![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2017\/07\/Uygurlar.jpg\")
Do\u00e7. Dr. M. \u015e\u00fckr\u00fc Akkaya<\/p>\nDo\u00e7. Dr. M. \u015e\u00fckr\u00fc Akkaya<\/p>\n
Memleketimizin geni\u015f \u00e7evresinde yaz\u0131k ki Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131nda hi\u00e7 bir fikir yoktur. Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn son \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yanlar bizim a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 yirmi be\u015finci babalar\u0131m\u0131zd\u0131r. \u0130sl\u00e2ml\u0131\u011f\u0131n parlak \u00e7a\u011flar\u0131nda merkez Ba\u011fdat oldu\u011fu halde tan\u0131nm\u0131\u015f bilginlerin \u00e7o\u011fu Arabistan\u2019dan de\u011fil, Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00e7ok verimli \u00e7evresi olan T\u00fcrkistan\u2019dan yeti\u015fmi\u015ftir. Bu aziz atalar\u0131m\u0131zdan \u0130sl\u00e2m bilginlerinin y\u00fcz suyu olan yaln\u0131z \u0130bni Sina, Farab\u00ee ve Muhammed Buhar\u00ee\u2019yi anmak k\u00e2fidir.<\/p>\n
\u0130\u015fte bu \u015f\u00fcmull\u00fc tezah\u00fcr\u00fcn tarih\u00ee sebepleri \u00fczerinde durulunca \u00f6n\u00fcm\u00fcze o heybetli Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00e7\u0131kar. Kullanma e\u015fyas\u0131n\u0131 s\u00fcs e\u015fyas\u0131 kadar bezeyen T\u00fcrk\u2019\u00fcn sahip oldu\u011fu bedi\u00ee zevkin tarih\u00ee etkeleri incelenince \u00f6n\u00fcm\u00fcze o sihirli Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00e7\u0131kar. Devlet idaresinde y\u00fcksek bir kudret g\u00f6steren T\u00fcrk\u2019\u00fcn sahip oldu\u011fu diplomatik ferasetin tarih\u00ee basamaklar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131l\u0131nca \u00f6n basamaklar aras\u0131nda Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc yine \u00f6nemli bir yer tutar.<\/p>\n
Co\u011frafya.<\/p>\n
\u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019daki b\u00fcy\u00fck tar\u0131m havzas\u0131 Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sahne olmu\u015ftur. En eski \u00e7a\u011flardanberi bu \u00fclkenin \u015fimal ve cenup kenarlar\u0131 boyunca \u00c7in ile garp aras\u0131nda irtibat kuran m\u00fcnakale yollan vard\u0131. Mesel\u00e2 daha Roma kayserli\u011fi \u00e7a\u011flar\u0131nda Roma devleti \u00fclkesine \u00c7in ipe\u011fi bu yollardan nakledilirdi. Bu y\u00fczden buralara ipek yollan da denirdi. Vaktiyle arazisinin daha m\u00fcnbit, memleketin daha mamur olu\u015fu, bundan ba\u015fka \u00c7in, Hint ve \u0130ran gibi \u00fc\u00e7 m\u00fchim k\u00fclt\u00fcr \u00fclkesinin, dolay\u0131siyle d\u00fcnyan\u0131n m\u00fchim b\u00f6lgelerinin muvasala ve ticaretine sahne bulunu\u015fu tar\u0131m havzas\u0131n\u0131 \u00e7ok cazip yapm\u0131\u015ft\u0131. Onun i\u00e7in bu sahada zaman zaman Hunlar, Tohar\u2019lar, Heptalitler, Cuvan cuvan\u2019lar Tibetliler ve Uygur\u2019lar g\u00f6r\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayn\u0131 cazibe Arap\u2019lar\u0131n f\u00fctuhat \u00e7a\u011flar\u0131nda da kendini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterir. Fakat gerek n\u00fcfusu gerekse siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00fcst\u00fcnl\u00fck bak\u0131m\u0131ndan T\u00fcrk\u2019ler her vakit h\u00e2kim olduklar\u0131ndan bu eski g\u00fczel \u00fclkeye \u00f6tedenberi \u201cT\u00fcrkistan,, ad\u0131 verilmi\u015ftir.<\/p>\n
Kronoloji.<\/p>\n
\u0130sa\u2019dan \u00f6nce II. y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrk\u2019lerde umum\u00ee bir g\u00f6\u00e7\u00fcm hareketi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Hun T\u00fcrk\u2019leri Huang-ho\u2019nun kaynaklar\u0131 y\u00f6relerinden garbe do\u011fru harekete ge\u00e7mi\u015f, m\u00fcthi\u015f muharebelerden sonra Y\u00fce\u00e7i\u2019leri buralardan s\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Han\u2019lar\u0131n \u0130sa\u2019dan \u00f6nce 170 y\u0131llar\u0131nda \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019a h\u00e2kim olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Ayn\u0131 y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru h\u00e2kimiyeti ele alan \u00c7in\u2019liler sonralar\u0131 zay\u0131fl\u0131yorlar. \u0130sa\u2019dan sonra III. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda tar\u0131m havzas\u0131nda tekrar Hunlar h\u00e2kim oluyorlar. Hun T\u00fcrk\u2019leri Avrupa\u2019ya ak\u0131n ettikten sonra 552 den itibaren (Tukyo \u2013 Orhon T\u00fcrk\u2019leri h\u00e2kimiyete ge\u00e7iyorlar. Daha bu \u00e7a\u011flarda Uygur\u2019lar\u0131 Kurla-Turfan ve Komul \u0131rmaklar\u0131 y\u00f6relerinde g\u00f6r\u00fcyoruz. Bu Uygur\u2019lar VII. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru kuvvetlenme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015f ve h\u00e2kimiyeti ellerine alarak Ho\u00e7o veya daha g\u00fczel adiyle \u201c\u0130di-Kut\u201e \u015fehrini, siyasi ayn\u0131 zamanda din\u00ee merkez yapm\u0131\u015flard\u0131. 745 de Tukyo T\u00fcrk\u2019lerinin kudretini k\u0131ran Uygur\u2019lar bu andan itibaren b\u00fct\u00fcn Orta Asya\u2019n\u0131n h\u00e2kimi olmu\u015flard\u0131. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda ise K\u0131rg\u0131z\u2019lar\u0131n h\u00fccumu Uygur\u2019lar\u0131n \u015fevketini k\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Kaz\u0131lar\u0131n tarih\u00e7esi.<\/p>\n
Y\u00fczy\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015flar\u0131na kadar \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan hakk\u0131ndaki bildiklerimizin ba\u015fl\u0131cas\u0131n\u0131 \u0130sa\u2019dan sonra 629 da Hindistan\u2019a tavafa giden \u00c7in\u2019li budist H\u00fcan-Tsang\u2019\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok dikkate \u015fayan seyahat tasvirleri te\u015fkil ederdi. Sonralar\u0131 tesad\u00fcfen ele ge\u00e7en el yazmalar\u0131 dolay\u0131siyle bu \u00fclkeye dikkat ceibedilmi\u015f, 1898 de Finlandiyal\u0131 Baron Munk ile Dr. Donner\u2019in bu y\u00f6reye yapt\u0131klar\u0131 seyahat ile Rus bilgini Klementz\u2019in Turfan harabelerinde yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar y\u00fcz\u00fcnden al\u00e2ka artm\u0131\u015f, aslen Macaristanda do\u011fmu\u015f olan Dr. Aurel Stein\u2019in Hind \u0130ngiliz h\u00fck\u00fcmetinin yard\u0131miyle 1900-1901 y\u0131llar\u0131nda Hotan y\u00f6relerinde yapt\u0131\u011f\u0131 kaz\u0131larda fevkal\u00e2de dikkate \u015fayan t\u00fcrl\u00fc buluntular ele ge\u00e7mi\u015fti. \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u0131n ge\u00e7mi\u015fin paha bi\u00e7ilmez hazinelerini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 gere\u011fi gibi anla\u015f\u0131l\u0131nca Almanlar, Frans\u0131zlar hatt\u00e2 Japonlarla \u00c7inlilerde ilm\u00ee sefer heyetleri g\u00f6ndermi\u015flerdi. 1902 de sanat tarih\u00e7isi Profes\u00f6r Gr\u00fcnvvedel\u2019in idaresindeki Alman ilm\u00ee heyeti Turfan havalisinde \u201c\u0130di-Kut\u201eda kaz\u0131lar yapt\u0131. \u015eehrin surlar\u0131, mabetleri ve sairesi ortaya \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Ele ge\u00e7en bir\u00e7ok el yazmalar\u0131 dolay\u0131siyle Von Le Coq\u2019un idaresinde ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc Alman ilm\u00ee heyetleri gittiler. Kaz\u0131lar dolay\u0131siyle ara\u015ft\u0131rmalar ilerleyince burada \u015fark\u0131n bir de\u011fil, bir ka\u00e7 Pompei harabeleri bulundu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131: Kocaman surlar, mabetler, manast\u0131rlar, saraylar k\u00fct\u00fcphaneler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
