri daha \u00e7ok \u00c7in menfaatlerine dayal\u0131 geli\u015fiyordu. B\u00f6g\u00fc, \u00f6nceleri babas\u0131 Bayan \u00c7ur gibi \u00c7in ile iyi ili\u015fkiler i\u00e7erisinde bulunuyordu. Ancak \u00c7in\u2019i zay\u0131f bir an\u0131nda yakalay\u0131p ma\u011flup etmek ve Uygurlar\u0131 Asyan\u0131n yegane g\u00fcc\u00fc haline getirmek arzusundayd\u0131. Bu ama\u00e7la, \u00c7in\u2019in i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ya\u015fayarak zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde hayalini ger\u00e7ekle\u015ftirme haz\u0131rl\u0131klar\u0131na giri\u015fti. Esas\u0131nda \u00c7in \u00e7a\u015f\u0131t\u0131 olmayan ancak y\u00f6netimi ele ge\u00e7irmeyi ama\u00e7layan veziri Baga Tarkan, B\u00f6g\u00fc\u2019y\u00fc \u00f6ld\u00fcrerek Bilge Ka\u011fan \u00fcnvan\u0131yla tahta ge\u00e7ti (779). Baga Tarkan\u2019da B\u00f6g\u00fc gibi Manieizm inanc\u0131na sahipti ve B\u00f6g\u00fc gibi Manieizm inanc\u0131n\u0131n toplum i\u00e7erisinde ra\u011fbet g\u00f6rmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015farak Uygurlar\u0131n Manieizm d\u00f6nemini h\u0131zland\u0131rd\u0131. Bu te\u015febb\u00fcs zaman i\u00e7erisinde Uygurlar\u0131n sonunu haz\u0131rlayacakt\u0131.<\/p>\n

Tun (Tang) Baga Tarkan D\u00f6nemi (779-790)<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc\u2019y\u00fc \u00f6ld\u00fcrerek y\u00f6netimi eline alan Baga Tarkan, kendisine \u201cAlp Kutluk Bilge\u201d \u00fcnvan\u0131 verdi. Bu unvan onun politik ki\u015fili\u011finide yans\u0131tmaktayd\u0131. Toplum i\u00e7erisindeki sosyo-politik durumu ve toplum i\u00e7erisindeki adaleti sa\u011flamak amac\u0131yla T\u00fcrk\u2019ler i\u00e7in Anayasa niteli\u011fi ta\u015f\u0131yan T\u00f6re\u2019leri kanun nizam\u0131yla \u015fekillendirdi. B\u00f6ylece Uygurlar hem yerle\u015fik d\u00fczene ge\u00e7mi\u015f hemde yeni ya\u015fam tarzlar\u0131 sosyal ve ticari y\u00f6nden yasala\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f T\u00f6re Kanunlar\u0131yla d\u00fczene girmi\u015f oldu. Bu olumlu geli\u015fmelerin yan\u0131nda T\u00f6re\u2019ye Manieizm referansl\u0131 kanunlar getirerek de Tek Tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131n asimile olmas\u0131na sebep olmaktayd\u0131.<\/p>\n

Baga Tarkan, sosyal ve politik alanlardaki faaliyetlerinin yan\u0131nda askeri y\u00f6nden de aktif bir yol izledi. \u00c7in\u2019li bir prensesle evlenerek yegane tehdit ve d\u00fc\u015fman olan \u00c7in ile iyi ili\u015fkiler kurdu. Bunun yan\u0131nda Uygurlu t\u00fcccarlar\u0131n \u00c7in\u2019e yapt\u0131klar\u0131 ticari faaliyetlerini de h\u0131zland\u0131rd\u0131. \u00dclke i\u00e7erisinde de isyan ve ayakland\u0131rmalara mahal vermeyerek i\u00e7 huzuru tahsis etti. Uygurlar i\u00e7in \u00f6nemli tehditlerden biride kuzey b\u00f6lgesinde bulunan ve ileriki d\u00f6nemlerde Uygurlar\u0131n y\u0131k\u0131lmalar\u0131na neden olacak K\u0131rg\u0131zlar bulunuyordu. Baga Tarkan, kuzey b\u00f6lgesindeki K\u0131rg\u0131zlar\u0131n Uygurlar \u00fczerinde kurmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 bask\u0131lar\u0131 da bertaraf ederek p\u00fcsk\u00fcrtt\u00fc ve bir s\u00fcre i\u00e7inde olsa tehlike olmaktan uzakla\u015ft\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Baga Tarkan, Uygurlar\u0131 y\u00f6netti\u011fi 10 y\u0131l s\u00fcre i\u00e7erisinde Uygurlar\u0131n sosyal ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fczene sokarak b\u00f6lgesindeki g\u00fcc\u00fcn\u00fc muhafaza etti. Bu m\u00fcspet faaliyetlerinin yan\u0131nda Manieizm inanc\u0131n\u0131n da yay\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynayarak toplumun Tek Tanr\u0131 inanc\u0131ndan uzakla\u015farak asimile olmas\u0131na sebep oldu.<\/p>\n

