{"id":483,"date":"2016-03-17T21:35:30","date_gmt":"2016-03-17T19:35:30","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=483"},"modified":"2017-05-15T21:26:04","modified_gmt":"2017-05-15T18:26:04","slug":"arap-baharindan-cin-kisina-dogu-turkistan-sorunu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=483","title":{"rendered":"\u201cArap Bahar\u0131\u201dndan \u00c7in \u201cK\u0131\u015f\u201d\u0131na: Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunu"},"content":{"rendered":"

\"dogu-turkistanda-ezan-okunmasi-engelleniyor-h1451981350-3a634a\"<\/a><\/p>\n

Pazar, 11 Aral\u0131k 2011 01:57<\/p>\n

\u00d6mer \u00c7a\u011fr\u0131 Tecer<\/p>\n

\u00d6ZET<\/strong><\/p>\n

D\u00fcnya ekonomik sisteminin i\u00e7inde bulundu\u011fu \u2018yalanc\u0131 bahar\u2019 de\u011fi\u015fimleri, i\u00e7erisinde nerdeyse ayn\u0131 dinamikleri bar\u0131nd\u0131ran \u00c7in\u2019in Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019nde (Do\u011fu T\u00fcrkistan) ters tepki yaratarak bask\u0131, \u015fiddet, benzetme ve asimilasyon politikas\u0131n\u0131n \u00c7in y\u00f6netimi taraf\u0131ndan daha da art\u0131r\u0131lmas\u0131na neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

Bu ba\u011flamda, bu \u00e7al\u0131\u015fmada tarih i\u00e7erisinde Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunun \u015fekilleni\u015fi, so\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde g\u00f6sterdi\u011fi de\u011fi\u015fim, \u00c7in y\u00f6netiminin s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisindeki politika de\u011fi\u015fiklikleri ve 2000\u2019den sonra meydana gelen olaylar\u0131n, bu olaylar kar\u015f\u0131s\u0131nda di\u011fer g\u00fc\u00e7\/dinamiklerin konumlar\u0131\/tutumlar\u0131 ve K\u00fcresel kriz ba\u011flam\u0131nda di\u011fer b\u00f6lgelerde meydana gelen olaylar ve bu olaylara m\u00fcdahil olan g\u00fc\u00e7lerin Do\u011fu T\u00fcrkistan sorunu kar\u015f\u0131s\u0131nda tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 tav\u0131r incelenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. K\u00fcresel kapitalist sistemdeki, \u00f6zellikle 2008 y\u0131l\u0131ndan itibaren, a\u015f\u0131r\u0131 geni\u015fleme ile ba\u015f g\u00f6steren finansal kriz sonucundan, uluslararas\u0131 pazarlara \u00f6nemli do\u011fal kaynak\/hammadde tedarik\u00e7isi durumunda olan ya da \u00f6nemli stratejik b\u00f6lgelerde yer alan \u00fclkelerde vuku bulan rejim ve\/ya y\u00f6netim kar\u015f\u0131t\u0131 g\u00f6steri ve ayaklanmalar Kuzey Afrika ba\u015fta olmak \u00fczere belli ba\u015fl\u0131 b\u00f6lgelerde de\u011fi\u015fimlere (yeniden d\u00fczenlemelere) yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Ancak nerdeyse y\u00fcz y\u0131ld\u0131r ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, hak taleplerinde bulunan Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 hen\u00fcz \u2018\u00c7in Bahar\u0131\u2019na \u015fahit olamam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte yine bu \u00e7al\u0131\u015fmada, son d\u00f6nem geli\u015fmeler \u00e7er\u00e7evesinde \u00c7in\u2019deki sessiz \u00e7\u0131\u011fl\u0131k \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler:<\/u><\/strong> Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7in Halk Cumhuriyeti, Uygurlar, K\u00fcresel Ekonomik Kriz,\u00a0 Arap Bahar\u0131.<\/p>\n

G\u0130R\u0130\u015e <\/u><\/strong><\/p>\n

Y\u0131llarca varl\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren diktat\u00f6r ve otoriter yap\u0131lar\/y\u00f6netimlerin koltuklar\u0131n\u0131n salland\u0131\u011f\u0131n\u0131, geni\u015f halk kitlelerinin hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck talepleri uluslararas\u0131 konjonkt\u00fcr\u00fc etkiledi\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Ancak bu olaylar\u0131 incelerken g\u00f6r\u00fcnen olay ve olgular \u00fczerinden bir de\u011ferlendirmede bulunurken sadece bu olay ve olgulara odaklanmak yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rman\u0131n s\u0131\u011f ve derinlikten yoksun olmas\u0131 sonucunu do\u011furacakt\u0131r. Bu y\u00fczden, bu olaylar\u0131 a\u00e7\u0131klama ve di\u011fer co\u011frafyalardaki, denk olmasa da benzer sorunlara y\u00f6nelik analizlerimizde s\u00fcre\u00e7, yani bu duruma nas\u0131l gelindi\u011fi sorusu \u00f6nem te\u015fkil etmektedir. Ancak bu analizlerimiz yaparken de komplo teorilerinden uzak, verilere dayal\u0131 olarak tasvir ve a\u00e7\u0131klamada bulunmam\u0131z gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyim.<\/p>\n

