
{"id":4205,"date":"2020-07-16T12:12:44","date_gmt":"2020-07-16T09:12:44","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4205"},"modified":"2020-07-16T12:36:48","modified_gmt":"2020-07-16T09:36:48","slug":"uygur-kisi-adlari-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4205","title":{"rendered":"Uygur ki\u015fi adlar\u0131 \u00fczerine"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4213\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/original.jpg\" alt=\"\" width=\"830\" height=\"330\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/original.jpg 830w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/original-400x159.jpg 400w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/original-768x305.jpg 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 830px) 100vw, 830px\" \/><\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>Yazan :\u00a0Abdurrauf Polat TAKLAMAKANLI<\/strong><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #0000ff\"><strong>\u00c7ev. Prof.Dr. Alimcan \u0130NAYET<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Her milletin ki\u015fi adlan o milletin kendine \u00f6zg\u00fc k\u00fclt\u00fcr kapsam\u0131na girer. Ki\u015fi adlan ayn\u0131 zamanda o milletin genel k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn tarihi d\u00f6nemlerini belli \u00f6zelliklerle yans\u0131tan bir ayna say\u0131l\u0131r. Zira ki\u015fi adlar\u0131nda o milletin tarihteki dini inanc\u0131, \u00f6rf ve adetleri, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, ahlak de\u011ferleri, ya\u015fam felsefesi vs.lerini g\u00f6steren unsurlar canl\u0131 halde ifade edilmektedir. Mesela, Uygurlar tarihleri boyunca \u015eaman dini, Man\u0131 dini, Buda dini ve \u0130slam dini gibi dinlere inanm\u0131\u015f ve bu dinlerin temsil etti\u011fi medeni hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn y\u00f6nleriyle temas etmi\u015flerdir. Bug\u00fcn biz Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n genel durumunu inceleyecek olursak, o dinlerin inan\u00e7 ve hayata bak\u0131\u015f tarzlar\u0131n\u0131n kendine has devir \u00f6zelliklerini ifade etmekte oldu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6rebiliriz. Kolay anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in. biz Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 &#8220;\u0130slamiyet&#8217;ten \u00d6nceki Uygur Ki\u015fi Adlan&#8221; ve &#8220;\u0130slamiyet&#8217;ten Sonraki Ki\u015fi Adlar\u0131&#8221; diye iki b\u00f6l\u00fcme ay\u0131raca\u011f\u0131z.<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">1. \u0130slamiyet&#8217;ten \u00d6nceki Uygur Ki\u015fi Adlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n<p>\u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi adlan, Uygurlar\u0131n \u0130slam dinine girmeden evvelki d\u00f6nemlerde yayg\u0131n olarak kulland\u0131klar\u0131 ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. O d\u00f6nemde Uygur ki\u015fi adlar\u0131 eski Uygurcaya ait kelimeler ve Uygurlarm inand\u0131klar\u0131 Buda dininin arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Sanskrit dilinden kabul edilen kelimeler ile ifade edilmi\u015ftir. Ki\u015fi adlan olarak kullan\u0131lan kelimeler, yap\u0131s\u0131 ve anlam alan\u0131 gibi cihetlerden kendine has \u00f6zelliklere sahiptir.