789 y\u0131l\u0131nda vefat etti\u011finde yerine o\u011flu K\u00fcl\u00fck ge\u00e7ti.<\/p>\n

Talas K\u00fcl\u00fck d\u00f6nemi (789-790)<\/p>\n

K\u00fcl\u00fcg, babas\u0131 Baga Tarkan\u2019\u0131n vefat\u0131ndan sonra 1 y\u0131l gibi k\u0131sa bir s\u00fcre y\u00f6netimde kalm\u0131\u015f ancak \u00f6nemli eylemlerde bulunmu\u015ftu. K\u00fcl\u00fcg, Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesine \u00e7ok \u00f6nem veriyordu. Zira 6000 \u00c7ad\u0131r kadar Uygurlular ile Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesinin yerlileri olan Karluk kabileleri ve baz\u0131 G\u00f6kt\u00fcrk topluluklar\u0131 ile i\u00e7 i\u00e7e ya\u015f\u0131yordu. Ancak Uygurlar\u0131n vergi art\u0131r\u0131mlar\u0131 nedeniyle memnuniyetsizlik ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Bu rahats\u0131zl\u0131k neticesinde Karluklar ve baz\u0131 G\u00f6kt\u00fcrk kabileleri birle\u015ferek Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesine hakim hale geldiler. K\u00fcl\u00fcg\u2019\u00fcn veziri Y\u00fc\u00e7iassu Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesini kontrol alt\u0131na almak i\u00e7in sefere \u00e7\u0131karken \u00c7in\u2019inde deste\u011fiyle Tibetliler taraf\u0131ndan sald\u0131r\u0131ya u\u011frayarak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. K\u00fcl\u00fcg, isyan halinde olan Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesindeki topluluklar\u0131n \u00c7in ile i\u015fbirli\u011fi yaparak vezirini \u00f6ld\u00fcrmesi \u00fczerine bizzat ordusunun ba\u015f\u0131na ge\u00e7erek Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesine sefere \u00e7\u0131karak kazand\u0131\u011f\u0131 zaferle Be\u015fbal\u0131g b\u00f6lgesinin kontrol\u00fcn\u00fc tekrar eline ge\u00e7irdi. K\u00fcl\u00fcg, 790 y\u0131l\u0131nda vefat edince yerine o\u011flu B\u00f6ge ge\u00e7ti.<\/p>\n

Kutluk B\u00f6ge D\u00f6nemi (790 \u2013 795)<\/p>\n

Uygurlar, B\u00f6ge d\u00f6neminde \u00e7in ile iyi ili\u015fkiler i\u00e7erisinde bulunuyordu. B\u00f6ge\u2019de, \u00c7in ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmemek i\u00e7in iyi ili\u015fkileri s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve \u00c7in\u2019in talebiyle \u00c7in i\u00e7in tehdit unsuru olan ak\u0131nlara kar\u015f\u0131 ileri karakol g\u00f6revi yapmaya ba\u015flad\u0131. \u00c7in, geli\u015ftirdi\u011fi iyi ili\u015fkileri lehine \u015fekillendirerek Uygurlar\u0131 kendi askeri gibi kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Zira Tibetliler, 795 y\u0131l\u0131nda \u00c7in \u00fczerine sald\u0131r\u0131ya ge\u00e7ince Tibetlilerin sald\u0131r\u0131s\u0131na kar\u015f\u0131 koyamayan B\u00f6ge, ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011f\u0131 sonucunda \u00c7in taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. B\u00f6ge\u2019nin \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine y\u00f6netime halk\u0131n sevdi\u011fi ve itibar etti\u011fi bir devlet y\u00f6neticisi olan Alp Kutluk ge\u00e7ti.<\/p>\n