Bu ba\u011flamda, \u2018Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyalar ve bu co\u011frafyalara hakim olan yerel devletlerdeki uzun ge\u00e7mi\u015fe sahip otoriter rejimlerin nas\u0131l olurda bug\u00fcn bir sorun te\u015fkil etti\u011fi ve de\u011fi\u015fimlerinin sistemdeki ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerin \u00e7\u0131kar\u0131na oldu\u011funu, bu y\u00f6nde uygulanan k\u00fcresel politikalar\u0131 anlamam\u0131z bir s\u00fcre\u00e7 analizinin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 gerekli k\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer yandan, ayn\u0131 \u015fekilde on y\u0131llard\u0131r i\u00e7erisinde \u015fekil itibariyle ayn\u0131 hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck taleplerini bar\u0131nd\u0131ran, \u00c7in\u2019in Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi<\/a>[i]<\/a>nde, ana yurtlar\u0131nda ya\u015fayan Uygurlar\u0131n durumunu anlama da bir s\u00fcre\u00e7 analizi beraberinde getirmektedir. Burada alt\u0131 \u00e7izilmesi gereken bir husus olarak \u015funu da belirtmek isterim ki; Arap Bahar\u0131 ve co\u011frafyas\u0131n\u0131n, Do\u011fu T\u00fcrkistan ve co\u011frafyas\u0131n\u0131n i\u00e7erisindeki \u00f6zel ko\u015fullar\u0131n birbirinden farkl\u0131 oldu\u011funun, kesinlikle bir indirgemeci yakla\u015f\u0131ma mahal verilmemesi gerekti\u011finin fark\u0131nday\u0131m. \u00c7\u00fcnk\u00fc her iki olay ve olaylar serisi kendine has \u00f6zellikler bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r, ayr\u0131ca \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktalar\u0131, geli\u015fimlerinde bir noktada farkl\u0131d\u0131r. Tek ortak noktalar\u0131 ise hak, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve adalet aray\u0131\u015f\u0131d\u0131r. Ancak \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ileriki b\u00f6l\u00fcmlerinde g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere Arap Bahar\u0131 ve kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki sonu\u00e7lar\u0131 ile ba\u015fat devlerin tutumu, Do\u011fu T\u00fcrkistan sorunu ve sonu\u00e7lar\u0131 ile ba\u015fat devletlerin tutumu net bir \u015fekilde farkl\u0131d\u0131r, farkl\u0131 dinamikleri dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130lk olarak Arap Bahar\u0131, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisindeki akt\u00f6rleri, sonu\u00e7lar\u0131 ve muhtemel olaylar\u0131 as\u0131l ara\u015ft\u0131rma konuma ara\u00e7 olu\u015fturmas\u0131 ba\u011flam\u0131nda inceledikten sonra as\u0131l konum Do\u011fu T\u00fcrkistan sorununa ili\u015fkin olarak ge\u00e7mi\u015fi, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fc, gelece\u011fine ili\u015fkin tutumlar \u00fczerine de\u011ferlendirmede bulunulacakt\u0131r.<\/p>\n

\u2018Arap Bahar\u0131\u2019: S\u00fcreklili\u011fin G\u00f6rece De\u011fi\u015fikli\u011fi<\/strong><\/p>\n

2011 y\u0131l\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131ndan itibaren, ilk olarak Tunus\u2019ta hayat pahal\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve i\u015fsizli\u011fi protesto etmek amac\u0131yla ba\u015flayan ve giderek y\u00f6netim kar\u015f\u0131t\u0131 olan g\u00f6steriler bu \u00fclkedeki y\u00f6netimin ala\u015fa\u011f\u0131 edilmesine, \u00e7\u00f6kmesine neden olmu\u015ftur. Bu olay\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131 ve s\u00fcreklili\u011fi M\u0131s\u0131r\u2019a, Libya\u2019ya, Yemen\u2019e, Suriye\u2019ye do\u011fru yay\u0131lan bir muhalifler grubunun sesinin y\u00fckselmesi sonucunu do\u011furmu\u015ftur.<\/p>\n

Tarih boyunca g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve al\u0131\u015f\u0131lageldi\u011fi gibi bu t\u00fcr \u00fclkelerin y\u00f6netim kadrolar\u0131 d\u0131\u015f odakl\u0131 \u2018devrim\u2019lerle, ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerin kendi \u00e7\u0131karlar\u0131na (so\u011fuk sava\u015f d\u00f6neminde hem siyasal ideoloji hem de ekonomik anlamda\/so\u011fuk sava\u015f sonras\u0131 d\u00f6nemde, siyasal ideoloji olmasa da olur ba\u011flam\u0131nda ekonomik anlamda) uygun yap\u0131lanmalar ve y\u00f6netimleri i\u015f ba\u015f\u0131na gelmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellik bu m\u00fcdahalelerin, Amerika Birle\u015fik Devletleri taraf\u0131ndan, modern anlamda bir ara\u00e7 olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 1893\u2019te Hawaii\u2019ye yap\u0131lan m\u00fcdahaleden itibaren s\u0131kl\u0131kla g\u00f6rmekteyiz. Ancak bu tabi ki tarih i\u00e7erisinde kulland\u0131\u011f\u0131 ara\u00e7lar ba\u011flam\u0131nda; do\u011frudan m\u00fcdahale, \u00f6rt\u00fcl\u00fc operasyonlar, istilalar \u015feklinde uluslararas\u0131 konjonkt\u00fcr\u00fcn bir gereklili\u011fi olarak \u015fekil de\u011fi\u015ftirmi\u015ftir.<\/a>[ii]<\/a><\/p>\n

Bu ba\u011flamda, bug\u00fcn Arap Bahar\u0131 olarak adland\u0131r\u0131lan co\u011frafyalarda ger\u00e7ekle\u015fen devrimlerin ne kadar devrim oldu\u011fu sorusu kafam\u0131zda soru i\u015fareti uyand\u0131racakt\u0131r. Bu devrimler, ge\u00e7mi\u015fte y\u00f6netimlere yap\u0131lan m\u00fcdahalelerden farkl\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc i\u00e7 dinamikler bu s\u00fcrece ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir etki ve itici g\u00fc\u00e7 olu\u015fturmaktad\u0131r. Peki, bu \u00fclkelerde olu\u015fan hak, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, ekonomik yeterlilik vb. iste\u011fi, uluslararas\u0131 sistemde ba\u015fat durumda olan \u00fclkelerin \u00e7\u0131karlar\u0131 ile ne kadar uyumlu sorunu g\u00fcndeme getiriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu ba\u015fat g\u00fc\u00e7ler, \u00f6zellikle ABD, yine tarih i\u00e7erisinde bize g\u00f6stermi\u015ftir ki kendi savundu\u011fu de\u011ferler olan siyasal ve ekonomik liberalizmin baz\u0131 \u00fclkelerde sadece ekonomi boyutunun ger\u00e7ekle\u015fmesinin, o \u00fclkelerdeki anti-liberal y\u00f6netimlerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 onlar\u0131n g\u00f6z\u00fcnde me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Hemen yine akl\u0131m\u0131za bir soru geliyor. Peki,\u00a0 o zaman bug\u00fcn devrimlerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi veya ger\u00e7ekle\u015fme arifesinde olan \u00fclkeler yeterince liberal bir ekonomik d\u00fczene sahip de\u011fil mi? Bir d\u00f6nem i\u00e7in k\u0131smen, evet sahip idi, fakat bug\u00fcn i\u00e7erisinde bulunulan kriz, liberal ekonomik d\u00fczenin ge\u00e7mi\u015ften daha \u00e7o\u011funu istemesine neden oldu veya kriz ortam\u0131n\u0131n etkisi ile daha az maliyetli olmas\u0131n\u0131 istemesine neden oldu. Bu maliyet sorunu, bu olaylar kar\u015f\u0131s\u0131nda ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerin tutumunu etkiledi. \u00d6rne\u011fin bu olaylara, Libya istisna olmak \u00fczere (Libya\u2019daki do\u011frudan m\u00fcdahale \u00fclkenin do\u011fal kaynaklar bak\u0131m\u0131ndan \u00f6zel konumuna dayand\u0131r\u0131labilir. Ancak yine de maliyeti d\u00fc\u015f\u00fcrme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ise NATO kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r), do\u011frudan dahil olunmamas\u0131 ancak i\u015fler istenilen sonuca ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda, yani pastadan pay alma, daha az maliyet ile ham madde kaynaklar\u0131na ula\u015fma a\u015famas\u0131na gelindi\u011finde azami m\u00fcdahilli\u011fi g\u00f6rd\u00fck.<\/p>\n