<\/p>\n<p>\u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 ve onlar\u0131n anlam alanlar\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131daki maddeler halinde g\u00f6stermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>1. Dini inan\u00e7 ta\u015f\u0131yan kelimeler ile verilen adlar. Bu \u00e7e\u015fit adlar epey yayg\u0131n olup, onda genellikle ki\u015filerin inand\u0131klar\u0131 dini ululamak istekleri g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Mesela, Burhan Kul\u0131 (Burhan, Buda dini ilahinin ad\u0131), Tengride Bolm\u0131\u015f (Tanr\u0131 yaratan), Toyun(Rahip, tapmak kalenderi), T\u00fct\u00fcn Kul\u0131, Nom Kuli gibi.<br \/>\n2. Dini inan\u00e7ta ululanan nesnelerin ad\u0131ndan al\u0131narak verilen adlar. Bu \u00e7e\u015fit adlarda eski Uygurlar\u0131n kendi evlatlar\u0131n\u0131 bu adlar\u0131n \u0130fade etti\u011fi kutsall\u0131k gibi ululama arzusu vard\u0131r. Mesela, K\u00fcn (K\u00fcnhan), Yultuz, Ay, \u00c7olpan, Ta\u011f (Ta\u011fhan), Deniz gibi.<br \/>\n3. Kahramanl\u0131k, cesaret ve kuvvetin sembol\u00fc olan hayvanlar\u0131n adlar\u0131n\u0131 insanlara tatbik etmek suretiyle verilen adlar. Bu \u00e7e\u015fit adlarda baba ve annelerin,kendi evlatlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcy\u00fcp kahraman olmas\u0131n\u0131 istemesi ifade edilmektedir. Mesela, B\u00f6ke (Ejderha), B\u00f6re, Arslan, Kaplan., Buka, B\u00fcrk\u00fct gibi. Baz\u0131 alimler o zamanda kullan\u0131lan bu \u00e7e\u015fit ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 eski Uygurlar\u0131n hayvanlara inanma, hayvanlar\u0131 ululama adetlerinin ve d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015flerinin \u00fcr\u00fcn\u00fc diye de izah etmektedirler.<br \/>\n4. De\u011ferli ve pahal\u0131 \u015feylerin adlar\u0131ndan al\u0131narak verilen adlar. Bu \u00e7e\u015fit adlarda, baba ve annelerin kendi evlatlar\u0131na olan sevgisi ifade edilmektedir. Mesela, K\u00fcm\u00fc\u015f, Altun, Tem\u00fcr gibi.<br \/>\n5. Evlatlar\u0131n iyi huylu, g\u00fczel karakterli ve mutlu olmas\u0131n\u0131 dileme, g\u00fczel ve yak\u0131\u015f\u0131kl\u0131 b\u00fcy\u00fcmesini arzulama hususuyla ilgili adlar. Bu t\u00fcr adlarda o d\u00f6nemdeki Uygurlar\u0131n estetik anlay\u0131\u015f\u0131 ve ahlak de\u011ferleri ifade edilmektedir. Mesela, Ar\u0131\u011f (Temiz), \u00c7e\u00e7ek (\u00e7i\u00e7ek, g\u00fcl), Y\u0131dl\u0131\u011f (g\u00fczel kokulu),Ya\u00e7ank\u0131r (utanga\u00e7,namuslu), Silig (nazik,sevimli), T\u00fcz\u00fcn (saf,d\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fck), Kutlug (mutlu) gibi.<br \/>\n6. Do\u011frudan do\u011fruya kahramanl\u0131\u011f\u0131 ve bilgili olmay\u0131 ifade eden s\u00f6zlerle verilen adlar. Mesela, Alp (kahraman), Bilge (alim), Batur gibi.<br \/>\n7. Renk adlar\u0131ndan al\u0131narak verilen adlar. Mesela, K\u0131z\u0131l (K\u0131z\u0131lhan), Sar\u0131\u011f (Sanhan), Ak (Akhan), Kara, Boz gibi.<\/p>\n<p>Alimler, eski Uygurlar taraf\u0131ndan kullan\u0131lan bu adlar\u0131n o d\u00f6nemde renklerin kutsal say\u0131lmas\u0131ndan ileri geldi\u011fi kan\u0131s\u0131ndad\u0131rlar.