{"id":4239,"date":"2020-07-18T11:43:58","date_gmt":"2020-07-18T08:43:58","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4239"},"modified":"2020-07-18T11:43:58","modified_gmt":"2020-07-18T08:43:58","slug":"attilanin-cocuklarinin-adi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4239","title":{"rendered":"Attila’n\u0131n \u00c7ocuklar\u0131n\u0131n Ad\u0131"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Prof. Dr. Saadett\u0130n G\u00d6ME\u00c7<\/strong><\/span><\/p>\n

\u00d6ZET<\/strong><\/span><\/p>\n

Onun geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 \u00e7ocu\u011fu hakk\u0131nda kaynaklarda bilgi bulma imkan\u0131na sahibiz. Asl\u0131nda Attila’n\u0131n erkek \u00e7ocu\u011fu \u00fc\u00e7 tane miydi, yoksa daha m\u0131 fazlayd\u0131, bu da me\u00e7huld\u00fcr. Fakat belgelere aksetti\u011fi \u015fekliyle, \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn ad\u0131n\u0131 tesbit edebiliyoruz ki, bunlar da; Ellak, \u0130rnek ve Dengizik diye an\u0131lmaktad\u0131r. Bizim \u00fczerinde durmak istedi\u011fimiz konu,bu T\u00fcrk\u00e7e isimlerin as\u0131llar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler:<\/span><\/strong> Attila, Bat\u0131 Hunlar\u0131<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya tarihini yak\u0131ndan ilgilendiren ve herkes taraf\u0131ndan da kendi isimleriyle tan\u0131nan \u00e7ok az insan vard\u0131r. \u0130\u015fte, d\u00fcnya milletlerinin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n bildi\u011fi ve \u00f6zellikle Avrupa halklar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun milli kahraman\u0131, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn efsanelerine ve hatta destanlar\u0131na kadar giren bir ki\u015fidir, Attila.<\/p>\n

D\u00fcnyadaki bir k\u0131s\u0131m tarih\u00e7i i\u00e7in yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn gelmi\u015f-ge\u00e7mi\u015f en b\u00fcy\u00fck h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 aras\u0131nda hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz Attila ve \u00c7ingiz Han’\u0131n yerleri bamba\u015fkad\u0131r. \u0130kisi de sadece mensup olduklar\u0131 milletlerin tarihlerinde ve k\u00fclt\u00fcrlerinde etkili olmay\u0131p; d\u00fcnyan\u0131n a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 yar\u0131s\u0131na yak\u0131n bir toplulu\u011fun kaderinde s\u00f6z sahibidirler. \u00d6zellikle M .sonra 5. y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen Hun ak\u0131n\u0131ar\u0131 ve Attila’n\u0131n Avrupa’daki faaliyetleri bug\u00fcnk\u00fc Avrupa’n\u0131n \u015fekillenmesinde \u00f6nemli roloynam\u0131\u015ft\u0131r. Tarihte “Kavimler G\u00f6\u00e7\u00fc” diye de an\u0131lan bu hareket sonucunda, yer-y\u00fcz\u00fcnden bir\u00e7ok halk kalkt\u0131\u011f\u0131 gibi,
\nyeni yeni devletler ve topluluklar\u0131n da zuhur etmesi s\u00f6z konusudur.<\/p>\n

M. sonra 400’lerde Hun ba\u015fbu\u011fu Yuld\u0131z (Uld\u0131z) Kagan, her iki Roma’y\u0131 da bask\u0131 alt\u0131na almaya ba\u015flam\u0131\u015f; Roma i\u00e7ten i\u00e7e kaynar iken isyanlar ve karga\u015fa da al\u0131p ba\u015f\u0131n\u0131 gitmi\u015fti. Yuld\u0131z Kagan, kar\u015f\u0131s\u0131nda d\u00fczensiz ve korkak bir d\u00fc\u015fman
\nolmas\u0131n\u0131 istemedi\u011finden Roma’ya yard\u0131m ederek, isyanc\u0131lardan temizledikten sonra, 409’da Tuna’y\u0131 ge\u00e7ip; Trakya’da Do\u011fu Roma’n\u0131n umumi valisiyle bar\u0131\u015f imzalad\u0131. Kaynaklar\u0131n bildirdi\u011fine g\u00f6re; Yuld\u0131z bu g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde “g\u00fcne\u015fin
\nbatt\u0131\u011f\u0131 yere kadar her taraf\u0131 zaptedebilece\u011fini” s\u00f6yl\u00fcyordu. Yuld\u0131z ismi her\u015feyden \u00f6nce destani T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Oguz Kagan’\u0131n \u00e7ocuklar\u0131ndan birisinin ad\u0131d\u0131r ve T\u00fcrk cihan hakimiyeti anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re bu ismi ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bilindi\u011fi \u00fczere Oguz Kagan, sadece yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn de\u011fil, b\u00fct\u00fcn evrenin hakimidir.<\/p>\n