Alp Kutluk D\u00f6nemi (795 \u2013 805)<\/p>\n

Alp Kutluk Bilge, hem askerler taraf\u0131ndan sevilen bir komutan hem de halk taraf\u0131ndan sevilen bir idareciydi. Her ne kadar Uygurlar\u0131 askeri alanda yeni m\u00fccadelelere sokmasa da ticareti geli\u015ftirerek toplumun refah d\u00fczeyini y\u00fckseltecek uygulamalar\u0131 hayata ge\u00e7irdi. Alp Kutluk d\u00f6neminde i\u00e7 asyan\u0131n ticaret noktalar\u0131 Uygurlar\u0131n kontrol\u00fcnde geli\u015fiyordu. \u0130nisiyatifi alt\u0131nda bulundurdu\u011fu ticaret noktalar\u0131n\u0131 \u0130\u00e7 Asyaya do\u011fru geni\u015fleterek Uygurlar\u0131n b\u00f6lgedeki \u00fclkelerle olan ticaret m\u00fcnasebetlerini y\u00fckseltti.<\/p>\n

Ticari alanlar\u0131ndaki faaliyetlerinin yan\u0131nda Mani dinine ba\u011fl\u0131 olan Kutluk, bu dinin topluma yay\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli te\u015fvik faaliyetlerinde bulunmu\u015f ve Uygurlar\u0131n felaketini haz\u0131rlayan s\u00fcreci h\u0131zland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Alp Kutluk, askeri alanda ciddi faaliyetler i\u00e7erisinde bulunmamay\u0131 tercih etmi\u015fti. Ticari ve dini alandaki faaliyetlere \u00f6nem veren Alp Kutluk, b\u00f6lgesindeki g\u00fc\u00e7 dengelerini y\u00f6netmekten geri kal\u0131nca, kuzey b\u00f6lgesindeki K\u0131rg\u0131zlar, Tibetlilerle g\u00fc\u00e7lerini birle\u015ftirmi\u015f ve b\u00f6lgesinde g\u00fc\u00e7 sahibi oldu.<\/p>\n

Alp Kutluk, 805 y\u0131l\u0131nda vefat edince yerine o\u011flu K\u00fcl\u00fck Bilge devlet y\u00f6netimine ge\u00e7ti.<\/p>\n

K\u00fcl\u00fck Bilge D\u00f6nemi (805 \u2013 808)<\/p>\n

K\u00fcl\u00fck Bilge d\u00f6nemi, Uygurlar i\u00e7in \u00e7ok sakin ve huzurlu ge\u00e7ti. \u00c7in, Uygurlar \u00fczerindeki bask\u0131lar\u0131n\u0131 azaltm\u0131\u015ft\u0131. Uygurlarda en \u00f6nemli faaliyet konusu haline gelen Ticaret ile u\u011fra\u015farak sakin bir d\u00f6nem ge\u00e7irdiler. B\u00f6lgesindeki siyasetten uzakla\u015fan Uygurlar, mani dininin getirdi\u011fi \u201ckay\u0131ts\u0131z \u015farts\u0131z sava\u015fmama\u201d d\u00fcsturu ile s\u00fckunet i\u00e7erisinde y\u00f6netildiler. K\u00fcl\u00fck Bilge\u2019den sonra yerine Alp Bilge devlet y\u00f6netimine ge\u00e7ti.<\/p>\n

Alp Bilge D\u00f6nemi (808 \u2013 821)<\/p>\n

Alp Bilge d\u00f6nemi, \u00f6nceki d\u00f6nemler gibi genellikle sakin ve huzur i\u00e7erisinde ge\u00e7ti. Uygurlarda toplumun refah d\u00fczeyi git gide y\u00fckseliyor, ticaret, sanat ve k\u00fclt\u00fcr \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131yordu. Bunun yan\u0131nda d\u0131\u015f politikayla \u00e7ok ilgilenmeyerek Uygurlar\u0131 huzur i\u00e7inde ve i\u00e7e d\u00f6n\u00fck bir y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131 ile y\u00f6netti. 821 de \u00f6l\u00fcm\u00fc ile yerine o\u011flu K\u00fc\u00e7l\u00fck Bilge y\u00f6netimi devrald\u0131.<\/p>\n

