{"id":4273,"date":"2020-07-23T10:35:31","date_gmt":"2020-07-23T07:35:31","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4273"},"modified":"2020-07-23T10:35:31","modified_gmt":"2020-07-23T07:35:31","slug":"uygur-turklerinin-destanlari-ve-kulturu-hakkinda-ozet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4273","title":{"rendered":"Uygur T\u00fcrklerinin Destanlar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc hakk\u0131nda \u00f6zet"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Prof. Dr. Saadettin Ya\u011fmur G\u00d6ME\u00c7<\/strong><\/span><\/p>\n

\u00d6zet<\/span><\/strong><\/p>\n

Uygur ad\u0131n\u0131n siyasi bir isimden daha ziyade, kabile ve b\u00f6lge ad\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yolunda g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r ki, bu muhtemelen do\u011frudur. \u00c7\u00fcnk\u00fc Uygur ismi hi\u00e7bir vakit b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkleri ifade eden bir terim yerine ge\u00e7medi. Yine K\u00f6k T\u00fcrk\u00e7e kitabelerden ve \u00c7in kaynaklar\u0131ndan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, Uygurlar\u0131n tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 ilk yurtlar\u0131n\u0131n ise, Selenge Nehrinin do\u011fu k\u0131s\u0131mlar\u0131 ve Bay\u0131rkular\u0131n kuzeyinde oldu\u011fu da g\u00f6r\u00fclmektedir. Biz bu \u00e7al\u0131\u015fmada Uygur T\u00fcrklerinin k\u00fclt\u00fcrlerini bir \u00f6zet \u015feklinde vermeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler<\/span><\/strong>: Uygurlar, Uygur Destanlar\u0131, Uygur T\u00fcrkleri K\u00fclt\u00fcr\u00fc<\/p>\n

T\u00fcrkistan k\u00fclt\u00fcr tarihinden elbette ilk akla gelen Uygur T\u00fcrklerinin ortaya koymu\u015f olduklar\u0131 maddi ve manevi de\u011ferlerdir. Onlar\u0131n mimari, heykel, yaz\u0131, resim, m\u00fczik sanatlar\u0131 bir yana, \u015fehirle\u015fme, ziraat, matbaac\u0131l\u0131k vs. alanlarda g\u00f6sterdikleri ilerlemeler hem T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc, hem de d\u00fcnya medeniyeti a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Uygur T\u00fcrkleri hakk\u0131nda bilgi veren kaynaklarda, tarihlerinin ilk devirlerinde Uygurlar\u0131n say\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok olmad\u0131klar\u0131 vurgulanmaktad\u0131r. Fakat disiplinleri ile cezalar\u0131 pek \u015fiddetli, kendileri de olduk\u00e7a cesur idiler, deniyor. Bir milletin sosyal yap\u0131s\u0131, ekonomik ve k\u00fclt\u00fcrel hayat\u0131 ile devlet te\u015fkilat\u0131 \u00e7ok m\u00fckemmel olabilir. Ama bunlar\u0131n \u00f6zellikle d\u0131\u015f tehlikelere kar\u015f\u0131 korunmas\u0131 ve devam ettirilmesi i\u00e7in g\u00fc\u00e7l\u00fc bir askeri d\u00fczene de ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Ordu millet olan T\u00fcrklerin en b\u00fcy\u00fck hususiyetlerinden birisi de sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131klar\u0131d\u0131r. Bar\u0131\u015f zaman\u0131nda g\u00fcnl\u00fck i\u015fleriyle me\u015fg\u00fbl olan Uygur T\u00fcrkleri de, sava\u015f zaman\u0131nda \u00e7olu\u011fundan-\u00e7ocu\u011funa top-yek\u00fbn seferberlik halinde bulunuyorlard\u0131 (G\u00f6me\u00e7 2014: 147; G\u00f6me\u00e7 2014: 67). Onlar\u0131n y\u00fcksek tekerlekli arabalar\u0131 vard\u0131. G\u00f6\u00e7lerde ve sava\u015flarda bu arabalar\u0131na \u00e7ok g\u00fcveniyorlard\u0131. Tarihlerinin ba\u015flang\u0131c\u0131nda onlar da t\u0131pk\u0131 di\u011fer T\u00fcrkler gibi, konar-g\u00f6\u00e7er olduklar\u0131ndan s\u00fcrekli bir yerde oturmuyorlard\u0131. Hayatlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu hayvanlar\u0131n pe\u015finde ve ak\u0131nlarda ge\u00e7irdiklerinden toprakla pek aralar\u0131 yoktu. Ama ilerleyen zamanlarda usta birer \u00e7ift\u00e7i, zanaatk\u00e2r ve t\u00fcccar oldular.<\/p>\n

Milattan \u00f6nce 2. y\u00fczy\u0131llardan itibaren bu tarihi T\u00fcrk yurdu, T\u00fcrkistan\u2019\u0131 gezen \u00c7inli seyyahlar\u0131n verdi\u011fi bilgiler ve arkeolojik k\u00fclt\u00fcr merkezlerinde tesad\u00fcf edilen su de\u011firmenleri bize g\u00f6steriyor ki, burada halk nehir sular\u0131ndan ufak kanallar a\u00e7arak, sulu ziraat yap\u0131yorlard\u0131. Bu i\u015flerde b\u00fcy\u00fck geli\u015fmeler kaydetmi\u015flerdi. \u00c7inli vazifeliler kendi
\n\u00fclkelerinde g\u00f6rmedikleri de\u011fi\u015fik bitki ve meyvelere hayran olmu\u015flar ve buna ba\u011fl\u0131 olarak yirmiden fazla bitki tohumunu \u00c7in\u2019e g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Bundan dolay\u0131 \u00c7inliler kayna\u011f\u0131 T\u00fcrkistan olan bu bitki ve meyvelere T\u00fcrkistan\u2019a izafeten yerli adlar veriyorlard\u0131. Yine \u00c7inliler, M. sonra 7. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Turfan b\u00f6lgesine g\u00f6nderdikleri adamlar\u0131 sayesinde \u015feker imal etmeyi de \u00f6\u011frendiler (G\u00f6me\u00e7 2015: 204).<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan ba\u015fta Kansu ve Do\u011fu T\u00fcrkistan b\u00f6lgesine gelen Uygur T\u00fcrkleri burada t\u00fcccarl\u0131k, sanaatk\u00e2rl\u0131k ve \u00e7if\u00e7ili\u011fi \u00e7ok ileri d\u00fczeye g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. Uzun y\u0131llar \u0130pek Yolu ticareti onlar\u0131n kontrol\u00fc alt\u0131nda i\u015fledi.<\/p>\n

Bu durum bir yana Orkun-Selenge, Yenisey, Turfan, Hotan, Tun-huang ve di\u011fer eski T\u00fcrk b\u00f6lgelerinde 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131na do\u011fru yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n neticesinde Uygur T\u00fcrklerinin k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait bir\u00e7ok eserler \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n aras\u0131nda bol miktarda BudistManiheist dua ve \u00f6\u011f\u00fct kitaplar\u0131 da vard\u0131. Buna ba\u011fl\u0131 olarak bu itikatlar Uygurlarda edebiyat\u0131 da geli\u015ftirmi\u015f, Sanskrit\u00e7e, Toharca, Sogd\u00e7a ve \u00c7inceden metinler terc\u00fcme edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bilindi\u011fi \u00fczere Yusuf Has Hacib, 11. asr\u0131n sonlar\u0131nda Kutadgu Bilig\u2019i kaleme ald\u0131\u011f\u0131 s\u0131ralarda, art\u0131k eski sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131k kabiliyetlerini yitiren Uygur T\u00fcrkleri, T\u00fcrkistan\u2019da Budizm a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 bir edebiyat\u0131n da temellerini atm\u0131\u015f bulunuyorlard\u0131. \u00d6te yandan farkl\u0131 T\u00fcrk boylar\u0131, tarihi hadiselerin zoruyla yerle\u015ftikleri Harzem, \u0130dil-Ural, \u0130ran, \u00d6n-Asya, Anadolu ve M\u0131s\u0131r gibi b\u00f6lgelerde de\u011fi\u015fik k\u00fclt\u00fcr merkezleri kurdular. Fakat, T\u00fcrkistan\u2019daki etnik ve co\u011frafi
\nbirli\u011fin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n pek de\u011fi\u015fmeyi\u015fi y\u00fcz\u00fcnden burada \u00f6nce Budist, sonra da Kara Hanl\u0131lar vas\u0131tas\u0131yla geli\u015fen T\u00fcrk-\u0130slam k\u00fclt\u00fcr merkezi uzun y\u0131llar boyunca kendini koruyabildi\u011fi gibi, pe\u015finden gelenlere de kaynakl\u0131k etmi\u015ftir (Karahoca 1960: 10; Gabain 1982: 186-187).<\/p>\n