1906 da tekrar \u015fark\u00ee T\u00fcrkistana d\u00f6nerek ilkin Turfan\u2019dan Kansu\u2019ya kadar olan cenub\u00ee k\u0131sm\u0131, sonra \u00e7ok k\u00fclfetli bir seyahatle \u015fimal\u00ee k\u0131sm\u0131 ara\u015ft\u0131ran Dr. Stein, \u00c7arkl\u0131k\u2019\u0131n cenubunda, eski bir kale olan, Miran\u2019da s\u00fcpr\u00fcnt\u00fcler i\u00e7inde sil\u00e2h, elbise ve saireden ba\u015fka 1000 kadar a\u011fa\u00e7 veya k\u00e2\u011f\u0131t \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131lar elde etti. Frans\u0131z bilgini \u00c7ince uzman\u0131 Pelliot da 1906-1907 de T\u00fcrkistana yapt\u0131\u011f\u0131 bir seyahatte Dr. Stein\u2019in b\u0131rakm\u0131\u015f oldu\u011fu k\u00fct\u00fcphanenin m\u00fchim k\u0131sm\u0131n\u0131 Parise g\u00f6t\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n
Buluntular\u0131n mahiyeti.<\/p>\n
Tan\u0131nm\u0131\u015f \u00e2lim Wilhelm Thomsen T\u00fcrkistan\u0131n mazisi yaz\u0131s\u0131nda bu kaz\u0131lar ve ara\u015ft\u0131rmalar hususunda \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemektedir: \u201cBulunan muazzam bina bakiyelerinin ekserisi her halde Budizmin hat\u0131ralar\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu. Fakat Maniheizm ile h\u0131ristiyanl\u0131ktan da \u00e7ok dikkate \u015fayan izler kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu binalarla ayn\u0131 maksada yaramak \u00fczere i\u015flenmi\u015f bulunan ma\u011faralar f\u0131rdolay\u0131 resim, minyat\u00fcr, heykel ve el yaz\u0131lar\u0131 gibi g\u00fczel sanat eserlerinin fevkal\u00e2de dikkate de\u011fer belirtileriyle s\u00fcslenmi\u015f bulunuyordu.<\/p>\n
\u201cG\u00fczel sanatlar\u0131n merkezini Kandahar te\u015fkil ediyordu. Kandahar mektebi Hint yoliyle Elen sanat\u0131ndan, garp yoliyle \u0130ran\u2019dan olduk\u00e7a m\u00fcteessir olmakla beraber T\u00fcrkistan\u2019da bir d\u00fcziye orjinal hususiyetler, \u00fcsluplar mezcedilerek geli\u015fmi\u015f ve g\u00fczel sanatlar art\u0131k kendine has damga ta\u015f\u0131yan bir \u015fekil alm\u0131\u015ft\u0131r. Hatt\u00e2 T\u00fcrkistan\u2019da \u015fekillenen mahall\u00ee sanat b\u00fct\u00fcn \u015fark\u00ee Asya\u2019n\u0131n din\u00ee sanat\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131na vas\u0131ta olmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n
\u201cFakat k\u00fclt\u00fcr mahsulleri aras\u0131nda ele ge\u00e7en el yaz\u0131lariyle \u2013 Tahtalar\u0131 kaz\u0131mak suretiyle yap\u0131lan \u2013 blok basmalar daha \u00e7ok \u00f6nemli olsa gerek. Ah\u015fap levhalara, hurma yapraklar\u0131na, deri, ipek ve k\u00e2\u011f\u0131da ge\u00e7irilmi\u015f bulunan yaz\u0131lar t\u00fcrl\u00fc harfler ve t\u00fcrl\u00fc dillerde yaz\u0131lm\u0131\u015f bulunuyorlar. Aras\u0131nda ba\u015fl\u0131ca sanskrit, pehlev\u00ee, Part, Sogd, Mogol, \u00c7in, Tibet ve esas\u0131 te\u015fkil eden T\u00fcrk ve nihayet Yunan dillerinin bulundu\u011fu t\u00fcrl\u00fc diller ve yaz\u0131lar g\u00f6r\u00fclmektedir. Mevzuun ekseriyeti din\u00ee olmakla beraber edeb\u00ee, iktisad\u00ee, t\u0131bb\u00ee ve idar\u00ee metinler, vakfiye, vasiyetname, imtiyaz verilmesi gibi vesikalarla husus\u00ee mektuplar da bulunmaktad\u0131r.\u201d<\/p>\n
Parlak devir.<\/p>\n
Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn parlak devri gerek \u015fark gerekse garp \u00e2lemleri tarihinin \u00e7ok m\u00fchim \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131 te\u015fkil eden yuvarlak say\u0131yle 750-850 y\u0131llar\u0131na tesad\u00fcf eder. Yani Avrupa\u2019da \u015earlman yahut b\u00fcy\u00fck Karl\u0131n kiyasetiyle bir nevi r\u00f6nesans devrinin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, \u00f6n Asya\u2019da Harun Re\u015fit \u00e7a\u011f\u0131nda devlet idaresini ellerinde tutan Bermekilerin himmetiyle Ba\u011fdat\u2019ta ilim ve sanat\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ra\u011fbet dolay\u0131siyle toplanan isl\u00e2m ulular\u0131n\u0131n bir y\u00fckselme devri a\u00e7t\u0131klar\u0131 devirde, Uygurlar isl\u00e2m ilim ve sanat\u0131n\u0131n \u00e2tiyen daha \u00e7ok inki\u015faf\u0131na \u00e2mil olacak olan k\u00fclt\u00fcr muhitini b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla zenginle\u015ftiriyorlard\u0131. \u0130\u015fte bunun i\u00e7indir ki kaz\u0131lar dolay\u0131siyle varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Uygur g\u00fczel sanatlar\u0131 ilkin haric\u00ee tecav\u00fczle tamamiyle mahvoldu\u011fu, sonra da isl\u00e2miyetin meni dolay\u0131siyle b\u00fcsb\u00fct\u00fcn ink\u0131taa u\u011frad\u0131\u011f\u0131 halde, yaln\u0131z minyat\u00fcr sanat\u0131n\u0131n tutundu\u011fu muahhar \u00e7a\u011flarda isl\u00e2m d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en tan\u0131nm\u0131\u015f simalar\u0131 bu havalide yeti\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n
Parlak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u00f6n \u015fartlar\u0131.<\/p>\n
Orta Asya esasen d\u00fcnyan\u0131n en eski medeniyetine be\u015fiklik etmi\u015fti. Uygurlar\u0131n parlak devrinden sonra da oldu\u011fu gibi, ara s\u0131ra vukua gelen iklim de\u011fi\u015fiklikleri dolay\u0131siyle baz\u0131 mamurelerin harabezare d\u00f6nmesine ra\u011fmen yine k\u00fclt\u00fcr hareketi hi\u00e7 bir vakit tamamiyle ink\u0131taa u\u011framam\u0131\u015f, bil\u00e2kis zaman zaman m\u00fchim ilim ve sanat cereyanlariyle fikir hareketlerine geni\u015f mikyasta sahne olmu\u015ftur.<\/p>\n