Dolay\u0131s\u0131yla o\u011fullar\u0131n\u0131n adlar\u0131 K\u00fcn, Ay, Yuld\u0131z, K\u00f6k, Tag, Tengiz olarak bo\u015funa verilmemi\u015ftir. Destan kahraman\u0131 Oguz’un o\u011fluyla, Balam-er’in o\u011flu veya torunu olan Yuld\u0131z’\u0131n isminden ba\u015fka bir T\u00fcrk kagan\u0131n\u0131n b\u00f6yle bir ad ile
\nan\u0131lmamas\u0131 da ilgi \u00e7ekicidir (en az\u0131ndan Yuld\u0131z adl\u0131 b\u00fcy\u00fck bir T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdar\u0131 daha yoktur) i.<\/p>\n

420 s\u0131ralar\u0131nda Hunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda \u00e7ok de\u011ferli d\u00f6rt karde\u015f bulunuyordu. Bunlar: Rua (ki bu isim T\u00fcrk\u00e7e bir kelimenin Latin kaynaklar\u0131na bozularak ge\u00e7mesidir), Muncuk, Ay-bars ve Oktar. \u0130\u015fte Attila, bunlardan Muncuk’un o\u011fludur. 434 senesinde amcas\u0131 Rua \u00f6l\u00fcnce hanl\u0131k makam\u0131na o oturdu. \u00c7ocuklu\u011fundan itibaren s\u0131k\u0131 bir sava\u015f ve devlet e\u011fitimi alan, amcas\u0131yla beraber b\u00fct\u00fcn sava\u015flara kat\u0131lan; demir bilekli, \u00e7elik y\u00fcrekli bir T\u00fcrk asilzadesiydi. Karde\u015fi Bleda (bu isim de T\u00fcrk\u00e7e bir ad\u0131n veya unvan\u0131n bozulmu\u015f \u015fekli olsa gerek; belki Boyla\/Bolat\/Bilge?) daha zay\u0131f oldu\u011fundan; h\u00fck\u00fcmdarl\u0131kta ciddi bir talebi olmam\u0131\u015f; bir s\u00fcre devletin idaresinde karde\u015fine yard\u0131mc\u0131 olduktan sonra heme kadar Attila taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc s\u00f6yleniyorsa da; bilinmeyen bir sebeple 445 tarihinde \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Ba\u015fbug Attila 434 y\u0131l\u0131nda Bizans’a diz \u00e7\u00f6kt\u00fcrd\u00fc. Kostantiniya veya Margus Bar\u0131\u015f\u0131 diye bilinen and\u0131a\u015fmaya g\u00f6re; Bizans hi\u00e7bir surette T\u00fcrklerin d\u00fc\u015fmanlar\u0131yla ittifaklara gir\u0130\u015fmeyecek, T\u00fcrk yurdundan ka\u00e7anlara kucak
\na\u00e7mayacak ve her y\u0131l \u00f6dedi\u011fi vergiyi iki kat\u0131na \u00e7\u0131karacakt\u0131. Attila da t\u0131pk\u0131 dedesi Yuld\u0131z gibi, Roma’ya i\u00e7 kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klarla bo\u011fu\u015ftu\u011fu bir s\u0131rada yard\u0131mda bulundu. Bir\u00e7ok yabanc\u0131 kavmi T\u00fcrk hakimiyeti alt\u0131na ald\u0131. Do\u011fu Roma’ya, yani Bizans’a 441-442’lerde taarruz etti\u011fi gibi, 447’de Balkanlara ikinci defa y\u00fcr\u00fcd\u00fc. D\u00fcnyan\u0131n tek efendisi haline gelen Attila’y\u0131 Romal\u0131lar ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in bir suikast planlad\u0131lar. Attila’n\u0131n nezdine giden el\u00e7ilik heyetine sokulan bir casus Attila’y\u0131 \u00f6ld\u00fcrmekle vazifelendirildi. Ancak bu heyette bulunan E\u00e7e-kun\/Ede-kun (kaynaklarda bu \u015fahs\u0131n ad\u0131 da farkl\u0131 kaydedilmektedir) isimli bir T\u00fcrk durumu \u00f6\u011frenince, bunu Attila’ya haber vermi\u015f; o da suikast\u00e7ilere su\u00e7lar\u0131n\u0131 itiraf ettirdikten sonra Roma imparatorunu a\u015fa\u011f\u0131lam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bundan sonra Ba\u015fbug Attila’n\u0131n daha \u00f6nce kendisine bir ni\u015fan y\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6nderen III. Valentinianus’un k\u0131z karde\u015fi Honoria’n\u0131n evlilik teklifini kabul etti\u011fini bildirerek; Roma imparatorlu\u011funda hak iddias\u0131nda bulundu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