Daha eski zamanlara gidildi\u011finde ise, Uygurlardan kalma K\u00f6k T\u00fcrk alfabesiyle yaz\u0131lm\u0131\u015f olan \u015eine Usu, Terhin ve Karabalgasun gibi kitabelerin tarihi \u00f6nemini kimse tart\u0131\u015famaz. K\u00f6kl\u00fc bir alfabe ve yaz\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcne sahip T\u00fcrkler ve dolay\u0131s\u0131yla Uygurlar\u0131n yakla\u015f\u0131k 15. y\u00fczy\u0131la kadar \u00e7ok de\u011fi\u015fik alfabeleri kulland\u0131klar\u0131n\u0131 da g\u00f6r\u00fcyoruz. K\u00f6k T\u00fcrk, Sogd, Uygur ve Arap alfabeleri Uygurlar\u0131n faydaland\u0131\u011f\u0131 yaz\u0131 sistemlerindendir. Mogollar da Uygurlara son vermekle beraber, onlar\u0131n kuvvetli k\u00fclt\u00fcrlerine tabi olarak Uygur yaz\u0131s\u0131n\u0131 ald\u0131lar1. Nihayet \u00f6yle bir \u00e7a\u011f geldi ki Uygur katipleri ve devlet adamlar\u0131 b\u00fct\u00fcn sivil idareyi ellerine ge\u00e7irdiler. \u00c7ingiz Han\u2019\u0131n torunlar\u0131 zaman\u0131nda Mavera\u00fcnnehir, Horasan ve Irak\u2019taki defterdarlar\u0131n \u00e7o\u011fu Uygurlardand\u0131. Bunun neticesi olarak Mogollar k\u0131sa zamanda T\u00fcrkle\u015ftiler. Tem\u00fcr\u2019\u00fcn t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc ve Altun Orda yarl\u0131klar\u0131 hep Uygur yaz\u0131s\u0131yla kaleme al\u0131nm\u0131\u015f, 15. y\u00fczy\u0131l sonuna kadar resmi ve devletleraras\u0131 yaz\u0131\u015fmalar ile paralar \u00fczerinde Uygur harfleri g\u00f6r\u00fclmeye devam etmi\u015ftir2. Sogd alfabesinden t\u00fcretildi\u011fi s\u00f6ylenen Uygur harflerinin yap\u0131s\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ise birka\u00e7\u0131 istisna, birbirine biti\u015fiktir. Bu alfabenin ba\u015fl\u0131ca hususiyeti, K\u00f6k T\u00fcrk alfabesine oranla daha az i\u015farete malik olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Bununla beraber Uygurlar\u0131n bas\u0131m i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 ka\u011f\u0131t, \u00c7inlilerinkinden farkl\u0131 idi. Bu da bize Uygur T\u00fcrklerinin kendi ka\u011f\u0131t imal \u015fekillerinin oldu\u011funun bir g\u00f6sterir. Ayr\u0131ca onlar 9. ve 10. y\u00fczy\u0131llarda \u00c7inlilerin blok bask\u0131 ile \u00e7o\u011faltma tekni\u011finden de\u011fi\u015fik bir bask\u0131 sanat\u0131 bulmu\u015flar, sert a\u011fa\u00e7tan tek tek, hareketli Uygur harfleriyle kitap basmay\u0131 ilk kez Uygur T\u00fcrkleri ba\u015farm\u0131\u015flard\u0131r. T\u00fcrkistan\u2019daki \u00e7e\u015fitli kaz\u0131lar sonucunda, torbalar i\u00e7erisinde b\u00f6yle harflerin ele ge\u00e7irildi\u011fini biliyoruz. G\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar eski Uygur yaz\u0131s\u0131yla ortaya konan kitaplar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu Budizm, Maniheizm ve Nasturili\u011fe ait terc\u00fcme kitaplar\u0131 olup, bunlar\u0131n aras\u0131nda Maitrisimit, Agamasutra, Altun Yaruk, \u0130ki Y\u0131lduz Nom gibi eserleri sayabiliriz. Bu yazmalarda de\u011fi\u015fik t\u00fcrde m\u00fcrekkepler de kullan\u0131l\u0131yordu
\n(Cafero\u011flu 1984; Gabain 1982 :192; Aslanapa 1990: 9; Baytur 1991: 629-630; K\u00f6pr\u00fcl\u00fc: 2005: 30). Daha sonra T\u00fcrkistan\u2019da h\u00e2kimiyet kuran Kara Hanl\u0131 ve \u00c7a\u011fatay sahas\u0131 edebiyat\u0131n\u0131n k\u00f6klerinin de Uygurlara dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 evvelce s\u00f6yledik.<\/p>\n

Uygur T\u00fcrklerinin eski devirlerine dair pek\u00e7ok destan kaybolmu\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, \u00c7ince ve Fars\u00e7a kaynaklarda bu hik\u00e2yelerin baz\u0131 \u00f6zetlerini tespit etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bunlar\u0131n en \u00f6nemlisi Uygurlar\u0131n T\u00fcreyi\u015f ve G\u00f6\u00e7 Destan\u0131\u2019d\u0131r. T\u00fcreyi\u015f Destan\u0131\u2019na ait bilgileri Tarih-i Cihan G\u00fc\u015fa ve Cami\u2019\u00fct-Tevarih\u2019ten \u00f6\u011frenmekteyiz ki, bu destan a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/p>\n

\u201cUygurlar\u0131n inan\u0131\u015flar\u0131na g\u00f6re, onlar\u0131n ilk t\u00fcredikleri yer, Orkun Nehri kenar\u0131yd\u0131. Bunun kayna\u011f\u0131 Karakurum denilen da\u011fd\u0131r3. Orada \u00d6gedey Kagan\u2019\u0131n4 yapt\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 emretti\u011fi \u015fehrin ad\u0131 da budur. Da\u011fdan otuz tane dere ve \u00e7ay \u00e7\u0131kard\u0131. Her suyun kenar\u0131nda bir boy oturuyordu. Orkun\u2019un k\u0131y\u0131s\u0131nda, Uygurlar\u0131n ba\u015fl\u0131ca iki kabilesi vard\u0131. N\u00fcfuslar\u0131 \u00e7o\u011fal\u0131nca, di\u011ferleri gibi bir araya gelip, i\u00e7lerinden birisini ba\u015fkan se\u00e7erek, ona itaat ettiler.<\/p>\n

B\u00f6ylece aradan be\u015fy\u00fcz sene ge\u00e7ti. Uygur boylar\u0131n\u0131n belli bir ba\u015flar\u0131 ve b\u00fcy\u00fckleri yoktu. \u00c7e\u015fitli zamanlarda i\u00e7lerinden birisi \u00e7\u0131kar, bir yi\u011fitlik yap\u0131p, kabilesine reis olurdu. Nihayet boylar bir araya gelip, umumi i\u015fleri halledebilmek i\u00e7in bir hana ihtiya\u00e7lar\u0131 olduklar\u0131n\u0131 bildirdiler5 ve B\u00f6g\u00fc\u2019y\u00fc kendilerine kagan se\u00e7tiler. S\u00f6ylendi\u011fine g\u00f6re B\u00f6g\u00fc Han,
\nAfrasyab\u2019t\u0131r. Bir kuyuya da bu ad verilmi\u015fti. Karakurum\u2019un yan\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck bir kaya da bu ismi ta\u015f\u0131r. Bu kuyuya Bi\u00e7en ad\u0131nda bir pehlivan at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u00c7ay\u0131n kenar\u0131ndaki Ordu Bal\u0131k denilen \u015fehrin ad\u0131 da b\u00f6yledir. Bug\u00fcn bu kente Mavu Bal\u0131k deniyor6. \u015eehrin d\u0131\u015f\u0131ndaki kayalar\u0131n \u00fczerine bir saray resmi oyulmu\u015ftur. \u00d6gedey Kagan zaman\u0131nda bu kayal\u0131\u011f\u0131 kazd\u0131lar. Ta\u015flar\u0131n alt\u0131nda bir kuyu ve kuyunun a\u011fz\u0131nda da b\u00fcy\u00fck bir ta\u015f levha buldular. Bunun \u00fczerinde baz\u0131 yaz\u0131lar vard\u01317. Bu yaz\u0131lar\u0131n ne oldu\u011fu, ne anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6\u011frenilmesi kagan taraf\u0131ndan emredildi. Oraya baz\u0131 adamlar geldi, fakat bunlar\u0131 kimse okuyamad\u0131. \u00c7in taraf\u0131nda bir kavim ya\u015f\u0131yordu. Onlardan birka\u00e7 ki\u015fiyi getirdiler ve bu yaz\u0131lar\u0131n bunlara ait oldu\u011fu anla\u015f\u0131ld\u0131. Bu kitabede \u015f\u00f6yle deniyordu:<\/p>\n

Karakurum\u2019dan do\u011fan iki nehir mevcuttur. Birine Togla, \u00f6b\u00fcr\u00fcne de Selenge denirdi8. Bu \u0131rmaklar Kamlan\u00e7u denilen bir yerde birle\u015firdi. Nehirlerin aras\u0131nda iki a\u011fa\u00e7 bulunuyordu. K\u0131\u015f\u0131n bile bunlar\u0131n yapraklar\u0131 d\u00f6k\u00fclmezdi. Meyvelerinin tad\u0131 ve \u015fekli ise, t\u0131pk\u0131 \u00e7am f\u0131st\u0131\u011f\u0131n\u0131nkine benzerdi.<\/p>\n