<\/p>\n<p>Aynca, \u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki ki\u015fi adlar\u0131 i\u00e7erisinde &#8221; \u00c7i\u015ftan\u0131, Haymavad\u0131, Du\u015fta, Dfamaguptaki, Dksanpit, Ra\u00e7abumi, Ratnakar, Ratnara\u015f\u0131, Ratnaku\u015fpi, Ratnava\u00e7\u0131r, Sartavaki, Sanputri, Mahabal\u0131, Mahadivi, Maharadi. Mahasatvi&#8230; &#8221; gibi Buda kitaplar\u0131ndan al\u0131nan Sanskrit\u00e7e adlar da az de\u011fildir .Ancak bu t\u00fcr adlar ile ilgili \u015fu anda elimizde bulunan Uygurca s\u00f6zl\u00fcklerde &#8220;\u00d6zel ad, ki\u015fi ad\u0131&#8221; diye belirtmenin d\u0131\u015f\u0131nda, anlam bak\u0131m\u0131ndan hi\u00e7biri izah edilmemektedir. Art\u0131k bu \u00e7e\u015fit adlar\u0131 da tetkik ederek bunlar\u0131n anlamlar\u0131n\u0131 izah etmek, \u0130slamiyetten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n genel anlam alan\u0131n\u0131 daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir \u015fekilde izah etmede belli bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">\u0130slamiyet&#8217;ten \u00d6nceki Uygur Ki\u015fi Adlar\u0131n\u0131n Yap\u0131 \u00d6zellikleri<\/span><\/strong><\/p>\n<p>Yap\u0131 y\u00f6n\u00fcnden incelendi\u011finde, \u0130slamiyetten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi<br \/>\nadlar\u0131n\u0131 &#8220;Bir terkipli adlar&#8221;. &#8220;\u0130ki terkipli adlar&#8221; ve &#8220;\u00c7ok terkipli adlar&#8221;<br \/>\ndiye \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcm halinde anlatmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br \/>\n1. Tek terkipli adlar. Tek terkipli adlar teriminden bir tek kelimeden yap\u0131lan adlar\u0131 anl\u0131yoruz.Mesela, Yarak, Batur, Ko\u00e7kar, Terek, Utu\u015f, \u00d6temi\u015f, Tokti gibi.<br \/>\nTek terkipli adlar\u0131 kendi aralar\u0131nda yine &#8220;Tek kelimelerle yap\u0131lan ki\u015fi adlar\u0131&#8221;, &#8220;T\u00fcretme kelimelerle yap\u0131lan ki\u015fi adlar\u0131&#8221; ve &#8220;Vas\u0131flarla yap\u0131lan ki\u015fi adlan&#8221; diye ay\u0131rabiliriz. Mesela:<br \/>\nTek kelimelerle yap\u0131lan ki\u015fi adlar\u0131: Ay. \u00c7olpan, Alp, Arslan, Kaplan&#8230;<br \/>\nT\u00fcretme kelimelerle yap\u0131lan ki\u015fi adlar\u0131:Tur\u00e7i, \u0130kici, Temi\u00e7i, Omi\u00e7i, Kutlu\u011f, Yaruk, Yaru\u011flu, Kutad, Soma\u00e7\u0131, \u00d6g\u00fcrdey&#8230;<br \/>\nVas\u0131flarla yap\u0131lan ki\u015fi adlan: Turm\u0131\u015f. Udm\u0131\u015f, Katm\u0131\u015f, Y\u0131\u011fm\u0131\u015f, Bermi\u015f, Toktam\u0131\u015f, Sanm\u0131\u015f, Kutadm\u0131\u015f, Udgurm\u0131\u015f, \u00d6temi\u015f, Kurtulm\u0131\u015f, \u00d6gmi\u015f, Tutu\u015f, Tok\u0131\u015f, T\u00fcz\u00fc\u015f gibi.<br \/>\n2. \u00c7ift terkipli adlar.Tek bir anlam ifade eden ve iki kelimeden yap\u0131lan ki\u015fi adlar\u0131na \u00e7ift terkipli ki\u015fi adlan denir. (Buna baz\u0131 dilciler &#8220;\u00c7ift adlar&#8221; yahut &#8220;Birle\u015fik adlar&#8221; demektedirler). Mesela, Ayyulduz, Ayk\u00fcn, Nom Kuli, Erbuka, Ay Sili\u011f, Bay T\u00f6m\u00fcr gibi.<br \/>\n\u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda kullan\u0131lan bu t\u00fcr \u00e7ift terkipli adlan kendi i\u00e7erisindeki yap\u0131 \u00f6zelliklerine g\u00f6re yine a\u015fa\u011f\u0131daki t\u00fcrlere ay\u0131rabiliriz:<\/p>\n<p>1) \u0130ki isimin e\u015fit m\u00fcnasebette birle\u015ftirilmesinden meydana gelen \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, K\u00fcn Tengri. Ay Tengri, Ayyulduz, Ayk\u00fcn gibi.