Macaristan’ daki merkezlerinden 451 senesinde hareket eden T\u00fcrk ordusu, Galya’ya girdi. Haziran 451 tarihinde, Attila’n\u0131n kuvvetleri Roma ordusunu “Turan Takti\u011fi”yle ma\u011flup etti. 452’de Po Ovas\u0131na dald\u0131. Hatta bir korku ve
\ntela\u015f ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan; Romal\u0131lar Papa \u0131. Leon’u ba\u011f\u0131\u015flanmak \u00fczere, Attila’ya yollad\u0131lar. Art\u0131k, her iki Roma da T\u00fcrk hakan\u0131na boyun e\u011fmi\u015f, s\u0131ra do\u011fudaki Sasani imparatorlu\u011funa gelmi\u015fti.<\/p>\n

Ancak d\u00fc\u015fmanlar\u0131 Attila’dan kurtulman\u0131n ba\u015fka bir yolunu buldular. Avrupa ‘n\u0131n en g\u00fczel k\u0131zlar\u0131ndan birisini ona zevce olarak yollad\u0131lar. 453 senesinde altm\u0131\u015f ya\u015flar\u0131ndayken, Attila bu k\u0131z taraf\u0131ndan zehirlenerek, ortadan
\nkald\u0131r\u0131ld\u0131. B\u00f6ylece hr\u0131stiyan d\u00fcnyas\u0131nca “Tanr\u0131’n\u0131n K\u0131rbac\u0131” diye de an\u0131lan, d\u00fcnya tarihinin en b\u00fcy\u00fck h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131ndan birisi yok edilmi\u015f oldu2.<\/p>\n

Attila’n\u0131n sa\u011flam\u0131\u015f oldu\u011fu birlik ve \u00fcst\u00fcnl\u00fck maalesef ondan sonra devam etmedi. Daha do\u011frusu \u00e7ocuklar\u0131 bunu s\u00fcrd\u00fcremediler. Bunun \u00e7e\u015fitli sebepleri vard\u0131r: Karde\u015fler aras\u0131ndaki taht m\u00fccadeleleri ve kabilelerin \u00f6ne \u00e7\u0131kma
\nkavgalar\u0131, bunu f\u0131rsat bilen Romal\u0131 ve di\u011fer Avrupal\u0131 kavimlerin sald\u0131r\u0131lar\u0131 Attila T\u00fcrklerinin varl\u0131klar\u0131na son veren etkenlerdendir.<\/p>\n