Birg\u00fcn bu iki a\u011fac\u0131n aras\u0131na g\u00f6kten bir \u0131\u015f\u0131k indi. Arkas\u0131ndan yan\u0131ndaki da\u011flar yava\u015f yava\u015f b\u00fcy\u00fcmeye ba\u015flad\u0131. Bu vaziyeti g\u00f6ren halk, hayretler i\u00e7erisinde kalm\u0131\u015ft\u0131. Uygurlar b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131 ile oraya do\u011fru ilerlediler. Tam yana\u015ft\u0131klar\u0131 s\u0131rada \u00e7ok tatl\u0131 m\u00fczik nameleri duydular. Her gece buraya bir \u0131\u015f\u0131k inmeye ve \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n etraf\u0131nda otuz defa \u015fim\u015fek \u00e7akmaya ba\u015flad\u0131. Ba\u015fka bir g\u00fcn de, ayn\u0131 yerde ayr\u0131 ayr\u0131 kurulmu\u015f be\u015f tane \u00e7ad\u0131r g\u00f6rd\u00fcler. Bunlar\u0131n
\nher birisinde birer tane \u00e7ocuk oturuyordu. Her \u00e7ocu\u011fun kar\u015f\u0131s\u0131nda da onlar\u0131 doyurmaya yetecek kadar i\u00e7i s\u00fct dolu emzikler as\u0131l\u0131yd\u0131. \u00c7ad\u0131r\u0131n \u00fcst zemini g\u00fcm\u00fc\u015fle kapl\u0131yd\u0131. B\u00fct\u00fcn beyler ve halk bu garip \u015feyi g\u00f6rmek amac\u0131yla oraya ko\u015fup, gelmi\u015flerdi. Bu m\u00fcthi\u015f olaya \u015fahit olduklar\u0131nda, sayg\u0131 ile diz \u00e7\u00f6k\u00fcp, selam verdiler. Biraz sonra da \u00e7ocuklar\u0131 alarak d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar. Onlar\u0131 besleyip, b\u00fcy\u00fctmeleri i\u00e7in s\u00fct-annelere verdiler. Her zaman onlara sayg\u0131l\u0131 davrand\u0131lar ve \u00e7e\u015fitli ikramlarda bulundular. \u00c7ocuklar art\u0131k s\u00fct emmeyi b\u0131rak\u0131p, konu\u015fmaya ba\u015flad\u0131klar\u0131nda, Uygurlardan anne ve babalar\u0131n\u0131 sordular. Onlar da iki a\u011fac\u0131 g\u00f6sterdiler. Halk \u00e7ocuklar\u0131 da al\u0131p, a\u011fac\u0131n yan\u0131na gitti. \u00c7ocuklar a\u011fa\u00e7lar\u0131 g\u00f6r\u00fcnce, t\u0131pk\u0131 evlatlar\u0131n ana-babalar\u0131na g\u00f6sterdikleri h\u00fcrmette bulundular. A\u011fa\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda diz vurup, yeri \u00f6pt\u00fcler. Bunun \u00fczerine a\u011fa\u00e7lar da dile gelip; \u201cg\u00fczel huy ve iyi \u00f6zelliklerle donanm\u0131\u015f \u00e7ocuklar b\u00f6yle olur ve ana-babalar\u0131na sayg\u0131 g\u00f6sterir. \u00d6mr\u00fcn\u00fcz uzun, ad\u0131n\u0131z \u00fcnl\u00fc ve \u015f\u00f6hretiniz devaml\u0131 olsun\u201d, dediler.<\/p>\n

O b\u00f6lgede bulunan herkes bu \u00e7ocuklara h\u00fck\u00fcmdar o\u011fullar\u0131ym\u0131\u015f gibi davrand\u0131lar.\u00c7ocuklar\u0131n do\u011fdu\u011fu yerden \u015fehre d\u00f6n\u00fcl\u00fcnce, her birine ad koydular. En b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ismi Sungur Tigin, ikincisinin Kotur Tigin, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fcn T\u00fckel Tigin, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fcn Or Tigin, be\u015fincisinin ad\u0131 da B\u00f6g\u00fc Tigin oldu.<\/p>\n

\u00c7ocuklar\u0131n do\u011fumundaki \u0130lahi durumu g\u00f6renler, bunlardan birinin h\u00fck\u00fcmdar se\u00e7ilmesi gerekti\u011fini savundular. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar Tanr\u0131 taraf\u0131ndan g\u00f6nderilmi\u015f olmal\u0131yd\u0131lar. Bu \u00e7ocuklar aras\u0131nda B\u00f6g\u00fc Tigin gerek y\u00fcz g\u00fczelli\u011fi, boyu-bosu ve gerekse sabr\u0131, iradesi, ileri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcyle di\u011ferlerinden daha farkl\u0131yd\u0131. Ayr\u0131ca b\u00fct\u00fcn milletlerin dillerini ve yaz\u0131lar\u0131n\u0131 da biliyordu. Halk, onun han se\u00e7ilmesini kararla\u015ft\u0131rd\u0131 ve b\u00fcy\u00fck bir t\u00f6renden sonra h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k taht\u0131na oturdu. O \u00fclkesini adaletle y\u00f6netti, zul\u00fcm sayfalar\u0131n\u0131 kapatt\u0131. Bu y\u00fczden etraf\u0131ndaki adamlar\u0131, maiyeti, ordusu, mal\u0131-m\u00fclk\u00fc gittik\u00e7e \u00e7o\u011fald\u0131. Tanr\u0131, ona b\u00fct\u00fcn dilleri bilen \u00fc\u00e7 karga yollam\u0131\u015ft\u0131. Nerede \u00f6nemli bir \u015fey olsa, bu kargalar oraya gider, i\u015fin nas\u0131l olup-bitti\u011fini g\u00f6zlerler, ondan sonra da hana haber verirlerdi9.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Kagan bir gece saray\u0131nda uyurken, pencereden bir k\u0131z hayali belirdi ve bu durum onu uyand\u0131rd\u0131. Ama, bundan korkan B\u00f6g\u00fc Kagan k\u0131z\u0131 g\u00f6rmezlikten geldi. Kendisini uykudaym\u0131\u015f gibi g\u00f6sterdi. \u0130kinci gece k\u0131z yine belirdi. Sabah olunca m\u00fc\u015favirine dan\u0131\u015ft\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc gece tekrar g\u00f6r\u00fcn\u00fcnce, adam\u0131n \u00f6\u011f\u00fcd\u00fcne uyarak, k\u0131z\u0131 al\u0131p, Ak Tag\u2019a gitti. Bu da\u011fda sabaha kadar k\u0131zla kald\u0131 ve onunla konu\u015ftu. Bu bulu\u015fma ve konu\u015fmalar yedi sene, alt\u0131 ay ve yirmi iki g\u00fcn, her gece b\u00f6yle s\u00fcrd\u00fc. Ayr\u0131lacaklar\u0131 g\u00fcn k\u0131z, ona \u015f\u00f6yle dedi: \u201cDo\u011fudan bat\u0131ya kadar b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya senin bayra\u011f\u0131n alt\u0131na girecek. \u0130\u015flerini s\u0131k\u0131 tut ve iyi \u00e7al\u0131\u015f. Ayr\u0131ca dostlar\u0131n\u0131n de\u011ferini bil\u201d.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Kagan ordusunu toplad\u0131 ve onlardan se\u00e7ti\u011fi \u00fc\u00e7y\u00fczbin ki\u015fiyi karde\u015fi Sungur Tigin\u2019in komutas\u0131na verdi. Ona K\u0131rg\u0131z ve Mogol topraklar\u0131na ak\u0131n d\u00fczenlemesini emretti. Y\u00fczbin askeri de Kotur Tigin\u2019in komutas\u0131nda g\u00f6revlendirdi ve onu da ak\u0131n i\u00e7in Tangut taraf\u0131na yollad\u0131. T\u00fckel Tigin\u2019i Tibet cenah\u0131nda vazifelendirip, kendisi de \u00fc\u00e7y\u00fczbin askerin ba\u015f\u0131nda \u00c7in\u2019e y\u00f6neldi. Di\u011fer karde\u015fi Or Tigin\u2019i10 ba\u015fkentte, taht\u0131n oldu\u011fu yerde b\u0131rakt\u0131. Sefere \u00e7\u0131kan ordular\u0131n hepsi zaferler kazanarak geri d\u00f6nd\u00fcler. Getirdikleri ganimetlerin haddi-hesab\u0131 yoktu. D\u00f6rt-bir yandan adamlar bulundu. Onlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla Orkun k\u0131y\u0131s\u0131nda, Ordu Bal\u0131k ad\u0131nda bir ba\u015fkent in\u015fa ettirdi. Do\u011fudaki b\u00fct\u00fcn \u00fclkeler Uygurlar\u0131n buyru\u011fu alt\u0131na girdi.<\/p>\n

Kagan bir gece uyurken, r\u00fcyas\u0131nda beyazlar giyinmi\u015f bir ihtiyar g\u00f6rd\u00fc. Adam ona yakla\u015f\u0131p, \u00e7am kozala\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir ye\u015fim ta\u015f\u0131 vererek, \u015funlar\u0131 dedi: \u201cE\u011fer sen bu ta\u015f\u0131 muhafaza edebilirsen, d\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131 senin tabiyetine girecektir\u201d11. B\u00f6g\u00fc Kagan\u2019\u0131n veziri de ayn\u0131 gece bu r\u00fcyay\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Sabahleyin herkes topland\u0131. Bu defa, bat\u0131da bulunan \u00fclkelere do\u011fru ak\u0131n yapmay\u0131 kararla\u015ft\u0131rd\u0131lar.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Kagan T\u00fcrkistan\u2019a vard\u0131\u011f\u0131 zaman orada suyu bol, ye\u015filliklerle \u00f6rt\u00fcl\u00fc geni\u015f bir d\u00fczl\u00fc\u011fe rastlad\u0131. \u00c7ok be\u011fendi\u011fi o yerde \u015fimdi Kuz Bal\u0131k denilen, Balasagun \u015fehrini kurdu. Daha sonra askerini \u00e7evreye yollayarak, oniki y\u0131l zarf\u0131nda oralarda bulunan b\u00fct\u00fcn \u00fclkeleri zaptetti. Ba\u015fkald\u0131racak bir devlet kalmad\u0131. O kadar ileri gitmi\u015flerdi ki, insana benzeyen mahluklara tesad\u00fcf edildi12. Oradan \u00f6tede insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanmad\u0131\u011f\u0131ndan, geri d\u00f6n\u00fcld\u00fc. Komutanlar \u00fclkelerine giderlerken, yanlar\u0131nda ele ge\u00e7irdikleri memleketlerin meliklerini de hana hediye olarak g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. Ancak Hint padi\u015fah\u0131 \u00e7ok \u00e7irkin oldu\u011fundan, o huzura kabul edilmedi. Ganimetler, beylerin hizmetlerine g\u00f6re payla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Esir al\u0131nan h\u00fck\u00fcmdarlara vergileri s\u00f6ylenerek, vazifelerine yolland\u0131lar.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Han \u00f6l\u00fcnceye kadar mutlu bir hayat s\u00fcrd\u00fc. Ayr\u0131ca Be\u015f Bal\u0131k\u2019ta her evde Uygurlar\u0131n t\u00fcrediklerine inan\u0131lan a\u011fac\u0131n birer dal\u0131 bulunur\u201d.<\/p>\n