K\u00fc\u00e7l\u00fck Bilge D\u00f6nemi (821 \u2013 833)<\/p>\n

Uzun s\u00fcredir sava\u015f g\u00f6rmeyen Uygurlar, K\u00fc\u00e7l\u00fck Bilge d\u00f6neminde yeniden kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar ve m\u00fccadeleler i\u00e7erisine girdi. K\u00fc\u00e7l\u00fck Bilge, kuzey b\u00f6lgesinde K\u0131rg\u0131zlar ile g\u00fc\u00e7 birli\u011fi yapan Tibetlilerin T\u00fcrkistan \u00fczerine ilerleme te\u015febb\u00fcs\u00fcne kar\u015f\u0131 koyarak b\u00f6lgesini korudu. Bunun yan\u0131nda isyan te\u015febb\u00fcs\u00fcnde bulunan Karluklar\u0131n ba\u015f\u0131na yeni bir yabgu tayin ederek Karluklar \u00fczerindeki otoritesini yeniden sa\u011fland\u0131. Ancak bu d\u00fczen \u00e7ok s\u00fcrmeden tekrar bozuldu.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n uzun s\u00fcredir ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 Ticaret ve Sanat merkezli hayat, toplumu sakin ve sefahat i\u00e7erisinde ya\u015famaya al\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. Bunun yan\u0131nda mani dininin toplumun geni\u015f kademelerine yay\u0131lmas\u0131yla sava\u015f\u00e7\u0131 ki\u015filiklerini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde kaybettiler. B\u00f6lgesindeki g\u00fc\u00e7 dengelerini de kontrol alt\u0131na alamayan Uygurlar, Karluklar\u0131n isyan\u0131yla birlikte i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klarla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. Bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar neticesinde K\u00fc\u00e7l\u00fck Bilge \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc ve yerine Alp K\u00fcl\u00fck y\u00f6netime ge\u00e7ti.<\/p>\n

Alp K\u00fcl\u00fck D\u00f6nemi (833 \u2013 839)<\/p>\n

\u0130syan ile y\u00f6netime ge\u00e7en Alp K\u00fcl\u00fck, Uygurlar\u0131n huzur i\u00e7erisinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 d\u00f6neme son verdi ve ba\u015f g\u00f6steren i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar kendi d\u00f6neminde de ya\u015fanmaya devam etti. Askeri vas\u0131flar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f ve zay\u0131flam\u0131\u015f Uygurlar, hem i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar hem de kuzey b\u00f6lgesinde birle\u015fen K\u0131rk\u0131z-Tibet topluluklar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bask\u0131yla u\u011fra\u015fmak zorunda kald\u0131.<\/p>\n

Y\u00f6netimi s\u00fcresince i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klarla u\u011fra\u015fan Alp K\u00fcl\u00fck, 839 y\u0131l\u0131na \u00e7ok sert bir k\u0131\u015f mevsimi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131. A\u011f\u0131r ge\u00e7en k\u0131\u015f, hayvan s\u00fcr\u00fclerinin telef olmas\u0131na, Uygurlar\u0131n ticari faaliyetlerine b\u00fcy\u00fck zararlarla kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131na sebep oldu.<\/p>\n

Alp K\u00fcl\u00fck, hem i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar, hem a\u011f\u0131r gelen k\u0131\u015f mevsimi ile zarar g\u00f6ren ticaret hayat\u0131yla \u00e7ok zor duruma d\u00fc\u015ft\u00fc. Bu olanlar\u0131n \u00fczerine sa\u011f kolu olan K\u00fcrebir\u2019in, bat\u0131 b\u00f6lgesinden gelen \u015eato T\u00fcrk\u2019leri ile i\u015fbirli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenince dayanamayarak intihar etti.<\/p>\n

Alp K\u00fcl\u00fck\u2019\u00fcn intihar\u0131 ile y\u00f6netim, komutan\u0131 K\u00fcl\u00fck Baga\u2019ya ge\u00e7tiyse de, b\u00fcy\u00fck bir orduyla kuzeyden gelen K\u0131rg\u0131zlar K\u00fcl\u00fck Baga\u2019y\u0131 ma\u011flup ederek Uygurlar\u0131n t\u00fcm otoritesini ve devlet y\u00f6netimini y\u0131kt\u0131.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n Y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 (840)<\/p>\n