Bu ba\u011flamda, benim belirtmek istedi\u011fim \u015fudur ki; ge\u00e7mi\u015f d\u00f6nemlerin konjonkt\u00fcr\u00fc o \u00fclkelerdeki halklar\u0131n hak, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, adalet, ekonomik yeterlilik gibi sorunlar\u0131n\u0131n yani \u2018siyasal liberalizme\u2019 konu olan sorunlar\u0131n ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerin ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 ile uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in g\u00f6z ard\u0131 edilmi\u015ftir. Ancak de\u011fi\u015fen ko\u015fullar ve ekonomik kriz, pazar ve hammadde sunucusu olan \u00fclkelerde bu taleplerin kendili\u011finden, halk y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na ses \u00e7\u0131karmam\u0131\u015f, bir a\u015famaya kadar kar\u0131\u015fmama politikas\u0131 izlemi\u015flerdir. Ba\u015fat g\u00fc\u00e7ler, bu talepleri ara\u00e7 olarak kullan\u0131p kendi ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan, finansal ve ekonomik kriz d\u00f6neminde maliyetli konuma gelen \u00fclkelerdeki, ge\u00e7mi\u015fin me\u015fru y\u00f6netimleri birer birer ala\u015fa\u011f\u0131 etmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130\u015fte bu \u00e7er\u00e7evede as\u0131l irdeleyece\u011fim konu olan \u2018Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunu\u2019nun tarih i\u00e7erisinde bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131; ilk \u00f6nce ekonomik ve siyasal ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k, daha sonra \u015fartlar ve reel-politik gere\u011fi olarak hak, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, adalet taleplerine kar\u015f\u0131 olu\u015fturulan, kar\u015f\u0131 politikalar sonucu b\u00fct\u00fcn bu taleplere bir de sosyo-ekonomik talepler eklenmi\u015ftir. Ancak bu talepler hem devletler hem de sistem d\u00fczeyinde etki yaratmam\u0131\u015f ya da s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun nedenleri ve \u2018Arap Bahar\u0131\u2019 ile mukayesesi \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ilerleyen a\u015famalar\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Ancak bu tart\u0131\u015fmalar\u0131 yapmadan \u00f6nce, bu sorunun k\u00f6kenin uzun y\u0131llara dayanmas\u0131, s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde hem sorunun i\u00e7inde hem de d\u0131\u015f\u0131ndaki alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131nda de\u011fi\u015fimlerin olmas\u0131, farkl\u0131 dinamiklere dayanmas\u0131ndan dolay\u0131; Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00f6zelinde bir ayr\u0131nt\u0131ya inmek gerekmektedir.<\/p>\n

Do\u011fu T\u00fcrkistan<\/a>[iii]<\/a> Sorunu: K\u00f6keni, Geli\u015fimi ve G\u00fcn\u00fcm\u00fcz<\/a>[iv]<\/a><\/strong><\/p>\n

Do\u011fu T\u00fcrkistan, tarihi s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde bir\u00e7ok T\u00fcrk devleti ve Mo\u011fol h\u00e2kimiyeti alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrkistan co\u011frafyas\u0131n\u0131n (bug\u00fcnk\u00fc merkezi Asya olarak adland\u0131r\u0131lan b\u00f6lge) do\u011fusunun \u00c7in ile ilk etkile\u015fimi ve i\u015fgali 18. YY\u2019daAmursam idaresindeki Cungurlar\u0131n 1755 tarihinde \u00c7in ile ittifak\u0131 sonucu olmu\u015ftur. Bu ittifak, \u00c7in\u2019in Cungurlar\u0131n h\u00e2kimiyetine son vermesi ile sonu\u00e7lanm\u0131\u015f ve bu d\u00f6nemden sonrada \u00c7in istilas\u0131 h\u0131zlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7in askerlerinin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a girdi\u011fi 1755 tarihinden, Yakup Bey\u2019in iktidara geldi\u011fi 1865 y\u0131l\u0131na kadar ki olan 110 y\u0131ll\u0131k zaman kaynaklarda \u20181. \u00c7in istilas\u0131\u2019 olarak ge\u00e7mektedir. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etmi\u015f oldu\u011fumuz Yakup Bey d\u00f6neminde (1865\u20131884), g\u00f6rece olarak Do\u011fu T\u00fcrkistan i\u00e7eride ve d\u0131\u015far\u0131da bir birlik sa\u011flam\u0131\u015f ancak bu durum onun \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar ge\u00e7erlili\u011fini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1884\u2019de \u00c7in ordusunun i\u015fgali ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur. Yine bu d\u00f6nemde, \u00c7in imparatorunun emri ile bu b\u00f6lgeye \u201cyeni toprak\u201d anlam\u0131na gelen \u201c\u015einCang\u201d ismi verilmi\u015ftir. 1884\u2019den, 1944 y\u0131l\u0131na kadar s\u00fcrecek olan \u20182. \u00c7in \u0130stilas\u0131\u2019 d\u00f6nemi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nem \u00c7inlilere yaramam\u0131\u015f, b\u00f6lge tam bir istikrars\u0131zl\u0131k i\u00e7erisine girmi\u015f, 1933 ve 1944 y\u0131l\u0131nda \u00e7\u0131kan isyanlarla, 10 y\u0131l arayla iki milli devlet<\/a>[v]<\/a> kurulmu\u015ftur. Ancak olu\u015fturan bu milli devletler hem i\u00e7 y\u00f6netimsel nedenlerden ve tart\u0131\u015fmalardan hem de b\u00f6lgedeki di\u011fer b\u00fcy\u00fck devletlerin, b\u00f6lgede milliyet\u00e7ili\u011fi art\u0131raca\u011f\u0131 ve T\u00fcrkistan co\u011frafyas\u0131n\u0131 birle\u015fmesine neden olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesi ile yap\u0131lan m\u00fcdahaleler bu devletlerin uzun soluklu olmalar\u0131n\u0131 engellemi\u015ftir.<\/p>\n