Devrinin d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcr merkezlerinin kav\u015fut noktas\u0131nda bulunmas\u0131 dolay\u0131siyle \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan yaln\u0131z iktisad\u00ee bak\u0131mdan \u00f6nemli bir emtia m\u00fcbadele sahas\u0131 olmakla kalmam\u0131\u015f ayn\u0131 zamanda devaml\u0131 bir surette k\u00fclt\u00fcr m\u00fcbadelesine de sahne olmu\u015ftur. \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u0131n co\u011frafi vaziyeti, dolay\u0131siyle k\u00fclt\u00fcrel rol\u00fc biraz Anadoluyu ok\u015far. \u00dc\u00e7 taraf\u0131 denizle \u00e7evrilen Anadolu tarihin en eski \u00e7a\u011flar\u0131ndan beri \u015fark ile garbin muvasala yollar\u0131 \u00fczerinde bulunmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden yaln\u0131z ticar\u00ee emtea m\u00fcbadelesine saha olmakla kalmam\u0131\u015f, ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcr m\u00fcbadelesine de sahne olmu\u015ftur. Uzaklardan mis\u00e2l aramaya hacet yoktur. \u0130nk\u0131l\u00e2b\u0131m\u0131z\u0131n \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u0131n hudutlar\u0131na kadar olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn yak\u0131n \u015farkta t\u00fcrl\u00fc k\u00fclt\u00fcr tesirlerini hat\u0131rlamak k\u00e2fidir. M\u0131s\u0131r ve \u0130randa bilhassa mill\u00ee dilin inki\u015faf\u0131 i\u00e7in birer akademi kurulmu\u015ftur. M\u0131s\u0131rda L\u00e2tin harflerinin kabul\u00fc cereyan\u0131 gittik\u00e7e kuvvetleniyor. Efganistanda L\u00e2tin harfleri, ayn\u0131 zamanda \u015fimdiye kadar devlet ve mektep dili olan Farsca yerine Pu\u015ftu yahut Puhtu denilen Efganca tatbik edilmi\u015ftir.<\/p>\n
Gerek umum\u00ee, gerekse co\u011fraf\u00ee \u015fartlardan \u00e7ok iyi istifade etmesini bilen Uygur T\u00fcrklerinin te\u015fkil\u00e2t ve idare kabiliyetlerinin temin etti\u011fi huzur ve emniyet sayesinde inki\u015faf eden iktisadi hayat dolay\u0131siyle husule gelen refah geni\u015f ve y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcre kaynak olmu\u015ftu. Beyler siyas\u00ee, idar\u00ee vazifeleri yan\u0131nda topra\u011f\u0131 i\u015fleterek, tacirler de giri\u015ftikleri cihan\u015f\u00fcmul te\u015febb\u00fcsleri ba\u015fararak halk\u0131n ya\u015fay\u0131\u015f seviyesini y\u00fckseltiyorlar. Bilginler edeb\u00ee, hukuk\u00ee, din\u00ee sahalardaki feyizli \u00e7al\u0131\u015fmalariyle fikr\u00ee ihtiyac\u0131 temine u\u011fra\u015f\u0131yorlar; sanatk\u00e2rlar canl\u0131 heykelleri, zengin, muhte\u015fem tablolar\u0131 zarif minyat\u00fcrleriyle bedii i\u015ftiyak\u0131 kar\u015f\u0131lamaya sava\u015f\u0131yorlard\u0131. Avrupada, yaln\u0131z ba\u015fkalar\u0131na izafe etmek istedikleri, barbarl\u0131\u011f\u0131n tam m\u00e2nasiyle h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00e7a\u011flarda, aziz atalar\u0131m\u0131z\u0131n, kar\u015f\u0131s\u0131nda her vicdan\u0131n derin bir hu\u015f\u00fb ile \u00fcrperece\u011fi kutsal sava\u015flar\u0131n\u0131n mahsul\u00fc olan bu g\u00fczel eserler mill\u00ee mefahirimizin en y\u00fcksek \u00e2bidelerini te\u015fkil ederler. Atalar\u0131n\u0131n d\u00fcnyaya heybet veren siyasi ve asker\u00ee icraatiyle oldu\u011fu gibi bu manevi bedii eserlerle de her T\u00fcrk \u00e7ocu\u011fu ne kadar \u00f6\u011f\u00fcnse yeridir.<\/p>\n
Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc En eski \u00e7a\u011flarda T\u00fcrk devlet te\u015fkil\u00e2t\u0131n\u0131n \u00c7inlilere do\u011frudan do\u011fruya ve geni\u015f mikyasta m\u00fcessir oldu\u011funu bu g\u00fcn olduk\u00e7a sarahatle biliyoruz. Hinde, \u0130rana ve daha uzaklara do\u011frudan do\u011fruya veya dolay\u0131siyle yapt\u0131\u011f\u0131 tesirler hen\u00fcz gere\u011fi gibi i\u015flenmemi\u015ftir. Yaln\u0131z isl\u00e2m \u00e2leminde Orta Asya T\u00fcrklerinin devlet adam\u0131, \u00e2lim, m\u00fcttefekir olarak oynad\u0131klar\u0131 rol\u00fc bizde bilhassa say\u0131n Profes\u00f6r \u015eemsettin G\u00fcnaltay t\u00fcrl\u00fc yaz\u0131lar\u0131 ve konferanslariyle belirtmi\u015flerdir.<\/p>\n
Memleket idaresi.<\/p>\n
Etilerle, Sel\u00e7uklarda ve Osmanl\u0131lar\u0131n ilk y\u00fczy\u0131l\u0131nda oldu\u011fu gibi idare memleketin beyleri taraf\u0131ndan \u00e7evirilirdi. Hatt\u00e2 de\u011fil memleketin yaln\u0131z m\u00fclk\u00ee idaresi, h\u00fck\u00fcmdar\u0131n talii bile Beylelerden te\u015fekk\u00fcl eden ayan meclisi taraf\u0131ndan t\u00e2yin edilirdi. Mogollar\u0131n di\u011fer k\u00fclt\u00fcr mevrusat\u0131 meyan\u0131nda idare tekni\u011fini uygur T\u00fcrklerinden \u00f6\u011frendi\u011fi bir ger\u00e7ektir. Uygurlarda hudud te\u015fkil\u00e2t\u0131 gayet mazbuttu. Muntazam karakollarla hudut daimi kontrol alt\u0131na bulundurulurdu. Huduttan ge\u00e7i\u015f pasaportla olurdu. Aurel Stein\u2019in buldu\u011fu vesaik aras\u0131nda pasaport kay\u0131tlar\u0131n\u0131 g\u00f6steren k\u00fct\u00fck defterleri ele ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n
\u0130ktisat.<\/p>\n
Uygur T\u00fcrklerinin \u015fark\u00ee T\u00fcrkistanda iktisadi sahadaki ba\u015far\u0131lar\u0131 dikkate \u015fayand\u0131r. \u00c7ift\u00e7ilikte geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde sulama tesisat\u0131 dolay\u0131sile ekincilik ve ba\u011fc\u0131l\u0131k hayli inki\u015faf etmi\u015fti. Kaz\u0131larda zahire ve \u015farap al\u0131\u015f veri\u015fine, kredi muamelesine ait bir\u00e7ok vesikalar ele ge\u00e7mi\u015ftir. Maden bilhassa alt\u0131n, g\u00fcm\u00fc\u015f istihsal edilir ve i\u015flenirdi. K\u00e2\u011f\u0131t\u00e7\u0131l\u0131k, dokumac\u0131l\u0131k, hal\u0131c\u0131l\u0131k \u00e7ok inki\u015faf etmi\u015fti.<\/p>\n
Yaz\u0131.<\/p>\n
\u015eark\u00ee T\u00fcrkistan y\u00f6relerinde yap\u0131lan kaz\u0131larda 17 muhtelif dilde olmak \u00fczere 24 muhtelif yaz\u0131n\u0131n ele ge\u00e7ti\u011fini Von Le Coq \u201c\u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da Elenizm \u0130zleri,, eserinde zikreder. Bunlar\u0131n m\u00fchim olanlar\u0131na yukar\u0131da i\u015faret ettim. Yaz\u0131lar\u0131n esas\u0131n\u0131 te\u015fkil edip bizim i\u00e7in en \u00f6nemli olan\u0131 Uygur yaz\u0131s\u0131d\u0131r. As\u0131l men\u015feinin Fenike harf yaz\u0131s\u0131 olmas\u0131na, Suriye-\u0130ran tavassutiyle gelmi\u015f bulunmas\u0131na ra\u011fmen, Uygurlar da ge\u00e7irdi\u011fi inki\u015faf dolay\u0131siyle d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fczel yaz\u0131s\u0131 denebilecek olan, Uygur yaz\u0131s\u0131 Mogollarla Man\u00e7ular taraf\u0131ndan iktibas edilmi\u015ftir. \u015euras\u0131n\u0131 da arzedeyim ki bilhassa Orhon \u00e2bideleri dolay\u0131siyle tan\u0131nm\u0131\u015f olan, Run yaz\u0131s\u0131 da denilen yaz\u0131 Uygur\u2019larda ayn\u0131 zamanda uzun m\u00fcddet daha kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Matbaac\u0131l\u0131k.<\/p>\n
Uygurlar ilkin tahtay\u0131 oyarak sonralar\u0131 bug\u00fcnk\u00fc tarzda m\u00fcteharrik tipler yaparak kitap basarlard\u0131. Bunun evveliyat\u0131n\u0131n \u00c7in\u2019de mevcut oldu\u011fu s\u00f6ylenirse de, di\u011fer k\u00fclt\u00fcr sahalar\u0131nda oldu\u011fu gibi, tab\u0131 i\u015fi de Uygurlar\u0131n maharetli ellerinde tekemm\u00fcl etmi\u015f ve Mo\u011follar vas\u0131tasiyle M\u0131s\u0131r\u2019a hatt\u00e2 Avrupa\u2019ya gelmi\u015f oldu\u011fu olduk\u00e7a kuvvetle tahmin edilir.<\/p>\n