<br \/>\n2) Niteleme ve nitelenme ya da ba\u011flanma ve ba\u011flama m\u00fcnasebeti halindeki iki s\u00f6zden yap\u0131lan \u00e7ift terkipli adlar.MeseJa, Kutlu\u011f Tunga, Kutlu\u011f O\u011ful, T\u00f6m\u00fcr Buka, Buyan Kar{Saadet kar\u0131). Toyun Kuh, Yetmi\u015f Kara, Altun Kara, Kumut \u00c7e\u00e7ek, \u0130\u015f Bu\u011fa, \u0130\u015f Kara gibi. _, \u0131<br \/>\n3) Genellikle han ailesindekilerin.y\u00fcksek z\u00fcmreye mensup insanlar\u0131n evlatlar\u0131na verilen,ili idare etme arzusu ifade edilen adlar ve sadece padi\u015fah evlatlar\u0131n\u0131n adlar\u0131na ilave edilen &#8220;Tegin&#8221;,&#8221;Han&#8221; unsurlar\u0131 ile olu\u015fturulan \u00e7ift terkipli adlar.Bu \u00e7e\u015fit adlar, zaman\u0131nda belli derecede \u00f6zel karakter ta\u015f\u0131yordu. Mesela, \u0130l Alm\u0131\u015f, \u0130l Basm\u0131\u015f, \u0130l Etmi\u015f, \u0130l<br \/>\nKutadm\u0131\u015f, \u0130l \u0130nan\u00e7 (\u0130lin inand\u0131\u011f\u0131 kimse), \u0130l A\u015fm\u0131\u015f. \u0130l Erdem(Halkperver), \u0130l T\u00fczmi\u015f, \u0130l Y\u0131\u011fm\u0131\u015f, K\u00fcl Tegin, B\u00f6re Tegin, Bu\u011frahan, B\u00f6kehan, Tungahan gibi. . \u0131v<br \/>\n4) &#8220;\u015ead, Yabgu, Tutuk, \u0130nal&#8221; gibi mevki ve mans\u0131b adlar\u0131 ile as\u0131l adlar\u0131n eklendi\u011fi \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Avlu\u00e7 Tarhan. A\u015fan Tutuk, Baskak \u0130nal, Kasak Yabgu, Sarkuy \u015ead. \u0130sig Tarhan, Kara Bak\u015f\u0131. Kambu\u011fdu Tutung, Menglik Seng\u00fcn gibi.<br \/>\n5) Kabile adlar\u0131n\u0131 ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne koyup \u00e7a\u011f\u0131rma adetinden meydana gelen \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Uygur \u00d6temi\u015f, Ya\u011flakar Utu\u015f, Kugursu Bobin (Bu yerdeki &#8220;Uygur, Ya\u011flakar. Kugursu&#8217;lar kabile adlar\u0131d\u0131r) gibi.<\/p>\n<p>3. \u00c7ok terkipli adlar. \u00c7ok terkipli adlar ikiden fazla kelimeden olu\u015fan ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Mesela, Kutlu\u011f K\u00fcl Bilge, K\u00fcn Tengride Kut Bolmi\u015f, Ay Tengride Kut Bolm\u0131\u015f gibi.<\/p>\n<p>Yaz\u0131l\u0131 kaynaklardan elde edilen delillere g\u00f6re, \u0130slamiyetten \u00f6nceki \u00e7ok terkipli ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ve sonuna kabile ad\u0131, g\u00f6rev ad\u0131, soy ad\u0131 vs.leri ilave etme yahut herkes\u00e7e kabul edilen unvan ve h\u00fcrmet ad\u0131yla anma neticesinde meydana gelmi\u015ftir. Mesela, \u0130l Y\u0131\u011fm\u0131\u015f \u0130nal, Ming Tem\u00fcr Tutuk(&#8220;\u0130nal&#8221;,&#8221;Tutuk&#8221;lar mans\u0131b ad\u0131d\u0131r), Kapa\u011fan Tegin Ka\u011fan, Tengride Bolm\u0131\u015f \u0130l \u00eetmi\u015f Bilge Ka\u011fan(&#8220;Ka\u011fan&#8221; hanl\u0131k h\u00fcrmet ad\u0131), Bargut \u0130l Kutadm\u0131\u015f, Yabutkar \u0130l&#8217;Erdem (&#8220;Bargut&#8221;. &#8220;Yabutkar&#8221;Iar kabile ad\u0131) gibi.