Sorunun k\u00f6kenine ili\u015fkin sonu\u00e7 olarak, bu iki milli devletin, yukar\u0131da s\u00f6ylenen malum nedenlerden \u00f6t\u00fcr\u00fc ya\u015fayamamas\u0131, 1949 y\u0131l\u0131nda i\u00e7 sava\u015f\u0131 kazanm\u0131\u015f olan kom\u00fcnistlerin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kez Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 i\u015fgal etmesi ile sonu\u00e7 bulmu\u015ftur. Bu i\u015fgal, \u00c7in Halk Cumhuriyetinin (\u00c7HC) h\u00e2kimiyetinin bu g\u00fcne kadar gelmesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n

Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n genelinde, 1953 y\u0131l\u0131nda \u00c7HC\u2019ye kar\u015f\u0131 b\u00fcy\u00fck bir ayaklanma olmu\u015f ancak \u2018devrim aleyhtar\u0131 unsurlar\u0131 yok etmek\u2019 slogan\u0131 ile 250.000\u2019den fazla ki\u015fi tutuklanarak \u00e7e\u015fitli i\u015fkencelerle \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde, \u00c7HC\u2019de bu t\u00fcr ayaklanmalar devaml\u0131 kendisini g\u00f6stermi\u015ftir. 1955, 1962\u2019de binlerce insan ayaklanmalar meydana getirmi\u015f ve sonucunda sert \u00f6nlemlerle binlerce ki\u015fi i\u015fkencelere maruz b\u0131rakarak \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve binlercesi de ana yurtlar\u0131ndan koparak Kazakistan\u2019a ilticaya mecbur b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine ayn\u0131 \u015fekilde, 1969\u2019da Ahuno\u011flu (Ahunov) Mecit liderli\u011finde bir te\u015fkilat, ayaklanma \u00f6ncesi y\u00f6netim taraf\u0131ndan haber al\u0131nm\u0131\u015f ve te\u015fkilat \u00fcyeleri idam edilmi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn bunlara ek olarak, 1981 ve 1985\u2019te farkl\u0131 \u015fekilde geli\u015fen ancak ama\u00e7lar\u0131 ve sonu\u00e7lar\u0131 ayn\u0131 olan g\u00f6steriler yap\u0131lm\u0131\u015f, bir \u00e7ok insan o d\u00f6nem itibariyle giri\u015ftikleri hak, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck, adalet, me\u015fru bir talep olan \u2018kendi kaderini tayin etme hakk\u0131\u2019ndan edilmi\u015ftir. 1989\u2019da dini inan\u00e7lar\u0131n\u0131 ve geleneklerini serbest bir \u015fekilde ya\u015fama, demokratik haklar talep etmek ve M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011fa yap\u0131lan hakaretlerin durdurulmas\u0131 amac\u0131yla g\u00f6steriler yap\u0131lm\u0131\u015f, sonucunda g\u00f6stericiler ya an\u0131nda ya da daha sonra \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f, yok edilmi\u015ftir.<\/a>[vi]<\/a><\/p>\n