Edebiyat.<\/p>\n
Uygurlar\u0131n gerek eski \u00e7a\u011flara ait olup kaz\u0131lar dolay\u0131siyle ortaya \u00e7\u0131kan, gerekse muahhar \u00e7a\u011flardan ele ge\u00e7en muharrerat\u0131 fevkal\u00e2de \u00f6nemlidir. Yukar\u0131da Thomsen\u2019den naklen kaz\u0131larda t\u00fcrl\u00fc mevzulara ait muharrerat\u0131n ele ge\u00e7ti\u011fini anm\u0131\u015ft\u0131m. Bunlardan iktisadi olanlar\u0131n\u0131 maruf T\u00fcrkolog Radloff \u201cUygur Dil \u00c2bideleri,, eseriyle, t\u0131bb\u00ee k\u0131sm\u0131n\u0131 Profes\u00f6r Re\u015fit Rahmeti Arat \u201cUygur Tababeti, bro\u015f\u00fcriyle, edeb\u00ee ve din\u00ee olanlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Frans\u0131z bilgini Pelliot, Alman bilginleri m\u00fcteveffa Bang, F. W. K. M\u00fcller vesaire i\u015flemi\u015flerdir. Bu meyanda O\u011fuz destan\u0131 da son olarak Profes\u00f6r Arat taraf\u0131ndan ne\u015fredilmi\u015ftir. Fakat daha bilginlerin himmetini bekliyen pek \u00e7ok vesaik Avrupa ar\u015fivlerinde durmaktad\u0131r. Uygurlar\u0131n nisbeten muahhar \u00e7a\u011fa ait olup baz\u0131lar\u0131n\u0131n Karluk veya Karahanl\u0131lar \u00e7evresine izafe etti\u011fi ele ge\u00e7en edeb\u00ee eserlerinden \u201cKudatku \u2013 Bili\u011f\u201d ile ayni \u00e7evrenin mahsul\u00fc olan Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2019un maruf \u201cDivan-\u00fc L\u00fbgat-it T\u00fcrk\u201d eseri fevkal\u00e2de \u00f6nemlidir. Her ikisi de 1170 y\u0131llar\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan Divani L\u00fbgat ad\u0131n\u0131n da ifade etti\u011fi \u00fczre b\u00fcy\u00fccek bir l\u00fbgattir. Gramer hususiyetlerinden ba\u015fka Atalar s\u00f6zleriyle halk t\u00fcrk\u00fclerini de ihtiva etmektedir. T\u00fcrk Dili i\u00e7in baha bi\u00e7ilmez bir hazinedir.. Bizde hatal\u0131 bir bask\u0131s\u0131 vard\u0131r. Yeni olmak \u00fczere T\u00fcrk Dil Kurumunda say\u0131n Besim Atalay metin tenkidi yoluyla i\u015flemi\u015f ve 3 cilt olarak bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Kudatku-Bili\u011f talim\u00ee maksatla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Devlet adamlar\u0131n\u0131n ne gibi vas\u0131flar\u0131 olmas\u0131 l\u00e2z\u0131mgeldi\u011fini uzun uzad\u0131ya anlat\u0131r. Eser manzumdur. Tar\u0131m sahas\u0131 T\u00fcrklerinin te\u015fkil\u00e2t\u0131 ve i\u00e7tima\u00ee halleri hakk\u0131nda \u00e7ok iyi fikir verir. Mevzuunun fazla yeknesak ve bir hadde kadar kuru olu\u015fu eserin k\u0131ymetine halel getirmez. Yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda d\u00fcnya k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn g\u00f6sterdi\u011fi yoksulluk g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde tutulacak olursa m\u00fcellifi olan Yusuf Has Hacibe m\u00fcmtaz bir yer vermek, hatta kendisini dikkate \u015fayan bir m\u00fctefekkir saymak icabeder. Ahl\u00e2k bak\u0131m\u0131ndan evl\u00e2da cesaret, namus ve sadakat telkin eden m\u00fcellif bir taraftan ilmi, f\u0131tr\u00ee kabiliyetlere, d\u00fcnyev\u00ee hazinelerin hepsine, hatta h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011fa \u00fcst\u00fcn tutuyor; di\u011fer taraftan ak\u0131ls\u0131z, idr\u00e2ksiz ilme k\u0131ymet vermiyor ve ancak ikisi birle\u015fti\u011fi taktirde k\u0131ymet al\u0131r diyor. Bir basamak daha ileriye giderek ilimle idr\u00e2ki ancak tecr\u00fcbe ile birle\u015ftiren birinin m\u00fckemmel bir insan olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor. M\u00fcteveffa m\u00fcste\u015frik Vamberi\u2019nin bu husustaki bir s\u00f6z\u00fcn\u00fc tekrarlayaca\u011f\u0131m:<\/p>\n
\u201cUygurlar da ilme bu kadar y\u00fcksek yer verili\u015fine hi\u00e7te hayret etmemelidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc Uygurlarda mill\u00ee edebiyat\u0131n \u015fekillendi\u011fi \u00e7a\u011flarda Avrupada barbarl\u0131k h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyordu.\u201d<\/p>\n
T\u00fcrk\u00e7enin \u00f6nemli bir leh\u00e7esi olan Uygur dili bizim leh\u00e7emize \u00e7ok yak\u0131nd\u0131r. Ele ge\u00e7en tasvirler Uygurlarda musikinin de rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n
Din.<\/p>\n
Uygurlarda hemen her \u00f6nemli k\u00fclt\u00fcr tabakas\u0131 i\u00e7in bir din kabul etmek icabeder. Eski tabii yahut \u015faman akidesinden sonra s\u0131ra ile Buda, H\u0131ristiyan, Mani ve isl\u00e2m dini Uygurlara girmi\u015ftir. Yaln\u0131z bunlardan h\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n pek mahdut, mani dininin kibar tabakaya m\u00fcnhas\u0131r olmas\u0131na mukabil Buda ile \u0130sl\u00e2m dini h\u00e2kim ve umum\u00ee din olarak kabule mazhar olmu\u015ftur. Uygurlar\u0131n di\u011fer T\u00fcrk z\u00fcmrelerine nisbetle mukayese edilmiyecek surette y\u00fcksek bir k\u00fclt\u00fcre sahip olu\u015flar\u0131na \u015fimdiye kadar anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z tarih\u00ee, co\u011fraf\u00ee, idar\u00ee, iktisad\u00ee etkeler yan\u0131nda bilhassa Buda ve Mani dinleri m\u00fcessir olmu\u015ftur. \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019a hari\u00e7ten olagelen en eski tesiri \u0130sa\u2019dan sonra ilk y\u00fczy\u0131llarda Hindistan\u2019dan gelen Budizm te\u015fkil eder. Yeni y\u00fcksek idarelere kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir cazibe duyan T\u00fcrkler isl\u00e2miyetin yay\u0131l\u0131\u015f\u0131nda oldu\u011fu gibi, budizmin inti\u015far\u0131 \u00e7a\u011flar\u0131nda da yeni dinin alemdar\u0131 olmu\u015flar ve b\u00fcy\u00fck bir teh\u00e2l\u00fckle Buda m\u00e2betleri, makamlar\u0131 kurmu\u015flard\u0131r. Hatt\u00e2 Buda dininin T\u00fcrkistan\u2019da mazhar oldu\u011fu y\u00fcksek itibar dolay\u0131siyle \u00c7in\u2019e de yay\u0131lmas\u0131na Uygur T\u00fcrk\u2019leri do\u011frudan do\u011fruya vas\u0131ta olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n
Tasvir\u00ee sanat.<\/p>\n