<\/p>\n<p>\u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n yap\u0131 \u015fekline bakacak olursak, \u00e7ok terkipli adlar az say\u0131dad\u0131r. Tek terkipli ve \u00c7ift terkipli adlar ise b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu te\u015fkil etmektedir. Bundan eski d\u00f6nemlerde de ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n k\u0131sa olmas\u0131n\u0131n herkes\u00e7e benimsenen genel bir durum oldu\u011fu anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">2. islamiyet&#8217;ten Sonraki Uygur Ki\u015fi Adlar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n<p>\u0130slamiyet&#8217;ten sonraki Uygur ki\u015fi adlan Uygurlarda \u0130slam dinini ilk<br \/>\nolarak kabul eden Uygur Karahanl\u0131lar devletinin h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Satuk<br \/>\nBu\u011fra Han&#8217;\u0131n m\u00fcsl\u00fcmanca &#8220;Abd\u00fclkerim&#8221; ad\u0131n\u0131 almas\u0131ndan sonra<br \/>\n1<br \/>\nmeydana gelen ve kullan\u0131lan adlar\u0131 g\u00f6sterir. \u2022 ;<\/p>\n<p>Bilindi\u011fi gibi, \u0130slam dini Uygur \u00fclkesine girdikten sonra di\u011fer f\u00fctuhatlar (yani \u0130slamm yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 yerler) da oldu\u011fu gibi \u00f6nce ki\u015filerin ideolojik g\u00f6r\u00fc\u015flerinde b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fiklikler meydana gelmi\u015ftir. \u00d6nceki g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclen, el ile tutulan ve herkesin yapabildi\u011fi &#8220;Puflara tapma inanc\u0131 ortadan kalkm\u0131\u015f, onun yerine g\u00f6z ile g\u00f6r\u00fclmeyen, &#8220;Bir u bar&#8221;<br \/>\n(Yani Bir ve Var) diye bilinen Allah inanc\u0131 yerle\u015fmi\u015ftir. Kur&#8217;an indirildikten sonra, Kur&#8217;an&#8217;daki Arap\u00e7a ki\u015fi adlar\u0131 ve Allah&#8217;in s\u0131fat\u0131n\u0131 ifade eden kelimeler her m\u00fcsl\u00fcman\u0131n severek kulland\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbarek adlar haline gelmi\u015ftir. Bu adlar kullan\u0131m s\u00fcrecinde sadece \u00d6nceki Buda kitaplar\u0131ndan al\u0131nan Sanskrit\u00e7e k\u00f6kenli Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n yerini de\u011fil, yava\u015f yava\u015f Uygurca k\u00f6kenli Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n da yerini alm\u0131\u015ft\u0131r. , &#8216; u&#8211; \/..\u2022<\/p>\n<p>Bug\u00fcnk\u00fc Uygurlar da \u0130slam dinine inanan bir millettir.<\/p>\n<p>Dolays\u0131yla, bug\u00fcnk\u00fc Uygur ki\u015fi adlan i\u00e7erisinde m\u00fcsl\u00fcmanca adlar b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu olu\u015fturmaktad\u0131r. Ama, bug\u00fcnk\u00fc Uygurlann kulland\u0131klar\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanca adlar ile Uygurlar\u0131n \u0130slam dinini kabul etti\u011fi ilk d\u00f6nemde, yani Hakaniye d\u00f6nemi ve ondan sonraki y\u00fczy\u0131llan i\u00e7ine alan \u00c7a\u011fatay Uygur dili d\u00f6neminde kullan\u0131lan m\u00fcsl\u00fcmanca adlar yap\u0131 ve fonetik telaffuz y\u00f6n\u00fcnden farkl\u0131l\u0131k arzeder. Bu sebeple, biz \u0130slamiyet&#8217;ten sonraki Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 &#8220;Eski m\u00fcsl\u00fcmanca Uygur ki\u015fi adlar\u0131&#8221; ve &#8220;Bug\u00fcnk\u00fc Uygur ki\u015fi adlan&#8221; diye iki b\u00f6l\u00fcmde izah edece\u011fiz.<\/p>\n<p>1. Eski m\u00fcsl\u00fcmanca Uygur ki\u015fi adlan. Eski m\u00fcsl\u00fcmanca Uygur ki\u015fi adlar\u0131 Hakaniye Uygurlar\u0131n\u0131n \u0130slam dinini kabul etti\u011fi 9. y\u00fczy\u0131l\u0131n son yans\u0131ndan 20.y\u00fczy\u0131l\u0131n 30&#8217;lu y\u0131llanna kadar olan s\u00fcrede(Yani Hakaniye dili d\u00f6nemi ile \u00c7a\u011fatay Uygur dili d\u00f6neminde) kullan\u0131lan Uygur ki\u015fi adlann\u0131 g\u00f6sterir.