Onun geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 \u00e7ocu\u011fu hakk\u0131nda kaynaklarda bilgi bulma imkan\u0131na sahibiz. Asl\u0131nda Attila’n\u0131n erkek \u00e7ocu\u011fu \u00fc\u00e7 tane miydi, yoksa daha m\u0131 fazlayd\u0131, bu da me\u00e7huld\u00fcr. Fakat belgelere aksetti\u011fi\u015fekliyle, \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn ad\u0131n\u0131 tesbit
\nedebiliyoruz ki, bunlar da; Ellak, \u0130rnek ve Dengizik diye an\u0131lmaktad\u0131r. Bizim \u00fczerinde durmak istedi\u011fimiz konu, bu T\u00fcrk\u00e7e isimlerin as\u0131llar\u0131d\u0131r. \u00d6zellikle Latin eserlerinde sadece Avrupa Hunlar\u0131n\u0131n de\u011fil; Avar, Bulgar, KumanK\u0131p\u00e7ak, Pe\u00e7enek vs. T\u00fcrk beglerinin adlar\u0131 da bozularak zikrediliyor. Ama bunlar\u0131n pek\u00e7o\u011fu umumi T\u00fcrk unvan\u0131 oldu\u011fundan tahrif olmam\u0131\u015f bi\u00e7imini tespit edebiliyoruz. Buna ba\u011fl\u0131 olarak Attila’n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n unvanlar\u0131 da, T\u00fcrk idarecilerin milattan \u00f6nceki \u00e7a\u011flardan beri kulland\u0131klar\u0131 san\u0131ard\u0131r. Ama bu g\u00fcne kadar nedendir bilinmez, bu adlar\u0131n ger\u00e7ek \u015fekli konusunda fazla kafa yorulmay\u0131p, Latin-Bizans kaynaklar\u0131nda nas\u0131l ge\u00e7tiyse, o haliyle kullan\u0131la gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Ba\u015fbug Attila’n\u0131n en b\u00fcy\u00fck o\u011flu Ellak’t\u0131r. Belgelerin ifadesine g\u00f6re o, Attila’n\u0131n halefiydi. Ama karde\u015fleriyle topraklar\u0131n payla\u015f\u0131lmas\u0131 hususunda anla\u015fmazl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fc ve babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden \u00e7ok k\u0131sa bir s\u00fcre sonra (454)
\nPannonya’da Germen kabileleriyle yapt\u0131\u011f\u0131 bir sava\u015fta \u00f6ld\u00fc3. Di\u011fer \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ismi gibi, Attila’n\u0131n bu en b\u00fcy\u00fck o\u011flunun da unvan\u0131 do\u011fru s\u00f6ylenmemektedir. Onun ad\u0131 veya unvan\u0131 “\u0130llig” olmal\u0131d\u0131r. Bu zaten Orta Asya’dan beri T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n unvanlar\u0131nda ge\u00e7en bir kelimedir. Mesela 58 i tarihinde Tapar (Taspar) Kagan \u00f6l\u00fcnce, yerine ad\u0131 \u00c7in vesikalar\u0131nda Sha-po-l\u00fceh diye an\u0131lan \u0130llig I\u015fbara Bilge ge\u00e7mi\u015ftir4. Yine bu unvan\u0131 Kara-Hanl\u0131 beglerinin adlar\u0131nda g\u00f6rebildi\u011fimiz gibi, Kara-Hanl\u0131lara baz\u0131 kaynaklarda \u0130llig Hanlar da dendi\u011fini bilmekteyiz5. De\u011fi\u015fik T\u00fcrk kitabelerinde de rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z6 “\u0130llig” kelimesi; “h\u00fck\u00fcmdar” manas\u0131na gelmekle beraber, “devletli, saltanatl\u0131”, anlamlar\u0131n\u0131 da ta\u015f\u0131maktad\u0131r? Dolay\u0131s\u0131yla Attila’n\u0131n bu o\u011flunun ad\u0131 Ellak de\u011fil, \u0130llig olmal\u0131 ve manas\u0131 da; “il sahibi, devlet sahibi” demektir. \u0130llig transkripsiyonu hakk\u0131nda bug\u00fcn pek\u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 hem fikirdir.<\/p>\n