Buda dininin \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc ra\u011fbet ayn\u0131 zamanda dinin icablar\u0131ndan say\u0131lan tasvir\u00ee sanat\u0131n da y\u00fckselmesine \u00e2mil olmu\u015ftu. Bu y\u00fczden Uygur T\u00fcrk\u2019leri d\u00een\u00ee-tasvir\u00ee sanat\u0131n da Uzak \u015eark\u2019a intikaline tabiatiyle vas\u0131ta olmu\u015flard\u0131r. Uygur\u2019larda Budizm dolay\u0131siyle tasvir\u00ee sanat\u0131n ra\u011fbet g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcne ait \u015f\u00f6yle bir menk\u0131be anlat\u0131l\u0131r: \u015eimal\u00ee Hindistan\u2019da Matura \u015fehrinin ayn\u0131 zamanda hakimi olan vaiz Upagupta bel\u00e2gatiyle halk\u0131 teshir ediyor. Buda\u2019n\u0131n muhalifi olup insanlar\u0131n temay\u00fcllerine tesahup eden ve mahiyeti itibariyle \u015feytandan ba\u015fka bir \u015fey olm\u0131yan Mara engel olmak i\u00e7in inci, alt\u0131n ya\u011fd\u0131r\u0131r, semav\u00ee rakkaseler g\u00f6nderir, m\u0131z\u0131kalar \u00e7ald\u0131r\u0131r ve muvaffak olur. Upagupta\u2019n\u0131n sabr\u0131 t\u00fckenir, \u00fc\u00e7 cesetten yapt\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7elengi Mara\u2019n\u0131n ba\u015f\u0131na, ensesine ba\u011flar. Mara \u00e7\u0131rp\u0131n\u0131r, Tanr\u0131lara, yar\u0131 tanr\u0131lara yalvar\u0131r. Nihayet b\u00fcy\u00fck tanr\u0131 Brahma, \u201cUpagupta\u2019ya yalvar, bir daha taciz etmiyece\u011fine s\u00f6z ver,, der, Mara affedilir; Mara\u2019n\u0131n \u0131srar\u0131 \u00fczerine Upagupta bir arzuda bulunur ve derki: \u201cBen Buda Nirvanaya kar\u0131\u015ft\u0131ktan 100 y\u0131l sonra dervi\u015f oldum. Ben yaln\u0131z akaidini bilirim, \u015fekil ve simas\u0131n\u0131 hi\u00e7. tasavvur edemem.,, Mara, Buda \u015fekline girece\u011fini fakat bu vaziyette kendisine ihtiram etmemesini Upagupta\u2019ya vadettirir ve ormanda kaybolur. Sonra Buda\u2019n\u0131n tantanal\u0131 heyeti ve yak\u0131nlar\u0131 ile \u00e7\u0131kagelir. V\u00fccudundan inti\u015far eden alt\u0131n h\u00e2le, g\u00fcne\u015f \u015fua\u0131 gibi parl\u0131yor.<\/p>\n
Upagupta\u2019n\u0131n bu muhte\u015fem g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f kar\u015f\u0131s\u0131nda heyecan\u0131 gittik\u00e7e artar ve sonunda ayaklar\u0131na kapan\u0131r. Mara hayretle verdi\u011fi s\u00f6z\u00fc hat\u0131rlat\u0131r. Upagupta Mara\u2019ya kendi \u00f6n\u00fcnde \u00e7\u00f6kmedi\u011fini, vadini unutmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledikten sonra \u015f\u00f6yle der: \u201cDinle! \u00c7amurdan bir Buda yap\u0131lsa, buna Buda d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclerek tap\u0131lsa ayn\u0131d\u0131r. Ben seni d\u00fc\u015f\u00fcnmedim. Buda\u2019y\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm.\u201d<\/p>\n
\u0130\u015fte bu menk\u0131be yoliyle budizm, hay\u0131r sahipleriyle sanat erbab\u0131n\u0131 kendi hizmetine icbar eden canl\u0131 bir kudret halini alm\u0131\u015ft\u0131. B\u00fcy\u00fck \u0130skender\u2019in \u0130ran\u2019la \u015fimal\u00ee Hindistan\u2019\u0131 zaptederek buralarda bir \u00e7ok \u015fehirler kurmas\u0131 dolay\u0131siyle askerlikten \u00e7ekilen Yunanlar aras\u0131ndaki sanatk\u00e2rlar yerlilerle evlenerek yerle\u015fmi\u015flerdi. Yunan\u2019lar\u0131n a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 tasvir\u00ee sanatlar\u0131n inki\u015faf\u0131 dolay\u0131siyle Kand\u0131har\u2019da kurulan yeni ekol antik sanat\u0131n hazinesine meharetle el atm\u0131\u015f, bir\u00e7ok \u015fekillerle budizm sanat\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. Budizm Kand\u0131har havalisine yay\u0131lmadan \u00f6nce Buda\u2019n\u0131n hen\u00fcz bir tipi te\u015fekk\u00fcl etmemi\u015fti. Hint sanatk\u00e2rlar\u0131 buna i\u00e7tisar edememi\u015flerdi. Fakat Kand\u0131har sanatk\u00e2rlar\u0131 Apollon ile Dionises\u2019den Buda fig\u00fcrlerini yaratt\u0131lar.<\/p>\n
T\u00fcrl\u00fc kl\u00e2sik mitolojinin tatbiki yolu ile husule gelen Buda sanat\u0131n\u0131n panteonu Kand\u0131har\u2019\u0131n sanat g\u00fcne\u015fi \u015feklinde Hindistan\u2019a, Cava\u2019ya, Orta Asya \u00fczerinden \u00c7in\u2019e, Kora\u2019ya ve Japonya\u2019ya kadar b\u00fct\u00fcn bu geni\u015f \u00fclkeleri ayd\u0131nlatm\u0131\u015ft\u0131r. Hindistan\u2019a a\u015f\u0131lanan Yunan sanat\u0131 \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019a iki yoldan gelmi\u015fti. Biri Pamir-Ka\u015fgar \u00fczerinden olmak suretiyle garpten, di\u011feri Ke\u015fmir, Karakum\u2019dan olmak \u00fczere cenuptan Yarkent\u2019te birle\u015ferek yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yunan\u2019l\u0131l\u0131\u011f\u0131n, dolay\u0131siyle sanat\u0131n\u0131n Mezopotamya, M\u0131s\u0131r, Anadolu ve Girit esaslar\u0131na dayanarak husule geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn emsali gibi tabi\u00ee bir seyir takip etti\u011fi neticesine var\u0131l\u0131r. Roma\u2019l\u0131lar, Germenler kendi \u00fcl\u00fbhiyetlerini Yunan\u2019l\u0131lar\u0131nki ile telif etmemi\u015fler midir ?<\/p>\n
E\u011fer antik k\u00fclt\u00fcrden hisse almak bir mazhariyet ise T\u00fcrk\u2019ler bunu Avrupa\u2019n\u0131n ilk r\u00f6nesans\u0131 say\u0131lan \u015earlman\u2019dan \u00f6nce, (hi\u00e7 olmazsa ayn\u0131 zamanda) yapm\u0131\u015flard\u0131r. Buda misyonerleri yal\u00e7\u0131n kayalarda veya etraf\u0131 tahkim edilen d\u00fczl\u00fcklerde kurduklar\u0131 manast\u0131rlardan yakt\u0131klar\u0131 hidayet me\u015falesiyle t\u00e2 uzaklar\u0131 ayd\u0131nlat\u0131yorlard\u0131. M\u00e2betlerin duvarlar\u0131, \u00e7ok defa tavanlar\u0131, hatt\u00e2 zeminleri t\u00fcrl\u00fc tablolarla bezenirdi. M\u00e2betlerin tipik \u015fekli \u015f\u00f6yle idi: \u00d6ndeki holden as\u0131l m\u00e2bede, isl\u00e2m\u00ee tabiriyle hareme giriliyor. D\u00f6rt k\u00f6\u015fe olan harem k\u0131sm\u0131n\u0131n arka duvar\u0131nda Buda\u2019n\u0131n stat\u00fcs\u00fc bulunuyor. Stat\u00fcn\u00fcn iki taraf\u0131ndaki medhallerden birer koridora ge\u00e7iliyor, bunlar arkada \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir koridorla birbirine ba\u011flan\u0131yor. M\u00e2bedlerde pencerenin bulunmay\u0131\u015f\u0131 dikkate \u015fayand\u0131r. Harem k\u0131sm\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fc ekseriya kubbeli. Bu kubbelere stilize olmu\u015f da\u011f menaziri tersim edilir ve bu manzaralarda Buda\u2019n\u0131n m\u00fctevali do\u011fumlar\u0131 tasvir edilirdi.<\/p>\n
Ressamlar\u0131n kendi resimlerini yapt\u0131klar\u0131 da vard\u0131r. Vak\u0131f sahiplerinin tasvirleri \u00e7ok dikkate \u015fayand\u0131r. Uzun, s\u0131rmal\u0131 veya nak\u0131\u015fl\u0131 elbiseleri, \u00fc\u00e7 k\u00f6\u015feli yakalariyle, v\u00fccud\u00fcn\u00fcn s\u0131kletini birbirinden ayr\u0131 duran ayak uclar\u0131na meylettiren duru\u015flariyle erkekler tam bir \u015f\u00f6valye tavr\u0131 arzederler. Maden\u00ee safihadan kemerlerinin bir yan\u0131nda kabzas\u0131 top ba\u015fl\u0131 d\u00fcz bir k\u0131l\u0131\u00e7 as\u0131l\u0131, \u00f6b\u00fcr yan\u0131nda \u0130skit bi\u00e7imindeki han\u00e7er tak\u0131l\u0131. Sa\u00e7lar muayyen bir \u015fekilde kesilmi\u015f ve ortadan ayr\u0131larak taranm\u0131\u015f bulunuyor. \u015e\u00f6valyelerin yan\u0131nda bayanlar bulunuyor: dar korsajlan, fazla a\u00e7\u0131k g\u00f6\u011f\u00fcsleri, klo\u015flu kollan, korsaj\u0131n k\u00f6\u015feli bord\u00fcrl\u00fc etekleri, arka ete\u011fi yere s\u00fcr\u00fcnen elbisenin te\u015fkil etti\u011fi c\u00e2zip k\u0131yafetleri omuzlan az geriye \u00e7ekik, v\u00fccud\u00fc \u00f6ne do\u011fru hafif meyilli zarif tav\u0131rla- riyle Avrupa r\u00f6nesans devri tasvirlerini and\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Resim Tekni\u011fi.<\/p>\n