Uygurlar, her ne kadar \u015eehir hayat\u0131na ge\u00e7erek Ticaret, Sanat ve K\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nlerden \u00e7ok geli\u015fmi\u015f bir medeniyet haline gelmi\u015flerse de, \u00f6nceleri k\u00fc\u00e7\u00fck bir din olan Maniheizm\u2019in Uygurlar taraf\u0131ndan benimsenmesi Uygurlar\u0131n sonunu haz\u0131rlad\u0131. T\u00fcccar Dini olarak g\u00f6r\u00fclen Maniheizm ile Uygurlar, sava\u015fc\u0131 ki\u015filiklerini kaybederek sakin ve m\u00fccadelesiz bir ya\u015fama al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu ya\u015fam tarz\u0131 Uygurlar\u0131n askeri g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00e7ok zay\u0131flatt\u0131 ve b\u00fcy\u00fck bir medeniyet olan Uygurlar, askeri y\u00f6nden g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve dirayetsiz duruma geldi.<\/p>\n

Uygurlar, Alp K\u00fcl\u00fck \u00f6nderli\u011finde ba\u015flayan isyan hareketi ile sars\u0131l\u0131nca h\u0131zla zay\u0131flam\u0131\u015ft\u0131. Alp K\u00fcl\u00fck\u2019\u00fcnde intihar etmesiyle de dirayetlerini koruyamad\u0131lar. Uzun s\u00fcre bask\u0131 alt\u0131nda tutularak engellenen ba\u015fka bir T\u00fcrk boyu olan K\u0131rg\u0131zlar, Uygurlar\u0131n zay\u0131flamas\u0131n\u0131 f\u0131rsat g\u00f6rerek 100 bin ki\u015filik bir s\u00fcvari ordusuyla Uygur \u015fehirlerine girdiler. Alp K\u00fcl\u00fck\u2019\u00fcn intihar\u0131yla ba\u015fs\u0131z kalan Uygur devleti, zay\u0131f ordusu ve otoritesiz askeri g\u00fcc\u00fcyle bu sald\u0131r\u0131ya kar\u015f\u0131 koyamayarak y\u0131k\u0131ld\u0131.<\/p>\n

Devlet otoritesi kaybolan Uygurlar, kurduklar\u0131 muazzam medeniyetin y\u0131k\u0131lmas\u0131yla geni\u015f k\u00fctleler halinde g\u00f6\u00e7 etmeye ba\u015flad\u0131lar. Y\u0131k\u0131lan hakan ailesinin mensuplar\u0131 taraf\u0131ndan a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak iki b\u00f6lgeye (Turfan ve Kansu) g\u00f6\u00e7 ettirilerek tarih sahnesine sonradan \u00e7\u0131kacak olan Turfan Uygurlar\u0131 ve Sar\u0131 Uygurlar\u2019\u0131n temellerini olu\u015fturdular.<\/p>\n

Uygur G\u00f6\u00e7leri<\/p>\n

Uygurlar, devletlerinin y\u0131k\u0131lmas\u0131 ve K\u0131rg\u0131zlar taraf\u0131ndan d\u00fczenlerinin bozulmas\u0131yla yo\u011fun g\u00f6\u00e7 hareketleriyle T\u00fcrkistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n muhtelif b\u00f6lgelerine g\u00f6\u00e7 etmi\u015flerdir. Bu g\u00f6\u00e7ler muhtelif y\u00f6nlere ve geli\u015fi g\u00fczel ger\u00e7ekle\u015fse de hanedan soyundan olan Tigin’lerin \u00f6nderli\u011finde belirli b\u00f6lgelere planl\u0131 olarak g\u00f6\u00e7 hareketi y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015flerdir. Bu g\u00f6\u00e7 hareketinden en yo\u011fun ve dikkate de\u011fer olanlar\u0131 Turfan ve Kansu b\u00f6lgelerine olan planl\u0131 ve toplu g\u00f6\u00e7leridir.<\/p>\n