\u015eimdi de Attila’n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flu \u0130rnek’ten bahsedelim. Anlat\u0131lan baz\u0131 rivayet\u0131ere g\u00f6re, o babas\u0131 Attila taraf\u0131ndan \u00e7ok seviliyordu. Bunun da sebebi, baz\u0131 kamlar Attila’n\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131nda, soyunun da\u011f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, fakat en k\u00fc\u00e7\u00fck o\u011flu \u0130rnek’ ten gelenlerin yeniden bu g\u00fcne\u015fi parlataca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylediklerinden, \u00e7ocuklu\u011fundan itibaren \u00e7ok \u015f\u0131mart\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. 454 senesinde \u0130llig Han’\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Hun merkezleri Romal\u0131 ve Germen kavimlerin eline ge\u00e7ti\u011finden \u0130rnek ve Dengizik Karadeniz’in kuzey taraflar\u0131na \u00e7ekilmi\u015flerdi.<\/p>\n

Uzun s\u00fcren sava\u015flar ve kovalamacalar\u0131n ard\u0131ndan 466’larda Bizans imparatoruna el\u00e7iler yollayarak bar\u0131\u015f istediler. Onlar Karadeniz’in kuzeyinde ve Tuna k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki kasabalara serbest\u00e7e girmek ve hayatlar\u0131n\u0131n devam\u0131 i\u00e7in ticarete izin verilmesini istiyorlard\u0131. Ama kendilerine son derece a\u015f\u0131r\u0131 hakaretler yap\u0131ld\u0131. Bu arada i\u00e7 isyanlar da al\u0131p ba\u015f\u0131n\u0131 gitti. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n fikrince \u0130rnek, Dobruca’n\u0131n kuzey k\u0131sm\u0131n\u0131 kendisine \u00fcs yapm\u0131\u015ft\u0131. Buralarda toparlanmaya
\n\u00e7al\u0131\u015fan \u0130rnek yeni bir T\u00fcrk boyunun ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na arac\u0131l\u0131k ediyordu ki o da, bizim Bulgarlar olarak bildi\u011fimiz T\u00fcrk kabilesiydi. Anla\u015f\u0131lan odur ki, \u0130mek bask\u0131lara dayanamayarak sonunda Bizans’\u0131n hakimiyetini kabul etti8.<\/p>\n

Kaynaklarda \u0130rnek olarak an\u0131lan bu T\u00fcrk b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn unvan\u0131n\u0131 da biz “Erkin~\u0130rkin” \u015feklinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bu da malum oldu\u011fu \u00fczere \u00e7ok eski bir T\u00fcrk unvan\u0131d\u0131r. Derece olarak il-teberlikten \u00f6nceki bir alt kademedir. Bulgar
\nh\u00fck\u00fcmdar ailesinin ne\u015fet etti\u011fi iddia edilen9 Attila’n\u0131n bu o\u011flu hakk\u0131ndaki bilgilerimiz de ancak yukar\u0131dakilerle s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Erkin unvan\u0131 ilk defa bir T\u00fcrk b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fc olarak Mo-kan Kagan’\u0131n h\u00fck\u00fcmdar olmadan \u00f6nceki san\u0131ar\u0131 i\u00e7inde
\ng\u00f6r\u00fclmektedir lo. Bu unvana bir ara K\u00f6k T\u00fcrklerin yerine, \u00d6t\u00fcken b\u00f6lgesine hakim olan S\u0131r-Tardu\u015flar\u0131n Inan\u00e7 be\u011finin unvan\u0131nda da rastlamaktay\u0131zli. Yine T\u00fcrk tarihinin d\u00f6n\u00fcm noktalar\u0131ndan birini te\u015fkil eden 605 tarihindeki isyandan sonra ortaya \u00e7\u0131kan “Alt\u0131-Bag Bodun”un ba\u015f\u0131ndaki ki\u015fi de “irkin” unvan\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yordu12. Ayn\u0131 zamanda K\u00f6k T\u00fcrk B\u00f6r\u00fcl\u00fc s\u00fclalesinden sonra devletimizi idarI” eden Uygurlar, ba\u015flang\u0131\u00e7ta “irkin”ler taraf\u0131ndan y\u00f6netiidiler. 627
\nsenesinde, K\u00f6k T\u00fcrklerin sars\u0131nt\u0131 i\u00e7erisinde bulunduklar\u0131 bir s\u0131rada, Uygurlar ve S\u0131r- Tardu\u015flar taraf\u0131ndan idare edilen isyanlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Ba\u015ftaki \u0130rkin’in \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine Uygurlar\u0131n liderli\u011fine o\u011flu P’u-sa (Pusar\/belki Basar) ge\u00e7ti. 628 y\u0131l\u0131nda S\u0131r-Tardu\u015flarla i\u015fbirli\u011fi yapan P’u-sa, \u0130I-Kagan’\u0131n ye\u011fenini ma\u011flfip etti13. Bu ba\u015far\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 P’u-sa, \u0130l-teber unvan\u0131n\u0131 ald\u013114. Ayr\u0131ca “erkin” ya da “irkin” unvan\u0131na pek\u00e7ok yaz\u0131tta da tesad\u00fcf edebiliriz15.<\/p>\n