Yukar\u0131daki bu t\u00fcreyi\u015f destan\u0131ndan ba\u015fka, Uygur T\u00fcrklerine ait G\u00f6\u00e7 Destan\u0131\u2019n\u0131n da iki ayr\u0131 varyant\u0131 vard\u0131r. Bu destanlardan C\u00fcveyni\u2019nin bildi\u011fi, fakat eksik olarak aktard\u0131\u011f\u0131n\u0131n konusu k\u0131saca \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

\u201c\u00c7ok eski zamanlarda ya\u015fam\u0131\u015f bir adam vard\u0131. Bu zat memleketindeki iki a\u011fac\u0131n aras\u0131na bir \u00e7ad\u0131r kurdu13. Adam, \u00e7ad\u0131r\u0131n i\u00e7erisine s\u0131ras\u0131yla \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 oturtup, aralar\u0131na da birer \u00e7\u0131ra yakm\u0131\u015ft\u0131. Toplad\u0131\u011f\u0131 baz\u0131 ki\u015filere bunu g\u00f6stermek amac\u0131yla oraya g\u00f6t\u00fcrd\u00fc. Adam \u00e7ad\u0131r\u0131n i\u00e7erisine girince, hemen diz \u00e7\u00f6k\u00fcp, sayg\u0131 sundu ve yan\u0131ndakilere de ayn\u0131s\u0131n\u0131
\nyapmalar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Cahil ve bilgisiz halk buna kand\u0131lar ve onlara h\u00fcrmet etmeye ba\u015flad\u0131lar. \u00c7ocuklar\u0131 al\u0131p, gayet \u00f6zenle yeti\u015ftirip, b\u00fcy\u00fctt\u00fcler; i\u00e7lerinden birisini de han yapt\u0131lar.<\/p>\n

Bir vakit geldi. Uygurlarla, onlara tabi etraftaki kavimler atlar\u0131n ki\u015fnemesinden, vah\u015fi hayvanlar ve k\u00f6peklerin ulumas\u0131ndan, s\u0131\u011f\u0131rlar\u0131n b\u00f6\u011f\u00fcrmesinden, koyun ve ke\u00e7ilerin melemesinden, ku\u015flar\u0131n \u00f6tmesinden, \u00e7ocuklar\u0131n a\u011flamas\u0131ndan k\u0131saca her\u015feyden \u201cg\u00f6\u00e7, g\u00f6\u00e7\u201d diye ses duymaya ba\u015flad\u0131lar. Bu sebepten, yerlerinden kalkt\u0131lar. Art\u0131k yurtlar\u0131ndan ayr\u0131lman\u0131n zaman\u0131n\u0131n geldi\u011fine inand\u0131lar. Konduklar\u0131 her yerde ayn\u0131 sesi duyuyorlard\u0131. Nihayet ba\u015fka bir memlekete geldiklerinde, sesler kesildi ve oraya be\u015f mahalleli bir \u015fehir kurdular. Buraya Be\u015f Bal\u0131k ad\u0131n\u0131 verdiler ve g\u00fcnden g\u00fcne b\u00fcy\u00fcd\u00fc. O zamandan beri, oraya yerle\u015fen Uygurlar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 beylik yap\u0131yorlar. Onlar\u0131n emirine \u0130di-kut denmektedir14\u201d.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n G\u00f6\u00e7 Destan\u0131\u2019n\u0131 \u00c7in kaynaklar\u0131nda da g\u00f6r\u00fcyoruz. Burada anlat\u0131lanlar ise a\u015fa\u011f\u0131daki gibidir:<\/p>\n

\u201cTurfan Uygur kaganlar\u0131na \u0130di-kut derlerdi. Onlar\u0131n atalar\u0131 da, eski Uygurlar\u0131n oturdu\u011fu yer olan Karakurum\u2019dand\u0131r.<\/p>\n

Yulun Tigin tahta \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 vakit, \u00c7in\u2019in T\u2019ang hanedanl\u0131\u011f\u0131yla sava\u015flara giri\u015fti. Kendi halk\u0131n\u0131 rahata ve huzura kavu\u015fturmak, \u00c7inlilerle \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131 kesmek amac\u0131yla, \u00c7in saray\u0131ndan bir k\u0131z alarak, akrabal\u0131k tesis etti. Ordusunu sava\u015f meydanlar\u0131ndan \u00e7ekti, o\u011flunu da bir \u00c7inli prensesle evlendirdi. Bu hatun Karakurum\u2019daki bir da\u011fda oturuyordu. Buraya \u201cHatunun Oturdu\u011fu Tag\u201d ve \u201cTengri Kulu Tag\u0131\u201d gibi adlar verilmi\u015fti. Onun da g\u00fcneyinde kayal\u0131k bir mevki mevcuttu. Bunun ismi de Kutlug Tag\u2019d\u0131r. Manas\u0131 \u201ciyi talih ve saadet getiren\u201d demektir.<\/p>\n

Bu s\u0131rada \u00c7in imparatorunun el\u00e7ileri geldi. Onlar Uygur \u00fclkesi hakk\u0131nda bilgi toplamak istiyordu. Bunlar kendi aralar\u0131nda \u015f\u00f6yle konu\u015ftular: \u201cKarakurum\u2019un kudret ve zenginli\u011fi bu da\u011f sayesinde olsa gerek. Biz bu da\u011f\u0131 yok edip, T\u00fcrklerin devletini zay\u0131flatal\u0131m\u201d. Bunun \u00fczerine Uygur kagan\u0131na; \u201csiz bizim bir prensesimizle evlendiniz. Biz de, sizden baz\u0131 yard\u0131mlar i\u00e7in ricada bulunaca\u011f\u0131z. Kutlug Tag\u2019\u0131n ta\u015flar\u0131 sizin \u00fclkenizde kullan\u0131lm\u0131yor. Sizin yerinize bunlar\u0131 biz de\u011ferlendirelim\u201d, dediler. Bu konuda kagan ile anla\u015ft\u0131lar. Onlar\u0131 \u00c7in\u2019e g\u00f6t\u00fcrmek istediler, ama \u00e7ok iriydiler. Kald\u0131rman\u0131n imk\u00e2n\u0131 yoktu. Onun i\u00e7in de ta\u015flara ate\u015f verip, yakt\u0131lar. Sonra da \u00fcstlerine asit d\u00f6kt\u00fcler. Ta\u015flar k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7alara ayr\u0131ld\u0131 ve arkas\u0131ndan onlar\u0131 y\u00fcklenip, \u00c7in\u2019e ta\u015f\u0131d\u0131lar.<\/p>\n

Ta\u015flar\u0131n g\u00f6t\u00fcr\u00fclmesinden k\u0131sa bir zaman sonra b\u00fct\u00fcn hayvanlar ve ku\u015flar \u201cg\u00f6\u00e7, g\u00f6\u00e7\u201d diye, ba\u011f\u0131rmaya ba\u015flad\u0131. Yulun Tigin de onbe\u015f g\u00fcn i\u00e7inde \u00f6ld\u00fc. Onun yerine ge\u00e7en h\u00fck\u00fcmdarlar da pe\u015fi-s\u0131ra hep vefat ettiler. B\u00f6ylece Uygurlar Turfan\u2019a g\u00f6\u00e7mek zorunda kald\u0131lar. Turfan\u2019\u0131n di\u011fer bir ad\u0131 da Ko\u00e7o\u2019dur. Onlar Be\u015f Bal\u0131k b\u00f6lgesini de kendi egemenlikleri alt\u0131nda bulundurdular\u201d15.<\/p>\n