Tarih kay\u0131tlar\u0131nda Sar\u0131 Uygur (Sar\u0131g Yugur) ve Turfan Uygurlar\u0131 olarak ge\u00e7ecek bu iki g\u00f6\u00e7 kolu, Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve devletini bug\u00fcnlere kadar ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015f olmalar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Bu yo\u011fun iki g\u00f6\u00e7 hareketlerinden Kansu b\u00f6lgesine g\u00f6\u00e7 eden Uygur topluluklar\u0131na “Sar\u0131 Uygurlar”, Turfan b\u00f6lgesine g\u00f6\u00e7 edenlere ise “Turfan Uygurlar\u0131” \u00fcnvan\u0131 verilmi\u015ftir.<\/p>\n

Sar\u0131 Uygurlar<\/p>\n

Sar\u0131 Uygurlar, g\u00f6\u00e7 hareketinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc 7 y\u0131l boyunca varl\u0131klar\u0131n\u0131 zor \u015fartlar alt\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, nihayetinde 847 y\u0131l\u0131nda Kansu b\u00f6lgesine yerle\u015ferek KanChou (Kansu) Uygur Devletini kurmu\u015flard\u0131r. Yeniden \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine kavu\u015fma \u00fcmidiyle kurulan Kansu Uygur Devleti, \u00c7in’e yak\u0131n bir co\u011frafyada bulunmalar\u0131 ve yeterince g\u00fc\u00e7l\u00fc olamamalar\u0131 nedeniyle tek ba\u015f\u0131na varl\u0131klar\u0131n\u0131 kabul ettiremeyip \u00c7in’e ba\u011fl\u0131 bir Yar\u0131 Ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet olarak varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrd\u00fcler. 907 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in’in Tang hanedanl\u0131\u011f\u0131na ba\u011fl\u0131 olan Sar\u0131 Uygurlar, 940 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in’e ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrerek varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirdiler.<\/p>\n

Askeri bak\u0131mdan ciddi bir varl\u0131klar\u0131 bulunmayan Sar\u0131 Uygurlar, yar\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z devletleri ile ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131 ancak bulunduklar\u0131 co\u011frafyadaki g\u00fc\u00e7 dengeleri Uygurlar’\u0131n kar\u015f\u0131 koyamayaca\u011f\u0131 kadar yo\u011fundu. \u0130lk tam ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k te\u015febb\u00fcslerini, 911 y\u0131l\u0131nda \u00c7in Hanedan aday\u0131n\u0131 ku\u015fatarak ger\u00e7ekle\u015ftirseler de bu k\u0131sa s\u00fcreli ba\u015far\u0131 tam ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131na kavu\u015fmalar\u0131n\u0131 sa\u011flayamam\u0131\u015ft\u0131r. 940 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in’e ba\u011fl\u0131 kalan Sar\u0131 Uygurlar, 940 y\u0131l\u0131nda b\u00f6lgedeki di\u011fer bir g\u00fc\u00e7 olan K\u0131tanlar\u0131n, 1028 y\u0131l\u0131nda Tangut’lar\u0131n, 1226 y\u0131l\u0131nda ise mo\u011follar\u0131n hakimiyeti alt\u0131na girmi\u015flerdir. Uygur devletinin y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra varl\u0131klar\u0131n\u0131 tek ba\u015f\u0131na s\u00fcrd\u00fcremeyen Sar\u0131 Uygurlar, bug\u00fcn \u00c7in’in Sincan \u00d6zerk B\u00f6lgesi’nde varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeye devam etmektedirler.<\/p>\n

Turfan Uygurlar\u0131<\/p>\n

Y\u0131k\u0131lan Uygur Devletinin K\u0131rg\u0131z istilalar\u0131ndan ka\u00e7arak b\u00f6lgeye da\u011f\u0131lan topluluklar\u0131n\u0131n bir kolu Kansu b\u00f6lgesine do\u011fru g\u00f6\u00e7 ederken di\u011fer bir kolu da Turfan-Kara\u015far-Be\u015fbal\u0131g-Ku\u00e7a-Hami \u015fehirlerine do\u011fru g\u00f6\u00e7 hareketi ba\u015flatm\u0131\u015flard\u0131. Yerle\u015fik d\u00fczene ge\u00e7mi\u015f olan Uygur topluluklar\u0131, Turfan b\u00f6lgesinde k\u00fc\u00e7\u00fck \u015fehirler kurarak ticaret yapmaya ve ya\u015famlar\u0131n\u0131 kendi y\u00f6netimleri alt\u0131nda s\u00fcrd\u00fcrmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar ancak ba\u015far\u0131l\u0131 olamad\u0131lar.<\/p>\n