Duvar tasvirleri fresko denilen tarzda yap\u0131l\u0131rd\u0131. Tablonun zemini \u015f\u00f6yle haz\u0131rlan\u0131rd\u0131: Saman ve ot elyaf\u0131 ile deve tersinden ibaret har\u00e7 yu\u011furulduktan sonra duvar bununla s\u0131vanarak d\u00fczeltilir, \u00fczerine ince bir kire\u00e7 tabakas\u0131 ge\u00e7irilir ve bunun \u00fczerine tablonun tasla\u011f\u0131, kopyesi nakledildikten sonra renkler i\u015flenirdi. Genel olarak uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn kemal devrinin 750\u2014850 aras\u0131ndaki y\u00fczy\u0131l oldu\u011fu mal\u00fbmdur, Tabiatiyle tasvir\u00ee sanatlar\u0131n de kemal devri ayn\u0131 zamana tesad\u00fcf eder. \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019da tasvir\u00ee sanatlar Buda dininin himayek\u00e2r kanadlar\u0131 alt\u0131nda tabi\u00ee seyrini takip ederek tek\u00e2m\u00fcl ederken ikinci mesut bir an bu cereyan\u0131 kemal derecesine \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131. O da \u015fark\u00ee T\u00fcrkistana hari\u00e7ten gelen di\u011fer m\u00fchim bir dini te\u015fkil eden maniheizmdir. Dinin kurucusu olan M\u00e2ni\u2019nin kendisi esasen \u00fcnl\u00fc bir ressamd\u0131, M\u00e2ni\u2019nin akait kitaplar\u0131 en g\u00fczel k\u00e2\u011f\u0131da en iyi m\u00fcrekkeple kaligrafik olarak yaz\u0131l\u0131r, fevkal\u00e2de g\u00fczel minyat\u00fcrlerle bezenirdi. M\u00e2ni\u2019nin mabedleri duvar tablolariyle s\u00fcsledi\u011fi s\u00f6ylenir. M\u00e2ni, sanatk\u00e2r s\u0131fatiyle o derece tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ki bizzat muhalifi olan \u0130ran ve Arap m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n haf\u0131zas\u0131nda ressam olarak ya\u015fam\u0131\u015f oldu\u011fu gibi hikemiyat\u0131 da takdirle an\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Her taraftan bilhassa h\u0131ristiyanlardan g\u00f6rd\u00fckleri takibat dolay\u0131siyle M\u00e2niler serbest bir surette dinlerini ne\u015fredemiyorlard\u0131. Yedinci y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda \u015fark\u00ee T\u00fcrkistana h\u00e2kim olan Uygurlar\u0131n hakan\u0131 dolay\u0131siyle kibar tabaka M\u00e2ni dinine girmi\u015flerdi. B\u00f6ylece esasen Buda dini dolay\u0131siyle \u00e7ok ra\u011fbet g\u00f6ren tasviri sanat feyizli bir inki\u015fafa mazhar olmu\u015ftu. Resim, heykel yan\u0131nda minyat\u00fcr hayli y\u00fckselmi\u015fti. Hatt\u00e2 sonralar\u0131 Mogollar \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan\u0131 istil\u00e2 ettikleri zaman buradan ald\u0131klar\u0131 y\u00fcksek minyat\u00fcr sanat\u0131n\u0131 bir taraftan \u00c7ine di\u011fer taraftan Irana g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. Vaktiyle \u0130randa mevcut olmas\u0131na ra\u011fmen orada bu an\u2019ane kaybolmu\u015fken bu suretle sonralar\u0131 Iran, Hind veya \u0130sl\u00e2m minyat\u00fcr\u00fc ad\u0131 alt\u0131nda tan\u0131nan resim sanat\u0131na da \u015eark\u00ee T\u00fcrkistan kaynak olmu\u015ftur.<\/p>\n
Tablolar\u0131n \u00fcsl\u00fbbu.<\/p>\n
Tablolarda tehal\u00fcf eden \u00fcsl\u00fbbu muhtelif g\u00f6\u00e7\u00fcmlere isnat edenler oldu\u011fu gibi m\u00fcnferid misyonerlere izafe edenler de vard\u0131r. Bununla beraber hen\u00fcz itinal\u0131 bir \u00fcsl\u00fbp tenkidi yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bilhassa ba\u015fkaca istinad\u0131 veya delili olm\u0131yan m\u00fcnferid tablolar\u0131n tayini keyfiyeti \u00f6nem al\u0131r. Tablolar\u0131n kal\u0131p veya taslak yard\u0131miyle yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re eski modelin sonralar\u0131 da kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ihtimali vard\u0131r. Gr\u00fcnwedel Uygur tersimat\u0131n\u0131n sanat \u00fcslubunu be\u015f k\u0131sma ay\u0131rmakta ve hul\u00e2sa olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir:<\/p>\n
1 \u2014 Kand\u0131har \u00fcsl\u00fbbu: \u00dcsl\u00fbp nevilerinin t\u00fcrl\u00fc varyasyonlar\u0131na ra\u011fmen Kand\u0131har pl\u00e2stiklerinde a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclen muahhar antik tarz elemanlar\u0131ndan anla\u015f\u0131lan k\u0131s\u0131md\u0131r. Bu varyasyonlar baz\u0131lar\u0131nda antik elemanlar\u0131n, baz\u0131lar\u0131nda ise Iran-Hind il\u00e2velerinin daha ziyade kendini g\u00f6sterme\u015finden ibarettir.<\/p>\n
2 \u2014 Uzun k\u0131l\u0131\u00e7l\u0131 \u015f\u00f6valyeler \u00fcsl\u00fbbu: Birinci \u00fcsl\u00fbbun inki\u015faf\u0131 denilebilecek olan ve Hint-Skit halitas\u0131 tesiri veren bu \u00fcsl\u00fbbun da t\u00fcrl\u00fc nevileri vard\u0131r; bunun da zaman\u0131n, dolay\u0131siyle k\u0131yafet modas\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesinden ileri geldi\u011fine hamledilebilir.<\/p>\n
3 \u2014 Eski T\u00fcrk \u00fcsl\u00fbbu: Birinci ve ikinci \u00fcsl\u00fbblara ba\u011fl\u00ee \u015fekil arzetmekle beraber bazan tasvir edilen mevzuun hususiyetleri dolay\u0131siyle m\u00fcstakil bir \u00fcsl\u00fbp halini al\u0131r. Burada \u00c7in elemanlar\u0131 da g\u00f6r\u00fcn\u00fcr: duvar, zemin tablolar\u0131n\u0131n etraf\u0131 pek cazip \u00e7i\u00e7ek orn\u00f6manlariyle s\u00fcslenmi\u015ftir. Vakfiyeyi yapanlar\u0131n k\u0131yafetleri \u00f6ncekilere nisbetle tamamiyle ba\u015fka \u00fcsl\u00fbp g\u00f6sterir.<\/p>\n
4 \u2014 Muahhar T\u00fcrk \u00fcsl\u00fbbu: Bu, as\u0131l manadaki Uygur \u00fcsl\u00fbbudur. Turfan etraf\u0131nda bilhassa Bezeklik\u2019teki mabedlerde tasvir edilmi\u015f olup b\u00fcy\u00fck bir yek\u00fbn tutan tersimat bu \u00fcsl\u00fbbu temsil edemez. Buna \u00f6ncekilerin sinkretik \u00fcsl\u00fbbu demek caizdir.<\/p>\n
5 \u2014 \u0130sl\u00e2m \u00fcsl\u00fbbudur ki bu a\u00e7\u0131k\u00e7a Tibet tarz\u0131na dayan\u0131r. Tasvirlerin mevzular\u0131, mitolojik, efsanev\u00ee ve din\u00ee olurdu. \u0130di-Kut\u2019ta ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lan bir salonun zemininde fresko tekni\u011fi ile tersim edilmi\u015f olan bir tabloyu Gr\u00fcnwedel \u015f\u00f6yle tavsif eder: her halde bilhassa kutsal olmas\u0131 icabeden bir odan\u0131n zemini muhte\u015fem bir fresko ile kaplanm\u0131\u015ft\u0131. Zemin halis frosko olup nemli s\u0131va \u00fczerine tersim edilmi\u015f oldu\u011fundan duvardaki tutkall\u0131 boya tersimat\u0131na nisbetle hava tesirine daha mukavim bulunmaktad\u0131r. Zeminde b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6l tasvir edilmi\u015f, i\u00e7inden, muhte\u015fem bir surette tersim edilmi\u015f olan ince uzun boynuzlu ejderler \u00e7\u0131k\u0131yorlar, arada y\u0131lanlar, kazlar, bir ke\u00e7i veya su ayg\u0131r\u0131na binmi\u015f bir o\u011flan, bir lot\u00fcs \u00e7i\u00e7e\u011fi \u00fczerinde oturan bir ihtiyar, gayet tabi\u00ee bir \u015fekilde resmedilmi\u015f olan k\u00fc\u00e7\u00fck kanadl\u0131 bir geyik g\u00f6r\u00fcnmektedir. Hayvanlar\u0131n aralar\u0131nda muhte\u015fem bir \u015fekilde tersim edilmi\u015f bulunan, stilize olmu\u015f, lot\u00fcs \u00e7i\u00e7ekleri, \u015fakay\u0131k\u0131 ok\u015fayan fantastik yaprakl\u0131 ve koncal\u0131 fantazi \u00e7i\u00e7ekler y\u00fczmektedirler.<\/p>\n