Tarihi a\u00e7\u0131dan bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda T\u00fcreyi\u015f ile G\u00f6\u00e7 Destan\u0131ndaki olaylar ve yerler birtak\u0131m hakikatlerle son derece uyu\u015fmaktad\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bunlarda Uygur T\u00fcrk tarihinin izlerini g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Bununla birlikte Uygurlar, eski T\u00fcrk dininden sonra \u0130slamiyeti kabule kadar Budizm ve Maniheizm itikatlar\u0131na dahil olmu\u015flard\u0131. Ancak Maniheizme girmeden \u00f6nce Budizmi bilen Uygurlara Maniheizm bu suretle daha kolay tesir etmi\u015ftir ki, onlar 762\u2019den sonra Maniheizmi benimsediler. Bilindi\u011fi \u00fczere 8. asr\u0131n ikinci yar\u0131lar\u0131nda, \u00c7in\u2019de ortaya \u00e7\u0131kan T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 An Lu-shan adl\u0131 beyin ayaklanmas\u0131 sebebiyle, T\u00fcrk ordular\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda bu \u00fclkede yard\u0131m faaliyetlerinde bulunan B\u00f6g\u00fc Kagan, burada Mani inan\u00e7 sistemini \u00f6\u011frenmi\u015f, d\u00f6rt mani rahibini Uygur \u00fclkesine getirerek bu itikad\u0131n T\u00fcrkler aras\u0131nda yay\u0131lmas\u0131na vesile olmu\u015ftur. Elbette 8. y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrklerin Mani inanc\u0131n\u0131 kabul etmeleri sadece bir itikat meselesi de\u011fildir, bu olay\u0131n siyasi bir cephesi de vard\u0131r. \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 Maniheistleri
\nkoruyarak, T\u00fcrkler kendilerine m\u00fcttefikler kazanm\u0131\u015flard\u0131 (G\u00f6me\u00e7: 95-116; G\u00f6me\u00e7 2011: 191-196). Her\u015feye ra\u011fmen hem Budizm, hem de Maniheizm \u00e7a\u011f\u0131nda, T\u00fcrkler daima tek Tanr\u0131\u2019ya inanmaktan vazge\u00e7mediler. Bunun en a\u00e7\u0131k \u00f6rneklerini K\u00f6k T\u00fcrk\u00e7e kitabelerde ge\u00e7en kagan unvanlar\u0131nda g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

Mani metinlerinden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu inan\u0131\u015f B\u00f6g\u00fc Kagan ile onun ailesinin \u00e7evresinde bir saray dini olarak geli\u015fmi\u015f, T\u00fcrklerin \u00e7o\u011funu kazanamam\u0131\u015ft\u0131. Ba\u015far\u0131 kazanmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi; \u00e7\u00fcnk\u00fc yarat\u0131c\u0131 olarak tek bir Tanr\u0131\u2019ya inanan T\u00fcrklere adeta iki tanr\u0131 sunuluyordu. Bunlardan birisi ayd\u0131nl\u0131\u011f\u0131 (veya \u0131\u015f\u0131k \u00e2lemini), di\u011feri de karanl\u0131\u011f\u0131 (veya k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc) temsil ediyordu. Sade bir hayat s\u00fcren, en yak\u0131n dostu at olan, ailesine kar\u015f\u0131 sorumluluklar\u0131n\u0131 her zaman \u00f6n planda tutan bir ki\u015fiye ayd\u0131nl\u0131k ile karanl\u0131\u011f\u0131n m\u00fccadelesini anlatmak ve kabullendirmek elbette zor bir i\u015f idi. \u0130ki ara, bir derede kalan T\u00fcrkler hem bu dinden, hem de B\u00f6g\u00fc Kagan\u2019dan \u00e7ekinmi\u015flerdir.<\/p>\n

Maniheizmin kurucusu olan Mani\u2019ye (3. y\u00fczy\u0131l) g\u00f6re; kainatta iki z\u0131t prensip vard\u0131r: Bunlar iyiyi temsil eden \u0131\u015f\u0131k ile k\u00f6t\u00fcy\u00fc niteleyen karanl\u0131kt\u0131r. \u0130nsano\u011flunun k\u00f6t\u00fc \u015feylerden ar\u0131nabilmesi i\u00e7in madd\u00ee hayattan m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca uzak durmas\u0131 gerekir. Her\u015fey birbirinin z\u0131tt\u0131d\u0131r: \u00d6l\u00fcmle hayat, sa\u011fl\u0131k ve hastal\u0131k, zenginlik ile fakirlik, varl\u0131kla yokluk, gece ve g\u00fcnd\u00fcz vs.<\/p>\n

Yine Maniheizm inanc\u0131 insanlar\u0131 iki k\u0131sma ay\u0131rmaktad\u0131r: Birincisi se\u00e7kinler, yani bu itikad\u0131n din adamlar\u0131, ikincisi dinleyicilerdir ki, bunlar da manast\u0131r d\u0131\u015f\u0131ndaki insanlard\u0131r. Onlardan istenen \u015feyler olduk\u00e7a ilgin\u00e7tir. Mesela sadaka verirken nazik ve c\u00f6mert davranacaklar, yiyecekleri de normal olacakt\u0131r (Mackerras 1990: 329; Batur 2004: 45;
\nG\u00f6me\u00e7 2011: 13-17). Herhalde bu durum pek\u00e7ok felsef\u00ee ve tabiat dininde oldu\u011fu gibi din adamlar\u0131n\u0131n i\u015fine geliyordu. Bu inanc\u0131n baz\u0131 \u015fekillerinin T\u00fcrklerin milli b\u00fcnyesine uymad\u0131\u011f\u0131 ortada idi, ama ba\u015f din adam\u0131 durumunda olan kagana da kimse kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kam\u0131yordu. Maniheizme g\u00f6re, herkes birg\u00fcn i\u00e7inde yaln\u0131zca ak\u015famlar\u0131 yemek yemelidir.
\nSuya sayg\u0131 g\u00f6stermek laz\u0131md\u0131r. S\u00fct katiyen i\u00e7ilmemelidir. Tereya\u011f\u0131 yemek yasakt\u0131r vs. Hatta Mani mezhebinin b\u00fcy\u00fck rahiplerinin yerlerinden birka\u00e7 sene k\u0131m\u0131ldamad\u0131klar\u0131 da s\u00f6ylenir. K\u00fc\u00e7\u00fckleri ise, durmadan gezerlerdi. Maniheizmin biri Fars\u00e7a, alt\u0131 tanesi S\u00fcryanice olmak \u00fczere yedi kitab\u0131 vard\u0131. Bunlar\u0131 \u00f6\u011frenmenin ve ezberlemenin T\u00fcrkler i\u00e7in
\nne derece zor oldu\u011fu ortadad\u0131r. Mani itikad\u0131 bir t\u00fcccar ve \u015fehirli diniydi, T\u00fcrkler ise konarg\u00f6\u00e7erdi. Dolay\u0131s\u0131yla, Mani inanc\u0131n\u0131n sava\u015f\u00e7\u0131 ruhlar\u0131 yumu\u015fatt\u0131\u011f\u0131 da do\u011fruydu ve baz\u0131 \u0130slam kaynaklar\u0131nda Uygurlar\u0131n zay\u0131flamas\u0131n\u0131n nedeni olarak g\u00f6sterilmesi de bo\u015funa de\u011fildir.<\/p>\n

Ordu Bal\u0131k\u2019ta bir Mani ibadethanesi de bulunuyordu. Karabalgasun harabelerinin i\u00e7erisinde hal\u00e2 bunun kal\u0131nt\u0131lar\u0131 mevcuttur. Y\u00fcan hanedanl\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131nda koruma alt\u0131ndaki Lamaizm\u2019in de Uygurlara tesiri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr (Juten 1978: 22; Do\u011fan 2015: 450-451). Budizm, Maniheizm, Hr\u0131stiyan Nasturilik, Lamaizm, \u0130slamiyet ve T\u00fcrklerin milli dini olan K\u00f6k Tengri \u0130nanc\u0131 hepsi bir arada ya\u015fama imk\u00e2n\u0131 buldu16.<\/p>\n

T\u00fcrkler Mani inanc\u0131na girdikten sonra, bir nesne olan ay\u0131n \u00f6nemi artm\u0131\u015f, Uygur kaganlar\u0131n\u0131n g\u00fc\u00e7lerini aydan ald\u0131klar\u0131na inan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece T\u00fcrk kaganlar\u0131n\u0131n unvanlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na bir de ay kelimesi eklendi. 735 senesinde Bilge Kagan\u2019\u0131n o\u011flu taraf\u0131ndan in\u015fa ettirilen, Bilge Kagan An\u0131t Mezarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n etraf\u0131nda bulunan balballardan
\nbirisinin \u00fcst\u00fcnde ay ve g\u00fcne\u015f tamgas\u0131na rastlan\u0131lmas\u0131 bo\u015funa de\u011fildir. Ay ve g\u00fcne\u015f konarg\u00f6\u00e7er hayat tarz\u0131nda vazge\u00e7ilmez iki unsurdur. G\u00fcne\u015f her g\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 ayd\u0131nlatan, \u0131s\u0131tan, canl\u0131lara hayat veren bir nesne oldu\u011fu \u00fczere, ay da g\u00f6\u00e7erlerin gecelerini \u0131\u015f\u0131tan, yollar\u0131n\u0131 ayd\u0131nlatan bir varl\u0131kt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Mani inanc\u0131, T\u00fcrkistan ve Uygurlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerde astrolojik taraflar\u0131 ile de \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131 (Esin 1978: 125-134; \u00d6gel 1971: 280;<\/p>\n