Bu noktada, ayaklanmalar\u0131n ve bu ayaklanmalar kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00c7HC uygulamalar\u0131n\u0131n ana nedenlerinin ne oldu\u011funu belirtmek yerinde olacakt\u0131r: \u0130lk ba\u015fta, Uygurlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan, ana yurtlar\u0131nda i\u015fgal alt\u0131nda ya\u015famalar\u0131yd\u0131. Ard\u0131ndan kendileri ilk ba\u015fta vaat edilen ve \u00c7HC anayasas\u0131 ile de garanti alt\u0131na al\u0131nan \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerin verilmemesidir.<\/a>[vii]<\/a> Di\u011fer bir neden olarak, \u00c7HC\u2019nin uygulad\u0131\u011f\u0131 kimlik politikas\u0131d\u0131r. Bu kimlik politikas\u0131 ise temel ayaklanmalar\u0131n ve protestolar\u0131n en \u00f6nemli nedenini, kayna\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r: Soy ve \u0131rksal bir milliyet\u00e7ilik anlay\u0131\u015f\u0131 yerine, ortak k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve de\u011ferleri \u00f6n plana \u00e7\u0131karan ve ard\u0131ndan bu kimlik anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde az\u0131nl\u0131klara y\u00f6nelik \u2018benzetme politikas\u0131\u2019 uygulamak. Bu benzetme politikas\u0131 \u00c7HC y\u00f6netimi taraf\u0131ndan \u00e7ok sistematik, s\u00fcreklilik arz eden bir \u015fekilde uygulanmaktad\u0131r. Bu terimi biraz daha a\u00e7\u0131p ve \u00f6rneklendirirsek; \u00c7HC i\u00e7erisinde ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn etnik grup ve milletlerin tek bir pota i\u00e7erisinde eritilip, hatta baz\u0131lar\u0131n\u0131n yok say\u0131l\u0131p, bir \u00c7in milletinin olu\u015fturulmas\u0131 ancak bu olu\u015fum s\u00fcrecinde bu az\u0131nl\u0131klar\u0131n ge\u00e7mi\u015flerine y\u00f6nelik olarak hi\u00e7 bir izin de kalmamas\u0131, k\u0131saca asimilasyon politikas\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle 1990\u2019lar ile birlikte Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da, \u00c7HC merkezi y\u00f6netimin ald\u0131\u011f\u0131 kararlar do\u011frultusunda Uygurca, anayasada verilen haklara ra\u011fmen, kademe kademe e\u011fitim dilinden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f hatta \u00e7al\u0131\u015fma hayat\u0131na at\u0131lmak ve i\u015f bulmak i\u00e7in iyi d\u00fczeyde \u00c7ince (s\u0131navla belirlenerek tasdik edilen) ko\u015ful haline getirilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, Uygurlar\u0131n dini ve geleneksel yap\u0131lageli\u015flerine kar\u015f\u0131 s\u0131n\u0131rlamalar getirilmi\u015f, \u00e7ocuklar\u0131n ve \u00fcniversite \u00f6\u011frencilerinin dini e\u011fitim almalar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu uygulamalara ek olarak, benzetme politikas\u0131n\u0131n dire\u011fi olan isk\u00e2n politikalar\u0131 uygulamaya konmu\u015ftur ve Sincan Uygur \u00f6zerk b\u00f6lgesine milyonlarca Han \u00c7inlisi isk\u00e2n edilmi\u015f, do\u011fal demografik yap\u0131 ile oynanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/a>[viii]<\/a> 1953\u2019te 300 bin olan Han \u00c7inli say\u0131s\u0131, 1990\u2019da 6 milyona y\u00fckselmi\u015ftir. Di\u011fer yandan, 1990\u2019lardan itibaren uygulanan kalk\u0131nma program\u0131 benzetme program\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r. Kalk\u0131nma program\u0131 kapsam\u0131nda Uygurlu bir\u00e7ok gen\u00e7, \u00f6zellikle gen\u00e7 k\u0131zlara y\u00f6nelik olarak, \u00c7HC\u2019nin ba\u015fka yerlerinde istihdam edilmesi y\u00f6n\u00fcnde politikalar izlenmi\u015ftir. Bu durumu da b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyaya, bir propaganda arac\u0131 olarak, az\u0131nl\u0131k b\u00f6lgelerinin kalk\u0131nd\u0131r\u0131lmas\u0131 olarak sunmu\u015ftur.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn bu kimlik ve n\u00fcfus politikalar\u0131, Uygurlar\u0131n ekonomik anlamda da k\u00f6\u015feye s\u0131k\u0131\u015fmas\u0131na da neden olmu\u015ftur. Yani bu politikalar; i) b\u00f6lgedeki kaynaklar\u0131n adaletsiz bir \u015fekilde da\u011f\u0131t\u0131larak, kaynaklar\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011funun Han \u00c7inlilerine tahsis edilmesi, ii) i\u015fveren, yerel ve \u00f6nde gelen end\u00fcstrilerin Han \u00c7inlilerin elinden bulunmas\u0131 sonucunu do\u011furmu\u015ftur. Sonu\u00e7 itibariyle, uygulanan siyasi, ekonomik, sosyal, dini, demografik bask\u0131lar ve politikalar b\u00f6lgede etnik olmayan bir Sincan kimli\u011finin olu\u015fmas\u0131n\u0131 ama\u00e7lam\u0131\u015f ve b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde de amac\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7er\u00e7evede de g\u00f6rmekteyiz ki,\u00a0 Uygur T\u00fcrklerinin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki mevcut durumu, onlar\u0131n reel politika gere\u011fi ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131 savunman\u0131n ger\u00e7ek\u00e7i olmad\u0131\u011f\u0131, daha \u00e7ok hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck taleplerinde bir m\u00fccadele etmenin mant\u0131kl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcncesini uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Di\u011fer yandan, bu b\u00f6lgenin neden \u00c7HC i\u00e7in vazge\u00e7ilmez oldu\u011funu kavramam\u0131z a\u00e7\u0131s\u0131ndan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n stratejik \u00f6nemine de\u011finmek yerinde olacakt\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrkistan, sekiz Orta Asya devleti ile kom\u015fudur. Tarih boyunca \u00f6zellikle 2. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 ve So\u011fuk Sava\u015f s\u00fcresince \u00f6nemli bir tampon b\u00f6lge olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlara ek olarak, \u00fclkenin b\u00fcy\u00fcmesinde \u00f6nemli etkileri olan; petrol rezervlerinin \u00fc\u00e7te biri ayr\u0131ca, uranyum ve \u00f6nemli derecede k\u00f6m\u00fcr kaynaklar\u0131n\u0131n yan\u0131nda, b\u00f6lgenin pamuk ihtiyac\u0131n\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamakta olan Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00f6nemli alt\u0131n ve bak\u0131r madenlerine de sahiptir. Di\u011fer yandan, Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00c7HC\u2019nin Orta Asya, Kafkasya ve Avrupa ile ileti\u015fimini ve ula\u015f\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flamaktad\u0131r. Dolas\u0131yla b\u00f6lge ula\u015f\u0131m, ileti\u015fim, do\u011fal kaynaklar ve g\u00fcvenlik a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00c7HC i\u00e7in stratejik \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n

Do\u011fu T\u00fcrkistan sorunun s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisindeki de\u011fi\u015fimi ve alg\u0131lan\u0131\u015f\u0131nda k\u0131r\u0131lma noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturan olaylardan biri de 11 Eyl\u00fcl 2001\u2019de ABD\u2019deki ikiz kulelere y\u00f6nelik ger\u00e7ekle\u015ftirilen ter\u00f6r sald\u0131r\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. T\u00fcm d\u00fcnyada o tarihten sonra oldu\u011fu gibi, \u00c7HC\u2019de de Uygur T\u00fcrklerine y\u00f6nelik uygulanan politikalar, al\u0131nan \u00f6nlemler ter\u00f6rizmle sava\u015f kapsam\u0131 i\u00e7erisinde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve uluslararas\u0131 alanda zaten c\u0131l\u0131z olan ele\u015ftirilerin bast\u0131r\u0131lmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu olaydan sonra, sorunun uluslararas\u0131 anlamda tekrar g\u00fcndeme gelmesi ise 2009 y\u0131l\u0131n\u0131n Temmuz ay\u0131nda meydana gelen olaylar olmu\u015ftur. Bu olaylar, ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Haziran ay\u0131nda bir fabrikada meydana gelen ve iki Uygur\u2019un \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinden sonra \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin olaylar\u0131 yeterince ara\u015ft\u0131rmamas\u0131 ve gerekli cezalar\u0131 uygulamamas\u0131 \u00fczerine Urim\u00e7i\u2019de Uygurlar\u0131n protestosu \u00fczerine ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in y\u00f6netimi bu protesto g\u00f6sterilerini \u00e7ok sert bi\u00e7imde bast\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Bu olay, Do\u011fu T\u00fcrkistan sorununun d\u00fcnya kamuoyunda tekrar g\u00fcndeme gelmesine neden olmu\u015f ancak ele\u015ftirileri beklenen ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerden gerekli sert uyar\u0131lar ve destekler gelmemi\u015ftir.<\/p>\n