Son olarak Attila’n\u0131n ikinci o\u011flu olan Dengizik’ten s\u00f6z edelim. Yukar\u0131da da i\u015faret etti\u011fimiz \u00fczere o, bir aral\u0131k karde\u015fi \u0130rnek ile birlikte hareket etmi\u015fti. Do\u011fu Gotlar\u0131n\u0131n, Pannonya’daki baz\u0131 T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n \u00fczerine sald\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce bu T\u00fcrk beyi kay\u0131ts\u0131z kalamad\u0131 ve onlara yard\u0131ma gitti. Fakat Gotlar kar\u015f\u0131s\u0131nda yenilince, Bizans’a iltica etme teklifinde bulundu. Kendisine izin verildiyse de, Bizansl\u0131 idarecilerle aras\u0131 a\u00e7\u0131ld\u0131 ve 469’daki bir sava\u015fta esir edildi ve kafas\u0131 kesilerek, ba\u015f\u0131 \u0130stanbul’a getirildi16.<\/p>\n

Bu \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc o\u011fulun ad\u0131 da “Tengiz” olmal\u0131d\u0131r. T\u00fcrkler ve Mogollarca kullan\u0131lan bu unvan\u0131n manas\u0131 da herkes\u00e7e malum oldu\u011fu gibi, “deniz”dir. Me\u015fhur Oguz Kagan’\u0131n \u00e7ocuklar\u0131ndan birisinin ve yine d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck fatihleri aras\u0131nda yer alan T\u00fcrk-Mogol h\u00fck\u00fcmdan \u00c7ingiz’in ad\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bi\u00e7imiyle, “ebedili\u011fi, sonsuzlu\u011fu, enginli\u011fi” ifade eden bir namd\u0131r. Kelimenin sonundaki -ik belki kafalar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131rabilir. Ancak bu \u0130k’in Unvan\u0131n esas\u0131nda var olup-olmad\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcphelidir. \u0130nsan\u0131n akl\u0131na ister-istemez b\u00f6yle siyasi ve askeri bir unvan olamayaca\u011f\u0131 geliyor. E\u011fer Attila’n\u0131n bu o\u011flunun ad\u0131 Tengizik ise, bu bir k\u00fc\u00e7\u00fcltme de olamaz m\u0131? Yani “denizcik” manas\u0131na da gelebilir.<\/p>\n

Netice olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebiliriz: Bir zamanlar d\u00fcnyay\u0131 titreten me\u015fhur T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Attila’n\u0131n talihsiz bir \u015fekilde \u00f6ld\u00fckten sonra geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 ve kaynaklarda adlar\u0131 zikredilen \u00fc\u00e7 \u00e7ocu\u011funun T\u00fcrk\u00e7e unvanlar\u0131; “\u0130llig, \u0130rkin” ve “Tengiz” olsa gerek.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/span><\/strong><\/p>\n

1 S.G\u00f6me\u00e7, “T\u00fcrk Tarihinin Kahramanlan: 3-Yuld\u0131z Kagan”, \u00fcrkuo, Say\u0131 51, \u0130stanbul 2002,
\ns.44.
\nOguz Kagan ve Oguz’un \u00e7ocuklann\u0131n adlan i\u00e7in aynca balon\u0131z; S. G\u00f6me\u00e7, “Oguz Kagan’\u0131n
\nKimli\u011fi, Oguzlar ve Oguz Kagan Destanlan Uzerine Bir-Iki S\u00f6z”, DTCF. Tarih Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131
\nDergisi, 22\/35, Ankara 2004.<\/p>\n