Esin 1972: 313-329; G\u00fcng\u00f6r 1990: 40-41). Burada belki \u015funun da belirtilmesi gerekir ki, yukar\u0131daki temel sosyolojik izahlarla beraber, ay\u0131n T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcndeki yerinin \u00e7ok daha eski zamanlara gitmesidir. \u00c7in kaynaklar\u0131ndan edinilen bilgilere g\u00f6re, T\u00fcrk-Hunlar d\u00fc\u015fmanlar\u0131na dolunay vakitlerinde sald\u0131r\u0131yorlar, ay k\u00fc\u00e7\u00fclmeye ba\u015flay\u0131nca da geri
\n\u00e7ekiliyorlard\u0131 (Alf\u00f6ldi 1943: 517). Bunun alt\u0131nda da muhtemelen ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131ndan faydalanma gibi bir d\u00fc\u015f\u00fcnce yat\u0131yor olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Uygurlar mimari sahada da \u00e7ok \u00f6rnek b\u0131rakt\u0131lar. Bu eserlerde T\u00fcrk otag ve ordu gelene\u011fi, eski Orta Asya ve \u00c7in mimarisi ile birle\u015ftirilmi\u015ftir. Malzeme olarak a\u015f\u0131 boyal\u0131 ve yald\u0131zl\u0131 a\u011fa\u00e7, bal\u00e7\u0131k tu\u011fla ve ta\u015f yan\u0131nda oymal\u0131 keramik ve s\u0131rl\u0131 tu\u011fla da kullan\u0131l\u0131yordu. Uygur T\u00fcrkleri daha Orkun k\u0131y\u0131lar\u0131nda, Ordu Bal\u0131k\u2019ta iken \u00c7in tekniklerini biliyorlard\u0131. Arkeolojik kal\u0131nt\u0131lar ve metinlerden anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Uygurlar\u0131n in\u015fa ettikleri yap\u0131lar; bal\u0131k (surlu \u015fehir veya kale), ordu bal\u0131k veya ordu-\u00f6rgin (i\u00e7inde h\u00fck\u00fcmdar kalesi olan surlu \u015fehir), kent (Sogd\u00e7a \u015fehir demek olan kentin bal\u0131ktan fark\u0131 a\u00e7\u0131k de\u011fildir), ulu\u015f (k\u00f6y), k\u00f6d\u00fc\u015f (hay\u0131r niyetine yap\u0131lan dini k\u00fclliye), Burkan-orun (Budist tap\u0131nak), ediz-ev (kule tap\u0131nak), stupa (budist t\u00fcrbe), kal\u0131k (y\u00fcksek k\u00f6\u015fk) idi.<\/p>\n

Daha \u00f6nce Bay Bal\u0131k ve Ordu Bal\u0131k gibi \u015fehirleri in\u015fa eden Uygurlar, \u00d6t\u00fcken\u2019deki kaganl\u0131klar\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra, bir\u00e7ok yere da\u011f\u0131larak, bir k\u0131sm\u0131 eskiden kurulmu\u015f, bir k\u0131sm\u0131 yeni olan bir dizi yerle\u015fim yerini iskana a\u00e7t\u0131lar. Bunlar aras\u0131nda Be\u015f Bal\u0131k, Kumul, Turfan17 gibi \u015fehirleri de sayabiliriz.<\/p>\n

Uygur T\u00fcrk sanat\u0131n\u0131n en \u00f6nemli numuneleri duvar resimleri olmu\u015ftur. Bunun yan\u0131s\u0131ra kendilerinden \u00f6nceki T\u00fcrkler gibi keten kuma\u015flar \u00fczerine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan lake resim sanat\u0131, al\u00e7\u0131 ile kaplanm\u0131\u015f tahta \u00fczerine yap\u0131lan balmumu resimler, ka\u011f\u0131t ve ipek \u00fczerine tezhip sanat\u0131, kenevir \u00fcst\u00fcne yap\u0131lan resim sanat\u0131, kitap minyat\u00fcrleri ve tahta bask\u0131 sanatlar\u0131yla u\u011fra\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak Uygur T\u00fcrklerinin duvar resimleri genellikle Mani ve Buda dini metinleriyle ilgilidir. Bu minyat\u00fcrler ve resimler bilinen ilk Pers minyat\u00fcrlerine benzetilmektedir18. Uygurlar renk olarak parlak, bilhassa mavi ve k\u0131rm\u0131z\u0131 renkleri tercih ediyorlard\u0131. Eski Uygur \u015fehirleri harabelerinde bulunan 8. ve 9. y\u00fczy\u0131ldan kalma Budist ve Maniheist duvar resimleri ile minyat\u00fcrler T\u00fcrk resminin bug\u00fcne kadar bilinen en eski \u00f6rnekleridir. Merasim elbiseleri i\u00e7inde ba\u015flar\u0131nda bir \u00e7e\u015fit sivri k\u00fclahlar\u0131, \u00e7i\u00e7ek sunan han\u0131mlar\u0131, hizmetk\u00e2rlar\u0131 ve m\u00fczisyenleri ile bu Uygurlar, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn zenginli\u011fini ve ihti\u015fam\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. \u00d6zellikle Turfan harabelerinde duvarlar\u0131 resimlerle s\u00fcsl\u00fc pek\u00e7ok mabed vard\u0131r. Turfan\u2019da bulunan deri par\u00e7alar\u0131n\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz g\u00fcderileri kadar zarif oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (Nur 1979: 359-360; Nur 1980: 131; G\u00f6me\u00e7: 215-217). Uygurlar zaman\u0131ndan kalan minyat\u00fcrlerin \u00e7o\u011fu Maniheist kitaplardan sahifelerdir. Bunlar k\u0131smen dini, k\u0131smen d\u00fcnyevi sahneleri canland\u0131r\u0131rlar.<\/p>\n

Uygur T\u00fcrklerinde el sanatlar\u0131 da \u00e7ok geli\u015fmi\u015fti. Wang Yen-te gibi el\u00e7ilerle, birtak\u0131m kaynaklar onlar\u0131n ak\u0131ll\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fkan olduklar\u0131n\u0131, alt\u0131n, g\u00fcm\u00fc\u015f, demir ve mermer gibi madenlerden silah, ziynet e\u015fyalar\u0131 ve g\u00fcnl\u00fck i\u015flerde kullanmak \u00fczere aletler yapt\u0131klar\u0131n\u0131 anar. Uygur ustalar\u0131 taraf\u0131ndan imal edilen s\u00fcs e\u015fyalar\u0131, kemerler, ko\u015fum tak\u0131mlar\u0131, kagn\u0131lar, ah\u015fap \u00fczerine yap\u0131lan kakmalar, yay, k\u0131l\u0131\u00e7, b\u0131\u00e7ak ve eyer tak\u0131mlar\u0131 \u00fczerine i\u015flenen s\u00fcslemeler de arkeoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda ele ge\u00e7irilen numunelerdendir. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n Ka\u015fgar, Turfan ve Hotan \u015fehirlerinde \u00e7\u00f6mlek\u00e7ilik sanat\u0131 \u00e7ok geli\u015fmi\u015ftir ki, 2003 senesinde Bilge Kagan An\u0131t Mezarl\u0131\u011f\u0131nda yap\u0131lan kaz\u0131lar s\u0131ras\u0131nda bulunan desenli bir \u00e7\u00f6mle\u011fin de Uygurlara ait oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r (Baytur 1927: 621-623; Seyrani 2000: 187-192; G\u00f6me\u00e7 2003: 20; G\u00f6me\u00e7: 2003; 217).<\/p>\n

Han ve T\u2019ang d\u00f6nemlerinde T\u00fcrkistan\u2019a gelen \u00c7inli seyyahlar burada musikinin de \u00e7ok geli\u015fti\u011fine \u015fahit oldular. Hatta baz\u0131 \u00fcnl\u00fc \u00c7inli musiki\u015finaslar Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da m\u00fczik e\u011fitimi ald\u0131klar\u0131 gibi, pek\u00e7ok T\u00fcrk \u00e7alg\u0131s\u0131n\u0131 da \u00c7in\u2019e g\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. Ayr\u0131ca \u00c7in kaynaklar\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Uygurlar ve onlardan \u00f6nceki T\u00fcrklere ait naz\u0131m \u015feklindeki kay\u0131tlara da rastlan\u0131lmaktad\u0131r. Hatta bir \u015fiirde \u00c7inli bayanlar\u0131n, Uygur kad\u0131nlar\u0131 gibi giyinme\u011fe ve hareket etme\u011fe \u00f6zendikleri yolundaki m\u0131sralar\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Uygurlarla \u00c7inlilerin birbirlerini k\u00fclt\u00fcr y\u00f6n\u00fcnden etkilemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 inkar edilemez. Kimi d\u00f6nemlerde \u00c7in saraylar\u0131nda Uygurlar gibi giyinmek moda olmu\u015ftur. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Uygur kaganlar\u0131na ve tiginlerine e\u015f olarak gelen \u00c7inli prensesler de, \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve ya\u015fama bi\u00e7iminin Uygurlar aras\u0131nda yayg\u0131nla\u015fmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r19.<\/p>\n

Genellikle Orta Asya\u2019da heykel sanat\u0131nda Gandara, Tohar, K\u00f6k T\u00fcrk, ilk Uygur ve ge\u00e7 Uygur \u00fcsluplar\u0131 olmak \u00fczere be\u015f \u00fcslup g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6ylenmektedir. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta normal insan boyundaki heykeller giderek yerlerini on metreyi a\u015fan insan-\u00fcst\u00fc heykellere b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Bunun ba\u015flang\u0131c\u0131 K\u00f6k T\u00fcrklerdeki balbal heykellere dayanmaktad\u0131r. K\u0131z\u0131l\u2019da bulunan diz \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f halde, omuzunda y\u00fck ta\u015f\u0131yan 47 cm. boyundaki al\u00e7\u0131 heykel 8 ve 9. y\u00fczy\u0131l Uygur heykel sanat\u0131 i\u00e7in karakteristik \u00f6zellikleri yans\u0131t\u0131r. Uygur T\u00fcrklerinin heykel sanat\u0131yla ilgili \u00f6rnekleri Ku\u00e7a, Hotan ve Akterek gibi \u015fehirlerde bulunmu\u015ftur20.<\/p>\n