Sonu\u00e7: Yerelden K\u00fcresele Siyasi Is\u0131nma ve Mevsimsel G\u00f6rece De\u011fi\u015fimler <\/strong><\/p>\n

Bug\u00fcn de\u011fi\u015fimin milletler baz\u0131nda ba\u015flat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ancak k\u00fcresel \u00e7apta ve devletler baz\u0131nda ise bir \u015feyin de\u011fi\u015fmedi\u011fine, de\u011fi\u015fenin ise sadece ara\u00e7lar oldu\u011funa tan\u0131k olmaktay\u0131z. \u2018Arap Bahar\u0131\u2019ndan \u00c7in k\u0131\u015f\u0131na olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu tablo farkl\u0131 dinamiklere, farkl\u0131 tarihsel s\u00fcre\u00e7lere ve ge\u00e7mi\u015flere sahip olmalar\u0131na ra\u011fmen sonu\u00e7 itibariyle g\u00fcn\u00fcm\u00fcz konjonkt\u00fcr\u00fcnde ama\u00e7 birli\u011fi halinde g\u00f6r\u00fcnmektedir. Bu nedenledir ki; Sincan Uygur \u00d6zerk b\u00f6lgesinde kitle ileti\u015fim ara\u00e7lar\u0131na sans\u00fcrler uygulanarak Arap bahar\u0131, yasemin devrimi ve hatta tek ba\u015f\u0131na yasemin kelimesinin kullan\u0131lmas\u0131na dahi yasaklar ve sans\u00fcrler olu\u015fturulmu\u015ftur. Bu ama\u00e7 birli\u011fi, \u2018Bahara\u2019 m\u00fcdahil olanlar\u0131n de\u011ferleri ile bire bir \u00f6rt\u00fc\u015fmesine ra\u011fmen \u2018\u00c7in K\u0131\u015f\u0131\u2019n\u0131 savunmamakta ve destek vermemektedirler. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f\u0131nda \u2018Arap Bahar\u0131\u2019na y\u00f6nelik yap\u0131lan de\u011ferlendirmede de belirtildi\u011fi \u00fczere; b\u00fct\u00fcn bu olaylar\u0131 y\u00fcr\u00fcten \u2018bat\u0131l\u0131\u2019 g\u00fc\u00e7lerin tarih i\u00e7erisinde do\u011frudan ya da dolayl\u0131 olarak m\u00fcdahale ettikleri devletlerde, savunduklar\u0131 ekonomik ve siyasal de\u011ferlerin bir arada olmad\u0131klar\u0131, bunun nedeninin ise ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131n bazen siyasal hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden \u00f6nce geldi\u011fi \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 yapmam\u0131za neden olmaktad\u0131r. Bunu, 1970\u2019ler ile neo-liberal politikalar\u0131n uygulamalar\u0131n\u0131 ve deneylerinin yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fclkeler olan \u015eili\u2019de, Bolivya\u2019da, Rusya\u2019da, Orta Asya Cumhuriyetlerinde, Irak\u2019ta, \u2018Arap Bahar\u0131\u2019na kadar Libya\u2019da, M\u0131s\u0131r\u2019da pek \u00e7ok \u00fclkede g\u00f6rd\u00fck. Ayr\u0131ca \u00c7in\u2019de de bunu ayn\u0131 \u015fekilde g\u00f6rd\u00fck. 1990\u2019da Tiananmen meydan\u0131nda toplanan ve \u00c7in\u2019in kapitalizme, neo-liberal politikalara entegrasyonunu, bunlar\u0131n toplum \u00fczerindeki etkilerini protesto eden halk kanl\u0131 bir \u015fekilde bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ancak bu durum bug\u00fcn Arap co\u011frafyas\u0131nda ya\u015fanan sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ba\u015fat devletlerin liberal ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u015flemekteydi. Peki, s\u00fcre\u00e7 \u015fimdi hangi y\u00f6ne evirilmekte? Do\u011fu T\u00fcrkistan ba\u011flam\u0131nda ne s\u00f6ylenebilir?<\/p>\n