Ayn\u0131 mahiyette olan di\u011fer bir par\u00e7a \u015fu \u015fekildedir: bir gergedan\u0131n heybetli ba\u015f\u0131 ile suyu yararak ilerlemekte olan k\u0131z\u0131l alt\u0131n renkli ve kanadl\u0131 su geyi\u011fi \u00e7i\u00e7eklerin y\u00fczd\u00fc\u011f\u00fc dalgalar\u0131n canl\u0131 tezyinat\u0131n\u0131 te\u015fkil etmektedir. Geyi\u011fin b\u00fct\u00fcn g\u00f6vdesi boyunca uzanan boynuzlar, ejder ba\u015f\u0131n\u0131n harikul\u00e2ade bir tarzdaki ekspresyonu ile sar\u0131, k\u0131z\u0131l, ye\u015fil ve karan\u0131n intibak\u0131n\u0131n nefaseti dolay\u0131siyle bu tablo, kolleksiyonun en m\u00fcessir par\u00e7as\u0131n\u0131 te\u015fkil eder. Sor\u00e7uk\u2019ta bir magaradaki resimleri Gr\u00fcnwedel \u015f\u00f6yle anlatmaktad\u0131r: Bir ka\u00e7 kuvvetli \u00e7izgi ile tersim edilmi\u015f olup havalar\u0131 yararak u\u00e7makta bulunan bir melek tasviri g\u00f6r\u00fcyor\u00fcz. Yer y\u00fcz\u00fcn\u00fcn b\u00fct\u00fcn a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131ndan s\u0131yr\u0131lm\u0131\u015f olan bir mahl\u00fbkun kayg\u0131s\u0131z ne\u015f\u2019esi \u00e7ok isabetli bir \u015fekilde ifade edilmektedir. V\u00fccudun alt k\u0131sm\u0131 geri yukar\u0131 kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f bir halde elbiselerin alt\u0131nda kaybuluyor ve bu f\u0131rlak vaziyetiyle elbisenin \u00fcst k\u0131sm\u0131n\u0131n u\u00e7u\u015fmakta olan kuma\u015flar\u0131n\u0131n yukar\u0131 do\u011fru dalgalanan hatlar\u0131n\u0131 tasvir ediyor.<\/p>\n
Bezeklikte 4 numaral\u0131 mabeddeki bir dervi\u015f resmini Wald Schmidt \u015f\u00f6yle tasvir eder: dervi\u015fin ba\u015f\u0131 dikkate \u015fayand\u0131r. Canl\u0131, ser\u00e2zat bir \u015fekilde meharetle \u00e7ekilmi\u015f olan hatlar sanatta daha kudretli, daha serbest bir ferdiyete ink\u0131l\u00e2p etmi\u015fler. Hatta pervas\u0131zca m\u00fctezat tesirlerin husul\u00fcnden \u00e7ekinilmemi\u015ftir. \u00c7ukurda bulunan g\u00f6zler, d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131k\u0131k elmac\u0131klarla bakan g\u00f6z bebekleri, b\u00fcy\u00fck f\u0131rlak burun ile adelelerin garip bir \u015fekilde modeliye edilmesi suretiyle \u015fark\u00ee asyal\u0131 nazar\u0131nda, garpl\u0131 barbar ayn\u0131 zamanda \u00e7irkin olan hususiyetleriyle bu ba\u015f tasvirinde mubal\u00e2\u011fa ile tebar\u00fcz ettirilmi\u015ftir. Tasvirlerde lot\u00fcs \u00e7i\u00e7e\u011finin \u00e7ok kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131 bir menk\u0131beye istinat eder. Bu menkibe dolay\u0131sile Buda olacak \u015fahsiyetin hayat\u0131n\u0131n muhtelif safhalar\u0131n\u0131n tasviri de pek merguptu. Bu tasvirler filiz veya nak\u0131\u015f yollu \u00e7er\u00e7eve ile \u00e7er\u00e7eveleniyor, sahneler yukar\u0131ya do\u011fru, \u00fczeri m\u00fccevherler ve incilerle i\u015flenmi\u015f k\u0131vr\u0131ml\u0131, sa\u00e7akl\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131 bir kuma\u015f tasviriyle kapan\u0131yor.<\/p>\n
\u00dczerinde duramad\u0131\u011f\u0131ma \u00e7ok ac\u0131d\u0131\u011f\u0131m di\u011fer \u00e7ok m\u00fchim motifler de vard\u0131r. Yukarda Buda tipinin Yunan panteonundan yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na, t\u00fcrl\u00fc kl\u00e2sik mitolojinin tatbik edildi\u011fine i\u015faret etmi\u015ftim. Bu mitolojik mevzular meyan\u0131nda g\u00fczelli\u011fi dolay\u0131sile Zeus\u2019un Kartal\u0131 taraf\u0131ndan Olymp\u2019e ka\u00e7\u0131r\u0131lan ve antik \u00e7a\u011fda \u00e7ok defa tasvir edilen \u201cGanymedes\u201d ba\u015fta gelir. Zeus\u2019un kartal\u0131 Hindistan\u2019da mahall\u00ee mitolojik bir tip olan ku\u015f ba\u015fl\u0131, insan v\u00fccutlu Garuda, Turfan\u2019da \u0130ran\u2019\u0131n S\u00eemurguna veya \u201d Z\u00fcmr\u00fct anka\u201dya tahavv\u00fcl ediyor. Muahhar antik \u00e7a\u011f\u0131n u\u00e7an zafer tanr\u0131\u00e7alar\u0131, feyz ve bereket sembol\u00fc olan i\u00e7erisi meyve veya \u00e7i\u00e7ek dolu boynuzlar t\u00fcrl\u00fc \u015fekillere u\u011frayor. Mahall\u00ee an\u2019ane ile irtibat kurabilenler t\u00fcrl\u00fc inki\u015faflar ge\u00e7iriyorlar.<\/p>\n
Plastik sanat.<\/p>\n
Pl\u00e2stik sanat i\u00e7in \u015eark\u00ee T\u00fcrkistanda ne mermer ne arduvaz ta\u015f\u0131 vard\u0131, kire\u00e7 de pek k\u0131tt\u0131. T\u0131pk\u0131 Mezopotamya\u2019da s\u00fcmerlerin, ta\u015f\u0131n yoklu\u011fundan saz ile \u00e7amuru \u015fekillenirdikleri gibi, \u015fark\u00ee T\u00fcrkistanda da \u00e7amura k\u0131l, nebat elyaf\u0131, saman kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131larak iyice yo\u011furuluyor ve husule gelen madde \u015fekillendiriliyordu. Stat\u00fclerin i\u00e7erisi yerine g\u00f6re ta\u015f, a\u011fa\u00e7 veya sazla tutturuluyordu. \u00dczerine hafif bir al\u00e7\u0131 tabakas\u0131 s\u0131vand\u0131ktan sora boyan\u0131yor veya yald\u0131zlan\u0131yordu. \u0130\u015flenmesi bu kadar g\u00fc\u00e7 olan malzemeden yine kuvvetli tesir veren eserlerin meydana getirili\u015fi hayrete \u015fayand\u0131r; \u0130di-Kut\u2019ta ele ge\u00e7en bir torso da zarif katlarla v\u00fccude yap\u0131\u015fm\u0131\u015f olan libas\u0131 ile g\u00f6vdenin g\u00fczel bir surette \u015fekillendi\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6sterir. Sor\u00e7uk\u2019ta bulunan ihtiyarlamakta olan bir dervi\u015fle gen\u00e7li\u011fin tazeli\u011fini ifade eden ideal Buda heykelleri Uygur pl\u00e2sti\u011finin g\u00fczel n\u00fcmunelerini te\u015fkil eder. A\u011fa\u00e7tan da heykel yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Maralba\u015f\u0131 civar\u0131nda, oturan bir buday\u0131 tasvir eden ah\u015fap heykel bunun bir n\u00fcmunesidir.<\/p>\n