2 Qeni\u015f bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, “T\u00fcrk Tarihinin Kahramanlar\u0131: 4-Attila”, \u00fcrkun, Say\u0131 52,
\nIstanbul 2002.<\/p>\n

3 J.M.D<:guignes, Hunlar\u0131n, T\u00fcrklerin, Mo\u011follar\u0131n ve Daha Sair Tatarlar\u0131n Tarih-! Umumisi,
\nC. ll, Istanbul 1924, s. 182; P.Golden, T\u00fcrk Halklar\u0131 Tarihine Giri\u015f, \u00e7ev. O.Karatay, Ankara
\n2002, s.74.
\n4 S.G\u00f6me\u00e7, K\u00f6k T\u00fcrk Tarihi, 2. bask\u0131, Ankara 1999, s.22. ..
\ns Geni\u015f bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, “Kara-Hanl\u0131 Ad\u0131 Uzerine Baz\u0131 D\u00fc\u015f\u00fcnceler”, K\u00f6k
\nAra\u015ft\u0131rmalar, 2\/2, Ankara 2001.
\n6 K\u00f6l Tigin Yaz\u0131t\u0131, Do\u011fu taraf\u0131 9. sat\u0131r; Bilge Kagan Yaz\u0131t\u0131, Do\u011fu taraf\u0131 9. sat\u0131r; Uyuk-Orzak II
\nYaz\u0131t\u0131, 4. sat\u0131r; \u00e7oyr Yaz\u0131t\u0131, i. sat\u0131r.
\n7 G.R.Rachmati, t\u00fcrkisch!,! Turfan-Texte, Berlin 1936, s.107; A.von Le Coq, T\u00fcrk\u00e7e Mani EI
\nYaz\u0131lar\u0131 (Manichaika), Istanbul 19~6, s.38; A.von Gabain, T\u00fcrkische Turfantexte X, Berlin
\n. 1959, s.44; R.R.Arat, Kutadgu Bilig Indeksi, Ankara 1979, s.194.
\n8 Deguignes, a.g.e., s.183; P.Vaczy, “Hunlar Avrupa’da”, Attila ve Hunlar\u0131, Yay. G.Nemeth,
\nTer. \u015e.Ba\u015ftav, Ankara 1982, s.105-122.<\/p>\n