Arap Co\u011frafyas\u0131ndaki halklar ge\u00e7mi\u015flerine g\u00f6re \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerine kavu\u015fmu\u015f ya da o \u015fekilde bir tablo \u00e7izilmektedir. G\u00f6rece \u00f6zg\u00fcrle\u015fen, devrimlerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi \u00fclkelerdeki Arap halklar\u0131, kendilerine yard\u0131m eden ve onlar\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 uluslararas\u0131 alanda dile getiren devletlere, asl\u0131nda onlar\u0131 y\u00f6netenlerin kriz i\u00e7erisindeki Bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lere her a\u00e7\u0131dan daha maliyetli hale geldiklerini hat\u0131rlatm\u0131\u015f, beklemede olan politikalar\u0131n kendili\u011finden olu\u015facak ve bir derecede de m\u00fcdahil olunacak \u015fekilde uygulanmas\u0131 sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Di\u011fer yandan, \u00c7HC bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda oradaki sorunlara uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7lerin m\u00fcdahilli\u011fi bu kadar kolay olamamaktad\u0131r. Tabi ki burada \u00c7in ile g\u00fcn\u00fcm\u00fczde devrimlerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve muhtemelen ger\u00e7ekle\u015fecek devletler ile bir tutmuyorum, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 olacakt\u0131r. Ancak di\u011fer yandan bunun nedenleri \u00fczerine konu\u015facak olursak; Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki Uygur muhalefetinin birlik olamamas\u0131, \u00c7HC k\u00fcresel \u00e7apta yapm\u0131\u015f oldu\u011fu kara propaganda, bask\u0131, sans\u00fcr, ter\u00f6rizmle m\u00fccadele konsepti, ABD ba\u015fta olmak \u00fczere b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7lerle b\u00fcy\u00fck ortakl\u0131klar\u0131 ve onlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 hatta baz\u0131 alanlarda ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131, \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki Uygur T\u00fcrklerinin hakl\u0131 talepleri, hem devlet nezdinde hem de uluslararas\u0131 sistem nezdinde tepki ve destek yaratmas\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 olmaktad\u0131r. Ancak baz\u0131 yazarlara g\u00f6re, Hayek ve Friedman\u2019\u0131n temel \u00f6\u011fretileri olan ekonomik liberalizmin, siyasal liberalizmi do\u011furaca\u011f\u0131 ya da bunlar\u0131n birbirlerini besledi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki g\u00f6r\u00fc\u015fler, \u00c7in\u2019in ekonomik liberalizme giderek daha fazla entegre olmas\u0131, bu \u00fclkede az\u0131nl\u0131klar\u0131n ko\u015fullar\u0131nda iyile\u015ftirmelere gidilmesi sonucunu do\u011furaca\u011f\u0131 teorileri \u00f6ne s\u00fcr\u00fclmektedir. Ancak s\u00fcre\u00e7 ve tarihe bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu teorinin, pratikle uyu\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bu ikisinin her zaman bir arada olmas\u0131 veya birbirlerinden beslenmesinin gerekmedi\u011fini g\u00f6rmekteyiz.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebilirim ki, kriz ortam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131k\u0131n tipik halk ayaklanmalar\u0131n\u0131n asl\u0131nda \u00f6nceki ba\u015fat g\u00fc\u00e7lerin yenilenen \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etti\u011fini, olu\u015fturulan \u015foklarla ve g\u00f6rece verilen \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerle ama\u00e7lara ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Ancak bu durumun Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da halk taleplerinde ve ayaklanmalar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n hem k\u00fcresel anlamda siyasal ve ekonomik deste\u011fe, \u00e7\u0131kara hizmet etmemesi hem de \u00c7in\u2019in bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7ler kar\u015f\u0131s\u0131nda sahip oldu\u011fu g\u00fc\u00e7l\u00fc konumunun, bat\u0131l\u0131 g\u00fc\u00e7lerin bu sorun kar\u015f\u0131s\u0131nda ikircikli bir tutum almas\u0131na neden olmaktad\u0131r. Gelecekte Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fclebilmesi i\u00e7in Uygurlar\u0131n i\u00e7eride ve d\u0131\u015far\u0131da b\u00fct\u00fcnl\u00fck arz eden sa\u011flam \u00f6rg\u00fctlenmelere ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Var olanlar\u0131n ise daha g\u00fc\u00e7lendirilmesi, olu\u015fturulan diasporan\u0131n ise etkinle\u015ftirilmesi gerekmektedir. \u00c7HC\u2019nin ise Sincan Uygur \u00d6zerk b\u00f6lgesine y\u00f6nelik ger\u00e7ek\u00e7i olmayan \u00f6ng\u00f6r\u00fc ve korkular\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rakarak, ger\u00e7ek anlamda anayasas\u0131nda bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 hak ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckleri sa\u011flamak zorundad\u0131r. Bence, \u00c7HC a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6yle bir politikan\u0131n uygulanmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde engel te\u015fkil eden durum ise e\u011fer Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a reform yap\u0131l\u0131rsa bunun bir domino etkisi yap\u0131p yapmayaca\u011f\u0131 sorunudur. Zira gelece\u011fin s\u00fcper g\u00fcc\u00fc olarak g\u00f6r\u00fcnen \u00c7HC\u2019nin bu hedef i\u00e7in ekonomik anlamda a\u015famayaca\u011f\u0131 pek bir engel g\u00f6r\u00fclmezken, siyasal anlamdaki sorunlar ve bu a\u00e7\u0131dan \u00e7\u00f6z\u00fcm i\u00e7in uygulanabilecek politikalar \u00c7in\u2019in tam bir ikilemde kalmas\u0131na neden olmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc verilecek olan taviz bir\u00e7ok az\u0131nl\u0131k problemini \u00e7\u00f6zerek yani i\u00e7 g\u00fcvenli\u011fi garanti alt\u0131na alarak ya onu s\u00fcper g\u00fc\u00e7 yapacak ya da di\u011fer g\u00fc\u00e7lerin \u00c7in\u2019e m\u00fcdahil olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan ve onu par\u00e7alayan bir s\u00fcreci mi ba\u015flatacak sorunsal\u0131 i\u00e7indedir.<\/p>\n

\n

\u00d6mer \u00c7a\u011fr\u0131 Tecer<\/em><\/strong><\/p>\n

Abant \u0130zzet Baysal \u00dcniversitesi<\/em><\/strong><\/p>\n

Uluslararas\u0131 \u0130li\u015fkiler B\u00f6l\u00fcm\u00fc Y\u00fcksek Lisans \u00d6\u011frencisi<\/em><\/strong><\/p>\n

\n

\n

\n

<\/a>[i]<\/a>Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, \u00c7in i\u00e7erisindeki Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi \u2018Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019 olarak belirtilecek ve kullan\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

<\/a>[ii]<\/a> Yap\u0131lan kategorile\u015ftirme ba\u011flam\u0131nda: Kinzer, Stephen, Darbe; Hawaii\u2019den Irak\u2019a ABD\u2019nin Rejim De\u011fi\u015fiklikleri Y\u00fczy\u0131l\u0131, \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131,\u00a0 \u0130stanbul, 2007, s. 7\u20138.<\/p>\n

<\/a>[iii]<\/a> Do\u011fu T\u00fcrkistan, resmi ad\u0131 ile Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi, \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin be\u015f \u00f6zerk b\u00f6lgesinden birisidir. \u00c7in\u2019in kuzey bat\u0131s\u0131nda yer al\u0131r. Ba\u015fkenti Urim\u00e7i\u2019dir. N\u00fcfusu, 2009 y\u0131l\u0131 kay\u0131tlar\u0131na g\u00f6re; 21.590.000\u2019dir. Uygurlar bu n\u00fcfusun yakla\u015f\u0131k %45\u2019ini (yakla\u015f\u0131k 9 milyon), Han \u00c7inlileri % 41, di\u011fer b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc ise Kazak, Hui (M\u00fcsl\u00fcman \u00c7inliler), K\u0131rg\u0131z, Mo\u011fol ve di\u011fer gruplard\u0131r. En y\u00fcksek m\u00fclk\u00fc amiri ise Vali Nur Bekri\u2019dir. https:\/\/www.cia.gov\/library\/publications\/the-world-factbook\/geos\/ch.html<\/em> (Eri\u015fim Tarihi 19.11.11).<\/p>\n