K\u0131saca ehemmiyetini tebar\u00fcz ettirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m bu y\u00fcksek Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc n\u00fcmunelik devlet te\u015fkil\u00e2t\u0131, iktisadiyat\u0131, edebiyat\u0131 m\u00fctek\u00e2mil tasvir\u00ee sanatlariyle kemalini ya\u015farken, \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u0131n t\u00fcrl\u00fc meyveleriyle, renk renk \u00e7i\u00e7ekleri ve g\u00fclleri ile s\u00fcsl\u00fc bah\u00e7eleri aras\u0131nda \u00e7alg\u0131lar ve mill\u00ee danslarla hayat\u0131n ne\u015fesi terenn\u00fcm edilirken 843 te bir t\u00fcrl\u00fc durmak bilmeyen k\u0131rg\u0131zlar\u0131n h\u00fccumiyle, peri masallar\u0131n\u0131n bill\u00fbr bir k\u00f6\u015fk\u00fc gibi, ac\u0131 bir tarraka ile par\u00e7alanm\u0131\u015f bu hazin harabeden yeniden filizlenerek ya\u015famak isteyen o g\u00fczel bedi\u00ee eserler isl\u00e2miyetin yerle\u015fti\u011fi devirlerde b\u00fcsb\u00fct\u00fcn k\u00fcl alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in mamul\u00e2t\u0131n\u0131n bilhassa ipe\u011fin deniz yoliyle Irana nakli de T\u00fcrkistan\u0131n iktisad\u00ee hayat\u0131na bir darbe olmu\u015ftu. Mogol istil\u00e2s\u0131 \u00fclkenin n\u00fcfusunu mahvetmi\u015f ve b\u00f6ylece o g\u00fczel mamureler kasvetli bir \u00e7\u00f6l manzaras\u0131 arzetmi\u015fti. Mevcut sulama tesisat\u0131n\u0131 korumaya ve idameye n\u00fcfus kifayet etmedi\u011finden halk daha az zahmetle mahsul elde edilen yerlere \u00e7ekilmi\u015f, vaktiyle Uygur t\u00fcrklerinin zincir vurarak kendine k\u00f6le etti\u011fi tabiatin buka\u011f\u0131lar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f ve insanlar\u0131 kendine tekrar mahk\u00fbm etmi\u015fti.<\/p>\n
Fakat tali perisi T\u00fcrklere yeni ufuklar a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Y\u00fczlerle ve binlerle y\u0131l yap\u0131lan k\u00fclt\u00fcr sava\u015f\u0131n\u0131n muhassalas\u0131 b\u00f6ylece silinip ortadan kalkamazd\u0131. \u0130sl\u00e2m dininin 7. y\u00fcz y\u0131lda ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na ve az zamanda \u00e7ok yay\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen Emeviler h\u00e2kimiyetinin sonuna kadar olan \u00e7a\u011flarda \u00d6n Asyada g\u00f6ze \u00e7arpacak bir k\u00fclt\u00fcr hareketi yoktu. T\u00fcrk as\u0131ldan olan M\u00fcslim\u2019in Emevilere nihayet vermesi, Ba\u011fdat\u2019ta kurulan Abbas\u00ee devletinde Bermeki\u2019lerin idar\u00ee ve asker\u00ee kudreti ellerine almalariyle T\u00fcrkistan\u2019\u0131n, kendine daha geni\u015f faaliyet sahas\u0131 ariyan i\u015flek zek\u00e2lar\u0131na Ba\u011fdat yolu, yeni bir muhit a\u00e7\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. L\u00e9on Cahun \u201ce\u011fer T\u00fcrk\u2019lerin himmeti olmasayd\u0131 \u0130sl\u00e2m k\u00fclt\u00fcr\u00fc o kadar y\u00fckselmez ve o kadar geni\u015f iklimlere da\u011f\u0131lmazd\u0131\u201d diyor.<\/p>\n
Profes\u00f6r \u015eemsettin G\u00fcnaltay, bunu \u201ce\u011fer T\u00fcrkler olmasayd\u0131 \u0130sl\u00e2m medeniyeti denilen medeniyet v\u00fccut bulmaz, o derece inki\u015faf etmez, o derece v\u00e2si iklimlere da\u011f\u0131lmazd\u0131\u201d suretinde ifade ediyor. H\u0131ristiyanl\u0131k gibi haddi zat\u0131nda hi\u00e7 de dinamik olm\u0131yan bir din Roma gibi k\u00fclt\u00fcrl\u00fc bir muhite girdi\u011fi i\u00e7in ba\u015fta Sent Og\u00fcsten oldu\u011fu halde Papa B\u00fcy\u00fck Greguar\u2019lar\u0131n dehalariyle i\u015flendi\u011fi i\u00e7in cihan\u015f\u00fcmul bir din oldu\u011fu gibi Arabistan\u2019\u0131n kurak \u00e7\u00f6llerinde inki\u015faf g\u00f6steremiyen isl\u00e2ml\u0131k da -End\u00fcl\u00fcs m\u00fcstesna- \u015fark\u00ee T\u00fcrkistan\u2019\u0131n eski k\u00fclt\u00fcr merkeziyle, ate\u015fin \u015fahsiyetleriyle temasa girdikten sonra cihan\u015f\u00fcmul bir din olmu\u015ftur. H\u00fcl\u00e2sa, e\u011fer saray\u0131nda 400 \u015fair bulundu\u011fu suretinde, kendine efsanev\u00ee ha\u015fmet izafe edilen bir Gazne \u0130mparatorlu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kd\u0131yse, e\u011fer yaln\u0131z kendi h\u00fck\u00fcmranl\u0131k \u00fclkesinde de\u011fil, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n merkezi olan Ba\u011fdat\u2019ta kurdu\u011fu y\u00fcksek ilim m\u00fcesseseleriyle, Bizans \u0130mparatorlu\u011funa diz \u00e7\u00f6kt\u00fcren, ha\u00e7l\u0131 ordular\u0131n\u0131 \u00e7il yavrusu gibi da\u011f\u0131tan ordusiyle b\u00fcy\u00fck Sel\u00e7uk \u0130mparatorlu\u011fu zuhur ettiyse, e\u011fer Osman Gazi\u2019nin beyli\u011fi, aradan iki nesil ge\u00e7meden, muazzam bir imparatorluk old\u0131ysa, bir f\u00e2ninin havsalas\u0131n\u0131n alam\u0131yaca\u011f\u0131 bu heybetli tecellilerin kayna\u011f\u0131n\u0131 Orta Asya\u2019n\u0131n ge\u00e7irdi\u011fi uzun tek\u00e2m\u00fcl merhalesinde, Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn kemalinde aramal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
E\u011fer T\u00fcrk\u2019ler, t\u00fcrl\u00fc sebepler dolay\u0131siyle, madd\u00ee k\u00fclt\u00fcrde garple atba\u015f\u0131 beraber gidememi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen ince bir zevk ta\u015f\u0131yorlarsa, e\u011fer bir taraftan modern dokumac\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00fclkemizde yeni kurulmas\u0131 yan\u0131nda bug\u00fcn T\u00fcrk k\u00f6yl\u00fc k\u0131z\u0131 modern bir Avrupa tablosunu g\u00f6lgede b\u0131rakan hal\u0131y\u0131 ince bir zevkle dokuyorsa, e\u011fer bug\u00fcn \u015fehirli T\u00fcrk k\u0131z\u0131 Avrupa tekni\u011fini imrendiren nef\u00ees nak\u0131\u015flar\u0131n\u0131 bedi\u00ee bir sezi\u015fle i\u015fliyorsa bu kutsal tecellilerin \u00f6zlerini eski y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr \u00e7a\u011flar\u0131nda aramal\u0131d\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Do\u00e7. Dr. M. \u015e\u00fckr\u00fc Akkaya Memleketimizin geni\u015f \u00e7evresinde yaz\u0131k ki Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131nda hi\u00e7 bir fikir yoktur. Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn son \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yanlar bizim a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 yirmi be\u015finci babalar\u0131m\u0131zd\u0131r. \u0130sl\u00e2ml\u0131\u011f\u0131n parlak \u00e7a\u011flar\u0131nda merkez Ba\u011fdat oldu\u011fu halde tan\u0131nm\u0131\u015f bilginlerin \u00e7o\u011fu Arabistan\u2019dan de\u011fil, Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00e7ok verimli \u00e7evresi olan T\u00fcrkistan\u2019dan yeti\u015fmi\u015ftir. Bu aziz atalar\u0131m\u0131zdan \u0130sl\u00e2m bilginlerinin y\u00fcz […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-628","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=628"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":632,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/628\/revisions\/632"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=628"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=628"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=628"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}