9 Golden, a.g.e., s.74.
\nGy.Neme!h gibi ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, “imek” kelimesinin k\u00fc\u00e7\u00dc;k er demek oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlarsa da
\n(bak\u0131n\u0131z, I.Kafeso\u011flu, T\u00fcrk Milli K\u00fclt\u00fcr\u00fc, 2. Bask\u0131, Istanbul 1983, s.69), biz ayn\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fte
\nde\u011filiz.
\nLo Bum\u0131n Kagan’\u0131n \u00e7ocuklar\u0131ndan birisi olan Mo-kan, a\u011fabeyi Kara Kagan 553 y\u0131l\u0131nda \u00f6l\u00fcnce
\nT\u00fcrk Devletinin ba\u015f\u0131na ge\u00e7ti. Onun zaman\u0131 K\u00f6k T\u00fcrk Kaganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu
\nd\u00f6nemlerdendir. Muhtemelen de 572 tarinde \u00f6ld\u00fc (Geni\u015f bilgi i\u00e7in bak\u0131n\u0131z, G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.14-
\n20).
\nii G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.30.
\n12 S.G\u00f6me\u00e7, Uygur T\u00fcrkleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, 2. bask\u0131, Ankara 2000, s.15-16.
\nJ3 M.T.Liu, Die Chinesischen Nachrichten zur Gcschichte der Ost-T\u00fcrken (T’u.-15jie), II.
\nBuch, Wiesbaden 1958, s.351; M.Ht<rmanns,”Uygurlar ve Yeni Bulunan Soyda\u015flar\u0131”, LU. T\u00fcrk
\nDili ve Edebiyat\u0131 Dergisi, 211-2, Istanbul 1946, s.98; J.T.Chang, T’ang Devrindeki Do\u011fu
\nG\u00f6~t\u00fcrkleri Hakk\u0131nda Yeni Belgeler, Doktora Tezi, Taipei 1968, s .49.
\nBu Irkin’in ad\u0131 \u00c7in kaynaklar\u0131nda Shih-chien, \u00f6ld\u00fckte\u0131\u0131 sonra da Ssu-chin \u015feklinde
\ntranskrip\u015f.\u0130y’on edilmi\u015f olup, bu transkrip-siyonlar\u0131n Irkin unvan\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir.
\nBak\u0131n\u0131z, O.Izgi, \u00c7in El\u00e7isi Wang Yen-te nin Uygur Seyahatnamesi, Ankara 1989, s.14-15.
\n14 E.Chavannes, Documents sur les Tou-Kiue [Tures] Occidentaux, Paris 1903, s.90 .
\nUygur birli\u011finin temelini atan P’u-sa ‘d\u0131r (belki Basar ya da Busar). \u00c7in y\u0131ll\u0131klan onun hakk\u0131nda
\n\u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir: Basar (P’u-sa) cesaretli ve bilgili idi. M\u00fckemmel planlar tanzim
\nedebiliyordu. O d\u00fc\u015fmanla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 her sava\u015fta askerlerinin en \u00f6n\u00fcnde bulunuyordu. Az
\nmiktarda insanla ba\u015far\u0131 kazanabil\u0131yordu. Askeri talimler yap\u0131yor, ok at\u0131yor, ava gidiyordu.
\nDaima sava\u015fta idi. Annesi Wu-Io-hun \u015fikayet ve davalar\u0131 dinliyordu, kanunlar\u0131 bozmak
\nisteyenleri uyar\u0131yordu. Oymaklarda nizam yerinde idi. Uygurlar\u0131n refah\u0131 Basar’\u0131n (P’u-sa)
\ndevrine rastlar. Bak\u0131n\u0131z, B.Ogel, “Uygur Devletinin Te\u015fekk\u00fcl\u00fc ve Y\u00fckseli\u015f Devresi”, Belleten,
\nC. 19, Ankara 1955, s.336, 338. .
\n15 Bak\u0131n\u0131z, K\u00f6l Tigin Yaz\u0131t\u0131, Do\u011fu taraf\u0131 34. sat\u0131r; K\u00f6l I\u00e7 \u00c7Qf Yaz\u0131t\u0131, Do\u011fu taraf\u0131 9. sat\u0131r; \u00c7oyr
\nYaz\u0131t\u0131, 4. sat\u0131r; Terhin Yaz\u0131t\u0131, Kuzey taraf\u0131 6. sat\u0131r; Ust-Kulog Yaz\u0131t\u0131, 1. sat\u0131r; Miran
\nMetinleri, B y\u00fcz\u00fc, Arka taraf\u0131 6. sat\u0131r.<\/p>\n

16 Golden, a.g.e., 8.74.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Saadett\u0130n G\u00d6ME\u00c7 \u00d6ZET Onun geride b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u00fc\u00e7 \u00e7ocu\u011fu hakk\u0131nda kaynaklarda bilgi bulma imkan\u0131na sahibiz. Asl\u0131nda Attila’n\u0131n erkek \u00e7ocu\u011fu \u00fc\u00e7 tane miydi, yoksa daha m\u0131 fazlayd\u0131, bu da me\u00e7huld\u00fcr. Fakat belgelere aksetti\u011fi \u015fekliyle, \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fcn ad\u0131n\u0131 tesbit edebiliyoruz ki, bunlar da; Ellak, \u0130rnek ve Dengizik diye an\u0131lmaktad\u0131r. Bizim \u00fczerinde durmak istedi\u011fimiz konu,bu T\u00fcrk\u00e7e isimlerin as\u0131llar\u0131d\u0131r. […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-4239","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turk-dunyasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4239","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4239"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4239\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4241,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4239\/revisions\/4241"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4239"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4239"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4239"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}