Netice itibar\u0131yla, tarihte belirli bir d\u00f6neme imzalar\u0131n\u0131 atan Uygur T\u00fcrkleri ba\u015far\u0131l\u0131 bir
\ndevlet y\u00f6netimi sergileyemeseler de, ortaya koyduklar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel faaliyet ve geli\u015fmelerden \u00f6t\u00fcr\u00fc T\u00fcrk tarihinde \u00f6zel bir yere sahiptirler.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/span><\/strong><\/p>\n

1 Tarih-i Cihan G\u00fc\u015fa\u2019da, Mogollar\u0131n yaz\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan, \u00c7ingiz Han\u2019\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na Uygurlardan yaz\u0131y\u0131
\n\u00f6\u011frenmelerini buyurdu\u011fu s\u00f6ylenmektedir. Bak\u0131n\u0131z, Alaaddin Ata Melik C\u00fcveyni (1998), Tarih-i Cihan G\u00fc\u015fa, 2.
\nBask\u0131, Ankara, s.87.
\n2 Belki burada Barthold\u2019un da i\u015faret etti\u011fi \u00fczere bir meseleye de\u011finmek gerek; Uygur yaz\u0131s\u0131 T\u00fcrkler a\u00e7\u0131s\u0131ndan
\nbir geli\u015fme say\u0131lamaz. \u00c7\u00fcnk\u00fc Uygur alfabesi T\u00fcrk\u00e7enin b\u00fct\u00fcn seslerini kar\u015f\u0131lam\u0131yordu (V.Barthold, (1927),
\nOrta Asya T\u00fcrk Tarihi Hakk\u0131nda Dersler, \u0130stanbul, s.66). Bu bak\u0131mdan K\u00f6k T\u00fcrk yaz\u0131s\u0131 \u00e7ok daha m\u00fckemmeldi.<\/p>\n

3 Orkun Irma\u011f\u0131n\u0131n esas kayna\u011f\u0131 Hangay Da\u011flar\u0131d\u0131r. Karakurum\u2019dan \u00e7\u0131kan baz\u0131 \u00e7aylar da buna kar\u0131\u015f\u0131r ve Orkun
\nNehri, Karakurum\u2019un etraf\u0131ndan dolan\u0131r. Bununla birlikte Cami\u2019\u00fct-tevarih\u2019in Arap\u00e7a n\u00fcshas\u0131nda \u201cUygur
\nvilayetinde iki b\u00fcy\u00fck da\u011f vard\u0131r. Birinin ad\u0131 Bukraturluk, di\u011ferinin ad\u0131 A\u015fkunluktengrim\u2019dir. Karakurum
\nDa\u011flar\u0131 bunlar\u0131n aras\u0131ndad\u0131r\u201d, deniyor. Bak\u0131n\u0131z, Re\u015fideddin Fazlullah, Cami\u2019\u00fct-tevarih, \u00c7ev. A.G\u00f6lp\u0131narl\u0131,
\n\u0130stanbul (tarihsiz), s.125.
\n4 \u00d6gedey, \u00c7ingiz Han\u2019\u0131n \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc o\u011fludur. Onun vasiyetine uyularak 1228 kurultay\u0131nda han se\u00e7ilmi\u015f ve 1242\u2019de
\n\u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.
\n5 Bu k\u0131s\u0131m Cami\u2019\u00fct-tevarih\u2019ten al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r ve devamla \u015funlar s\u00f6ylenmektedir: \u201cHepsi m\u00fcttefik olarak boylar\u0131n
\nen ak\u0131ll\u0131s\u0131 olan \u0130\u015flik kabilesinden Meng\u00fctay ad\u0131nda birini se\u00e7erek ona il-teber unvan\u0131n\u0131 verdiler\u201d. Bak\u0131n\u0131z,
\nRe\u015fideddin Fazlullah, a.g.e., s.126. 6 Buras\u0131 Uygurlar \u00e7a\u011f\u0131ndaki Karabalgasun\u2019dur.
\n7 Burada s\u00f6z edilen yaz\u0131lar herhalde, b\u00f6lgedeki K\u00f6k T\u00fcrk harfli b\u00fcy\u00fck kitabelerdir. 8 Togla Orkun\u2019un, Orkun da Selenge\u2019nin koludur.<\/p>\n

9 Buradaki karga motifi sembolik olmal\u0131d\u0131r. Herhalde B\u00f6g\u00fc Kagan\u2019\u0131n yabanc\u0131 \u00fclkelerde \u00f6nemli bir casus
\n\u015febekesi bulunuyordu.
\n10 Or kelimesinin manas\u0131 merkez, ba\u015fkent, kararg\u00e2h vs.dir.<\/p>\n

11 Arap\u00e7a kaynaklarda Hotan civar\u0131nda iki yerden ye\u015fim ta\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan, bunlar\u0131n bir t\u00fcr\u00fcne \u201cg\u00fc\u00e7 ta\u015f\u0131\u201d
\ndendi\u011finden, T\u00fcrklerin k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131, kemerlerini, ayr\u0131ca atlar\u0131n\u0131n eyerlerini onlarla s\u00fcslediklerinden bahsedilir
\n(Bak\u0131n\u0131z, R.\u015ee\u015fen (1985), \u0130slam Co\u011frafyac\u0131lar\u0131na G\u00f6re T\u00fcrkler ve T\u00fcrk \u00dclkeleri, Ankara, s.198). Ye\u015fim ve Yada
\nta\u015f\u0131na sahip olma ve birine bunlar\u0131 verme gelene\u011fi, esas\u0131nda T\u00fcrklerde Milattan \u00f6nceki \u00e7a\u011flardan itibaren
\ns\u00fcregelen bir an\u2019anedir ve h\u00e2kimiyet telakkisiyle de ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. \u00c7ince vesikalara bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, 4. asr\u0131n
\nsonlar\u0131yla, 5. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, \u00c7in\u2019in Ordos b\u00f6lgesinin g\u00fcneyinde ortaya \u00e7\u0131karak bir h\u00e2kimiyet tesis eden ve
\nHunlar\u0131n devam\u0131 olduklar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcren Hsia hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ilk beyi Tengriken Boncuk (He-lien P\u2019o Po),
\nceddini \u00c7in\u2019in efsanevi s\u00fclalesi olan Hsia ile irtibatland\u0131r\u0131r. Bu iddia bize g\u00f6re bo\u015funa de\u011fildir. Muhtemelen bu
\nhanedan\u0131n kurucular\u0131 veya bir kolu y\u00fczde y\u00fcz T\u00fcrk olmal\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Tengriken Boncuk\u2019a (He-lien P\u2019o Po)
\nait belgeleri inceledi\u011fimizde, o \u015f\u00f6yle diyor: \u00c7ok eski devirlerde \u00c7in karga\u015fa i\u00e7indeyken, Tanr\u0131 atam Ta Y\u00fc\u2019ye
\nye\u015fim ta\u015f\u0131 vererek, onu peri\u015fan olan insanlar\u0131n \u00fczerine h\u00fck\u00fcmdar yapm\u0131\u015ft\u0131 (Bak\u0131n\u0131z, A.Onat, (1977), 5. As\u0131rda
\nKuzey \u00c7in\u2019de Kurulan Hsia Hun Devleti (M.S. 407-431), Do\u00e7entlik Tezi, Ankara, s.94).<\/p>\n

12 Burada anlat\u0131lanlar Oguz Kagan Destan\u0131\u2019ndaki \u0130t-barak kavmini hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n

13 Bu T\u00fcreyi\u015f Efsanesinde s\u00f6z edilen a\u011fa\u00e7lar olsa gerek.<\/p>\n

14 Turfan Uygurlar\u0131n\u0131 866-874\u2019lerde Bugu Tigin (B\u00f6g\u00fc\/Bugu Ch\u00fcn) ad\u0131nda bir bey y\u00f6netiyordu ve o Turfan\u2019\u0131
\nfethetmi\u015f idi. B\u00fcy\u00fck bir ihtimalle Basm\u0131llar\u0131 da kendisine ba\u011flayan Bugu Tigin, genellikle Basm\u0131l T\u00fcrklerinin
\nkulland\u0131\u011f\u0131 \u0130di-kut unvan\u0131n\u0131 se\u00e7ti. Bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, (2015), T\u00fcrk Destanlar\u0131na Giri\u015f, 2. Bask\u0131, Ankara, s.212.<\/p>\n

15 Bu destan i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.213-214.<\/p>\n

16 Uygur T\u00fcrkleri Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a geldikten sonra da, \u00f6zellikle M\u00fcsl\u00fcman Samani emirlerine kar\u015f\u0131 10. as\u0131rda
\nManiheizm\u2019in koruyuculu\u011funu yap\u0131yorlard\u0131. Bak\u0131n\u0131z, Z.Kitap\u00e7\u0131, (2004), Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Uygur T\u00fcrkleri
\nAras\u0131nda \u0130slamiyet, Konya, s.153.<\/p>\n

17 Bu yerle\u015fim birimleri i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7 (2009), \u201cDivan\u00fc L\u00fbgat-it-T\u00fcrk\u2019de Ge\u00e7en Yer Adlar\u0131\u201d, Ankara:
\nDTCF. Tarih Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, 28\/46, s.1-34.<\/p>\n