Son Uygur Hakan\u0131n\u0131n yi\u011feni olan Mengi, 856 y\u0131l\u0131nda kendisini ka\u011fan ilan ederek toplumunun \u00f6nderli\u011fini yaparak kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan etmi\u015fti. B\u00f6lgedeki etken g\u00fc\u00e7 olan \u00c7in’in, bat\u0131s\u0131ndaki Tibet bask\u0131lar\u0131ndan \u00e7ekinmekteydi ve Uygurlar\u0131 kendilerine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 ko\u015fuluyla m\u00fcttefik kabul ederek varl\u0131klar\u0131n\u0131 tan\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131nda \u00c7inden ald\u0131\u011f\u0131 destek ile Ka\u015fgar’a kadar olan b\u00f6lgeye hakim olmu\u015f ve tar\u0131mc\u0131l\u0131k faaliyetleri y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

911 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in g\u00f6lgesinde yar\u0131m ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ya\u015fayan Turfan Uygurlar\u0131, 911 y\u0131l\u0131nda Kansu Uygurlar\u0131n\u0131n \u00c7in H\u00fck\u00fcmdar aday\u0131n\u0131 ku\u015fatmas\u0131 ve \u00c7in ile giri\u015fti\u011fi m\u00fccadelede \u00fcst\u00fcnl\u00fck kazanmas\u0131 ile kendi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilan ettiler.<\/p>\n

Uygurlar bu tarihten sonra ciddi bir varl\u0131k g\u00f6steremeseler de varl\u0131klar\u0131n\u0131 koruyarak tarih sahnesinde kalmaya devam ettiler. Ger\u00e7ek anlamda bir askeri g\u00fcce sahip hale gelemeyen Turfan Uygurlar\u0131, bulunduklar\u0131 co\u011frafyada b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 haline gelen M\u00fcsl\u00fcman Karahanl\u0131 devletinin bask\u0131lar\u0131na maruz kalarak g\u00fc\u00e7l\u00fc bir devlet haline gelemediler. Uygurlar, Karahanl\u0131 d\u00f6nemine kadar a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak Budizm, Hristiyanl\u0131k ve Maniheizm dinine itibar etmekteydi. Karahanl\u0131’lar d\u00f6neminde ba\u015flayan ve Karga\u015f b\u00f6lgesinden yay\u0131lan M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131k hareketi ile birlikte M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fmaya ba\u015flayan Uygurlar, zaman i\u00e7erisinde di\u011fer dinlerine itibar etmeyerek M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 kabul etmi\u015fler ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar bu inan\u0131\u015flar\u0131n\u0131 korumu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

\u00c7in ve Karahanl\u0131lar\u0131n bask\u0131lar\u0131 alt\u0131nda varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettiren Turfan Uygurlar\u0131, 12. yy. itibariyle Mo\u011fol k\u00f6kenli Kara H\u0131taylara ba\u011flanm\u0131\u015f, sonras\u0131nda ise Cengiz Han d\u00f6neminde Mo\u011follara ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Cengiz Han’\u0131n istilalar\u0131 d\u00f6neminden sonra orta asyaya da\u011f\u0131lan Turfan Uygurlar\u0131, k\u00fclt\u00fcrlerini di\u011fer toplumlar i\u00e7erisin kar\u0131\u015farak k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alar halinde olsa bile halen devam ettirmektedirler.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uygurlar (Uygur Devleti), \u015eehir hayat\u0131na ge\u00e7en ilk T\u00fcrk Devleti olmas\u0131n\u0131n yan\u0131nda tarih, sanat ve k\u00fclt\u00fcrel y\u00f6nlerden b\u00fcy\u00fck bir medeniyet kurmu\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar varl\u0131klar\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015flerdir. Uygurlar, kadim T\u00fcrk tarihinin \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan biri olan ve T\u00fcrklerin en eski topluluklar\u0131ndan olan T\u00f6les\u2019lerin bir boyudur. T\u00fcrk tarihine say\u0131s\u0131z kitabe, yaz\u0131t ve k\u00fclt\u00fcrel eserler b\u0131rakan Uygurlar yerle\u015fik hayata […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-635","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/635","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=635"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/635\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":637,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/635\/revisions\/637"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=635"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=635"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=635"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}