<\/a>[iv]<\/a> Bu b\u00f6l\u00fcmde, genel itibariyle \u015fu kaynaklardan yararlan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Dr. Karaca, R. Kutay, T\u00fcrkiye-\u00c7in Halk Cumhuriyeti \u0130li\u015fkilerinde Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunu, Akademik Bak\u0131\u015f, Cilt 1, Say\u0131 1, K\u0131\u015f 2007, s.219-245., Ar\u015f. G\u00f6r. \u015een, Fatih, \u00c7in\u2019in Sincan-Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunu: D\u00fcn\u00fc, Bug\u00fcn\u00fc, Gelece\u011fi, Ortado\u011fu Analiz (inceleme), Temmuz-A\u011fustos\u201909, Cilt 1, Say\u0131 7\u20138.<\/p>\n

<\/a>[v]<\/a> 1931\u2019deki ayaklanma ile 1933\u2019de \u2018Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrk-\u0130slam Cumhuriyeti\u2019, 1938\u2019de \u00c7HP\u2019nin alt\u0131nc\u0131 kurultay\u0131nda \u2018\u00c7in\u2019deki az\u0131nl\u0131k milletler \u00c7inlilerle e\u015fit haklara sahip olacakt\u0131r.\u2019 beyanat\u0131, T\u00fcrkleri kom\u00fcnist g\u00fc\u00e7lerin yan\u0131nda yer almaya itmi\u015f ve kom\u00fcnistlerle birlikte \u00c7ang-Kay \u015eek kuvvetlerini ma\u011flup ettikten sonra 1944\u2019de \u2018Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyeti\u2019ni ilan etmi\u015flerdir. Bkz: A.g.m., Dr. Karaca, R. Kutay, s.224.<\/p>\n

<\/a>[vi]<\/a>\u00c7HC\u2019de s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde yap\u0131lan insan haklar\u0131 ihlalleri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z: MAZLUMDER, \u201c2010 Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130nsan Haklar\u0131 Raporu\u201d, 2010.<\/p>\n

<\/a>[vii]<\/a> \u00c7HC Anayasas\u0131n\u0131n 4. Maddesinde; \u201cmilliyetlerin e\u015fitli\u011fi belirtilmi\u015f, \u00f6zerk b\u00f6lgelerde az\u0131nl\u0131klar\u0131n haklar\u0131n\u0131n korunmas\u0131 i\u00e7in \u2018\u00f6zerklik organlar\u0131\u2019 tesis edildi\u011fi\u201d vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. Yine anayasas\u0131n\u0131n 59, 65, 114 ve 116. maddelerinde; \u201c Milli Halk Kurultay\u0131 Daimi Komitesi\u2019nde, yerel idarelerde etnik az\u0131nl\u0131klar\u0131n e\u015fit temsili vurgulanm\u0131\u015f ve \u00f6zerk y\u00f6netimlerin b\u00f6lge milliyetinin politik, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel kimliklerini geli\u015ftirmede belirli d\u00fczenlemeler y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyma hakk\u0131na sahip oldu\u011fu\u201d (116 mad.) belirtilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca, \u00c7HC Anayasas\u0131n\u0131n 117 ve 118. Maddelerinde; \u201cotonom idarelerin b\u00f6lgenin mali durumunu y\u00f6netme yetkisine sahip oldu\u011fu belirtilerek, b\u00f6lge ile ilgili b\u00fct\u00fcn gelirlerin \u00f6zerk y\u00f6netim taraf\u0131ndan kullan\u0131laca\u011f\u0131 ve devlet planlar\u0131 \u00f6nderli\u011finde yerel ekonomik geli\u015fmenin d\u00fczenlenebilece\u011fi\u201d ifade edilmi\u015ftir. Bkz: MAZLUMDER, \u201c2010 Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130nsan Haklar\u0131 Raporu\u201d, 2010.<\/p>\n

<\/a>[viii]<\/a> 1949 y\u0131l\u0131nda %87 olan Uygur T\u00fcrk\u00fc n\u00fcfusu, 2002 y\u0131l\u0131nda %53\u2019e d\u00fc\u015ferken, 1949 y\u0131l\u0131nda %7 olan Han \u00c7inli n\u00fcfusu (M\u00fcsl\u00fcman olan Hui\u2019lerle birlikte) 2002 sonunda toplam n\u00fcfusun %45\u2019ini te\u015fkil etmektedir. Tabi bu durumun olu\u015fmas\u0131nda a\u011f\u0131r bask\u0131 g\u00f6ren Uygur T\u00fcrklerinin Orta Asya Cumhuriyetlerine g\u00f6\u00e7\u00fc de etkili olmu\u015ftur. Bkz: A.g.e., Dr. Karaca, R. Kutay, s.231.<\/p>\n

http:\/\/www.tuicakademi.org\/index.php\/kategoriler\/diger\/2493–arap-baharindan-cin-kisina-dogu-turkistan-sorunu<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pazar, 11 Aral\u0131k 2011 01:57 \u00d6mer \u00c7a\u011fr\u0131 Tecer \u00d6ZET D\u00fcnya ekonomik sisteminin i\u00e7inde bulundu\u011fu \u2018yalanc\u0131 bahar\u2019 de\u011fi\u015fimleri, i\u00e7erisinde nerdeyse ayn\u0131 dinamikleri bar\u0131nd\u0131ran \u00c7in\u2019in Sincan Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi\u2019nde (Do\u011fu T\u00fcrkistan) ters tepki yaratarak bask\u0131, \u015fiddet, benzetme ve asimilasyon politikas\u0131n\u0131n \u00c7in y\u00f6netimi taraf\u0131ndan daha da art\u0131r\u0131lmas\u0131na neden olmu\u015ftur. Bu ba\u011flamda, bu \u00e7al\u0131\u015fmada tarih i\u00e7erisinde Do\u011fu T\u00fcrkistan Sorunun […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[22,1],"tags":[],"class_list":["post-483","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cinin-uygur-politikasi","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/483","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=483"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/483\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":485,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/483\/revisions\/485"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=483"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=483"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=483"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}