18 Bilhassa Maniheizmin kurucusu olan \u015fahs\u0131n resme kabiliyeti, onun dini akidelerine de yans\u0131m\u0131\u015ft\u0131r. Bunu
\nManiheizme ait metin veya kitaplar i\u00e7indeki resim ve minyat\u00fcrlerden \u00e7ok daha iyi anlamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.
\nBak\u0131n\u0131z, L.Ligeti (1986), Bilinmeyen \u0130\u00e7 Asya, \u00c7ev. S.Karatay, 2. Bask\u0131, Ankara, s.259.<\/p>\n

19 Karahoca, a.g.e., s.10; S.Tezcan, \u201cUygurlar\u201d, T\u00fcrk Ansiklopedisi, C. 33, Ankara 1984, s.152; A.\u0130nayet, \u201c\u00c7in
\nEdebiyat\u0131nda T\u00fcrklerle \u0130lgili \u015eiirler\u201d, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc, 31\/359, Ankara 1993, s.45-50. 20 Esin, a.g.e., s.140-141; Aslanapa, a.g.e., s.12-15; A.Haneda, \u201cProblems of the Turkicization\u201d, Acta Asiatiqa, 34,
\nTokyo 1978, s.5-9; \u00d6.\u0130zgi, \u201cKao-Ch\u2019ang (Turfan) Uygurlar\u0131\u201d, Tarihte T\u00fcrk Devletleri, C. I, Ankara 1987, s.239-
\n240; S.G\u00f6me\u00e7, \u201cUygur T\u00fcrkleri K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, Mavi Dergi, 2\/2, Ankara 2000, s.3-6.<\/p>\n

KAYNAK\u00c7A<\/span><\/strong><\/p>\n

(2000), Uygurlar ve Bat\u0131 Yurttaki Ba\u015fka T\u00fcrk Halklar\u0131n\u0131n K\u0131skaca Tarihi, \u00c7ev., U.Seyrani,
\nUrim\u00e7i.
\nAlaaddin Ata Melik C\u00fcveyni, (2008), Tarih-i Cihan G\u00fc\u015fa, 2. Bask\u0131, Ankara.
\nALF\u00d6LD\u0130, A., (1943), \u201cT\u00fcrklerde \u00c7ift Krall\u0131k\u201d, \u0130stanbul: II. T\u00fcrk Tarih Kongresi Bildirileri.
\nASLANAPA, O., (1990), T\u00fcrk Sanat\u0131, Ankara.
\nBARTHOLD, V., (1927), Orta Asya T\u00fcrk Tarihi Hakk\u0131nda Dersler, \u0130stanbul.
\nBAYTUR, E., (1927), \u015eincan\u2019daki Milletlerin Tarihi, \u00dcrim\u00e7i.
\nCAFERO\u011eLU,A., (1984), T\u00fcrk Dili Tarihi, 3. Bask\u0131, \u0130stanbul.
\nDO\u011eAN, N., (2015) \u201cArap Kaynaklar\u0131nda Dokuz-O\u011fuzlar\u201d, O\u011fuzlar. Dilleri, Tarihleri ve
\nK\u00fclt\u00fcrleri, Ankara.
\nES\u0130N, E., (1972), \u201cK\u00fcn-Ay (Ay-Y\u0131ld\u0131z Motifinin Proto-T\u00fcrk Devirden Hakanl\u0131lara Kadar
\n\u0130konografisi)\u201d, Ankara: VII. T\u00fcrk Tarih Kongresi Bildirileri, C. I.
\nES\u0130N, E., (1978), \u0130slamiyetten \u00d6nceki T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Tarihi ve \u0130slama Giri\u015f, \u0130stanbul.
\nGABA\u0130N, A. Von, (1982), \u201cVon \u00d6t\u00fck\u00ebn Nach Idiqut-\u015e\u00ebhri Studie zur Akkulturation der AltT\u00fcrken\u201d, Budapes: Acta Orientalia, 36\/1-3.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2000), \u201cUygur T\u00fcrkleri K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, Ankara: Mavi Dergi, 2\/2.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2003), \u201cMo\u011folistan\u2019daki T\u00fcrk An\u0131tlar\u0131 Projesi \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131\u201d, Ankara: Y\u00f6rt\u00fcrk,
\n8\/51.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2009), \u201cDivan\u00fc L\u00fbgat-it-T\u00fcrk\u2019de Ge\u00e7en Yer Adlar\u0131\u201d, Ankara: DTCF. Tarih
\nAra\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, 28\/46.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2011), \u201cT\u00fcrk Tarihinde An Lu-shan ve Destan\u0131\u201d, Konya: Tarihin Pe\u015finde, 3\/5.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2011), \u015eamanizm ve Eski T\u00fcrk Dini, 2. Bask\u0131, Ankara.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2014), T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Ana Hatlar\u0131, 3. Bask\u0131, Ankara.<\/p>\n

G\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2014), T\u00fcrk Tarihinden \u0130zler, C. I, Ankara.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2015), T\u00fcrk Destanlar\u0131na Giri\u015f, 2. Bask\u0131, Ankara.
\nG\u00d6ME\u00c7, S.Y., (2015), Uygur T\u00fcrkleri Tarihi, 5. Bask\u0131, Ankara.
\nGROUSSET, R., (1980), Bozk\u0131r \u0130mparatorlu\u011fu, \u00c7ev. R.Uzmen, \u0130stanbul.
\nG\u00dcNG\u00d6R, H., (1990 ), \u201cUygur Kagan Unvanlar\u0131nda K\u00fcn ve Ay Kavramlar\u0131n\u0131n Kullan\u0131l\u0131\u015f\u0131\u201d,
\nAnkara: XI. TTK. Bildiri \u00d6zetleri.
\nHANEDA, A., (1978), \u201cProblems of the Turkicization\u201d, Tokyo: Acta Asiatiqa, 34.
\n\u0130NAYET, A., (1993), \u201c\u00c7in Edebiyat\u0131nda T\u00fcrklerle \u0130lgili \u015eiirler\u201d, Ankara: T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc,
\n31\/359.
\n\u0130ZG\u0130, \u00d6., (1987), \u201cKao-Ch\u2019ang (Turfan) Uygurlar\u0131\u201d, Tarihte T\u00fcrk Devletleri, C. I, Ankara.
\nJUTEN, O., (1978), \u201cUighuristan\u201d, Tokyo: Acta Asiatica, No 34.
\nKARAHOCA, A., (1960), Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u0130stanbul.
\nK\u0130TAP\u00c7I, Z., (2004), Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Uygur T\u00fcrkleri Aras\u0131nda \u0130slamiyet, Konya.
\nK\u00d6PR\u00dcL\u00dc, F., (2005), T\u00fcrk Tarih-i Dinisi, Haz. M.Ergun, Ankara.
\nL\u0130GET\u0130, L., (1986), Bilinmeyen \u0130\u00e7 Asya, \u00c7ev. S.Karatay, 2. Bask\u0131, Ankara.
\nMACKERRAS, C., (1990), \u201cThe Uighurs\u201d, Cambridge: Early Inner Asia, Edited by D.Sinor,.
\nMesudi, (2004), Mur\u00fbc ez-Zeheb, \u00c7ev. A.Batur, \u0130stanbul.
\nMirza Haydar Du\u011flat, (2006), Tarih-i Re\u015fid\u00ee, \u00c7ev. O.Karatay, \u0130stanbul.
\nNUR, R., (1979), T\u00fcrk Tarihi, C. 2, Haz. E.K\u0131l\u0131\u00e7, \u0130stanbul.
\nONAT, A., (1977), 5. As\u0131rda Kuzey \u00c7in\u2019de Kurulan Hsia Hun Devleti (M.S. 407-431), Do\u00e7entlik
\nTezi, Ankara.
\n\u00d6GEL, B., (1971), T\u00fcrk Mitolojisi, C. I, Ankara.
\nRe\u015fideddin Fazlullah, Cami\u2019\u00fct-tevarih, \u00c7ev. A.G\u00f6lp\u0131narl\u0131, \u0130stanbul (tarihsiz)
\n\u015eE\u015eEN, R., (1985), \u0130slam Co\u011frafyac\u0131lar\u0131na G\u00f6re T\u00fcrkler ve T\u00fcrk \u00dclkeleri, Ankara.
\nTEK\u0130N, \u015e., (1992), \u201c\u0130slamiyet \u00d6ncesi T\u00fcrk Edebiyat\u0131\u201d, T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 El Kitab\u0131, 2. Bask\u0131,
\nAnkara.
\nTEZCAN, S., (1984), \u201cUygurlar\u201d, T\u00fcrk Ansiklopedisi, C. 33, Ankara.
\nTOLMB\u00d6K, G.N-\u00d6zden, D., (1984), \u201cKar\u0131z Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda Yeni D\u00f6nem\u201d, \u0130stanbul: Bilim ve
\n\u00dctopya, Say\u0131 136.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Saadettin Ya\u011fmur G\u00d6ME\u00c7 \u00d6zet Uygur ad\u0131n\u0131n siyasi bir isimden daha ziyade, kabile ve b\u00f6lge ad\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yolunda g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r ki, bu muhtemelen do\u011frudur. \u00c7\u00fcnk\u00fc Uygur ismi hi\u00e7bir vakit b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkleri ifade eden bir terim yerine ge\u00e7medi. Yine K\u00f6k T\u00fcrk\u00e7e kitabelerden ve \u00c7in kaynaklar\u0131ndan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, Uygurlar\u0131n tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131klar\u0131 ilk yurtlar\u0131n\u0131n ise, […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4273","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4273","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4273"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4273\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4275,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4273\/revisions\/4275"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4273"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}