<\/p>\n<p>Arap harfli eski Uygur alfabesi ve \u00c7a\u011fatay-Uygur alfabesiyle yaz\u0131lan kaynaklardaki tesbitlere g\u00f6re, bu d\u00f6nemlerde kullan\u0131lan m\u00fcsl\u00fc manca Uygur ki\u015fi adlan genellikle Arap\u00e7a adlar\u0131n aynen kopyas\u0131 olup, bug\u00fcnk\u00fc Uygurlar\u0131n kulland\u0131klar\u0131 m\u00fcsl\u00fcmanea adlardan belirli \u00f6zelliklerle ayr\u0131l\u0131r. Bu ayr\u0131l\u0131k genel olarak a\u015fa\u011f\u0131daki cihetlerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n<p>1) Arap\u00e7a&#8217;dan kabul edilen adlardaki (Uygur dilinin fonetik yap\u0131s\u0131 aynen telaffuz etmeye imkan vermemi\u015ftir) &#8220;itki, \u0131zg\u0131, eyn. se, he, zal, zat&#8221; gibi harflerin temsil etti\u011fi \u00fcns\u00fczlerin Uygurca&#8217;daki denk \u00fcns\u00fczlerle de\u011fi\u015ftirildi\u011fini hesaba katmazsak, &#8220;&#8221; gibi \u00fcns\u00fczler Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n hangi hecesinde gelirse geJsjrj, A&amp;p }[}\u015f} adlar\u0131 gM telaff\u00fc&#8217;\/ edilerek<br \/>\nkullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela, Muhammed, Mehmud, Ehmed, Semed, Fatihe, Fatime, Fazil, Fezilet, Feride, Feyzulla, Talib, Hatib, Salih, Fatih, Se&#8217;dulla, M\u00f6&#8217;min, Ni&#8217;metulla, M\u00f6&#8217;c\u0130zi gibi.<\/p>\n<p>2) Arap\u00e7a adlar Uygur ki\u015fi adlar\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131ktan sonra, onlar\u0131n terkibindeki \u00fcnl\u00fcler Uygur dilindeki \u00fcnl\u00fclerin ses uyumu kural\u0131na g\u00f6re Uygurcala\u015ft\u0131r\u0131lmadan, bu adlar\u0131n Kur&#8217;an&#8217;daki telaffuz \u015fekliyle aynen kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela, Selim. Emin, Kerim, Devlet, Nuriman, H\u00fcseyin, Ubeydullah, Kemal. Cemal, Settar, Ceffar, Zehiruddin, Behauddin,Nuruddin, \u015eemsuddin, Abdulhemid, Seyfuddin, Bedruddin, Kemeruddin gibi.<\/p>\n<p>3) Eski m\u00fcsl\u00fcmanea Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda Arap gelene\u011fine g\u00f6re ki\u015filerin kendi ad\u0131 ile atalar\u0131n\u0131n adlar\u0131 aras\u0131na &#8220;ibin&#8221; ya da &#8220;bn&#8221;(bu terkip sonra Uygurcala\u015ftir\u00fcarak &#8220;bin&#8221; \u015feklinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r). Mesela, Mehmud \u0130bni H\u00fcseyin \u0130bni Muhammed, yahut Mehmud bini H\u00fcseyin bini Muhammed, Ebu Nesir Muhammed \u0130bni Tarhan \u0130bni Uzlu\u011f yahut Ebu Nesir Muhammed bini Tarhan bini Uzlu\u011f gibi. \u2022\u2022<\/p>\n<p>Burada \u015funu a\u00e7\u0131klamak gerekir ki, &#8220;ibn&#8221; kelimesi Arap\u00e7a&#8217;da &#8220;o\u011ful&#8221; anlam\u0131ndad\u0131r. Arap\u00e7a&#8217;da &#8220;1&#8221; (yani elii) harfi &#8220;harf-i illet (yani illetli harf) grubuna ait olup, kelime gruplar\u0131nda geldi\u011fi zaman b\u0131rak\u0131labilir. Bu nedenle, &#8220;emir&#8221; (yani amir) kelimesi iki terkipli adlarda geldi\u011fi zaman, ekseriyetle &#8220;mir&#8221; \u015feklinde kullan\u0131l\u0131r. (Mesela, Mirsultan, Mirkamal,<br \/>\nMir&#8217;adil gibi]. Bunun gibi, &#8220;&#8221; (yani &#8220;ibn&#8221;) kelimesindeki &#8220;1&#8221; (elif) harfi adlar\u0131n aras\u0131nda geldi\u011fi zaman yaz\u0131da genellikle b\u0131rak\u0131larak &#8220;bn&#8221; \u015feklinde yaz\u0131l\u0131r. Ancak Uygur dilinde kelimeleri b\u00f6yle \u00fcns\u00fczlerle s\u00f6yleme adeti<br \/>\nbulunmad\u0131\u011f\u0131ndan, iki \u00fcns\u00fcz aras\u0131na \u00fcnl\u00fc vokal &#8220;i&#8221; ilave edilerek &#8220;bin&#8221; \u015feklinde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. O d\u00f6nemdeki Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda \u00e7ok rastlanan &#8220;Bini Muhammed&#8221;, &#8220;Bini Hesen&#8221; gibi adlar Fars\u00e7a ve \u00c7a\u011fatay Uygurcas\u0131na \u00f6zg\u00fc tamlama olup, &#8220;Muhammed&#8217;in o\u011flu&#8221;, &#8220;Hesen&#8217;in o\u011flu&#8221; anlam\u0131m ifade eder. Burada \u00f6nemli olan \u015fudur ki Uygurca k\u00f6kenli kelime olan &#8220;kat\u0131k&#8221;, &#8220;Is\u0131\u011f&#8217;lar sonraki d\u00f6nemlerde &#8220;katt\u0131k&#8221;, &#8220;\u0131ss\u0131k&#8221; (yani bir \u00fcns\u00fcz fazladan ilave edilmi\u015ftir) \u015feklinde telaffuz edildi\u011fi gibi, &#8220;bin&#8221; kelimesi de tamlama yap\u0131l\u0131rken konu\u015fma dilinde &#8220;Bini&#8221; de\u011fil, &#8220;Binni&#8221; \u015feklinde telaffuz edilmi\u015f olsa gerektir. Ama bakacak olursak, \u015fimdi klasik eserlerdeki &#8220;Bin&#8221;li adlar zaman ve mekan hi\u00e7e say\u0131larak genellikle &#8220;Binni&#8221; (yani bir &#8220;n&#8221; \u00fcns\u00fcz\u00fc fazladan ilave edilerek) \u015feklinde transkripsiyon edilmektedir. Bu durum Uygur dilinin son d\u00f6nemlerdeki fonetik \u00f6zelli\u011fine uygun olsa da, Arap-Fars dilinin kurallar\u0131na ayk\u0131r\u0131d\u0131r. Bu<br \/>\nnedenle, klasik eserlerdeki &#8220;Bin&#8221;li ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 &#8220;Binni&#8221; de\u011fil, &#8220;\u0130bni&#8221; yahut &#8220;Bini&#8221; \u015feklinde aynen transkripsiyon etmek daha uygundur kanaatindeyiz. Bu, metin uzmanlar\u0131n\u0131n \u00f6nem vermesi gereken m\u00fchim bir meseledir.<\/p>\n<p>4) \u00d6zellikle ayd\u0131nlar aras\u0131nda edebi lakap, yani mahlas kullanma adeti olmu\u015ftur. Mahlaslar genellikle s\u0131fat s\u00f6zlerinden ya da Arap\u00e7a s\u0131fat yapan &#8220;i&#8221; ekiyle s\u0131fatla\u015ft\u0131nlan isim s\u00f6zlerinden yap\u0131lm\u0131\u015f olup, bu mahlaslar o ki\u015finin kendi ad\u0131n\u0131n sonuna ilave edilirdi.Mesela, Mehmud Ka\u015f\u0131geri (Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud). Musa Sayrami (Sayraml\u0131k Musa),<br \/>\nUbeydullah L\u00fctf\u0131 (Merhametli Ubeydullah), H\u00fcseyin Seburi (Sab\u0131rl\u0131 H\u00fcseyin) gibi.<\/p>\n<p>5) Yurt, yer ve mekan ad\u0131 mahlas olarak kullan\u0131l\u0131rken Arap dilinin kural\u0131na g\u00f6re, bu yer ve mekan ad\u0131n\u0131n s\u0131fatla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f \u015fekline Arap\u00e7a&#8217; daki vurgu i\u015fareti olan &#8220;eliflam&#8221; \u0131 ilave edilerek \u00e7a\u011f\u0131rma adet olmu\u015ftur. Mesela, Elfarabi, Elharezmi&#8221; gibi. \u00d6nem verilmesi gereken bir mesele de \u015fudur ki, bug\u00fcn baz\u0131 dilciler b\u00f6yle adlar\u0131 &#8220;El Farabi&#8221;. &#8220;El Harezmi&#8221; \u015feklinde transkripsiyon etmektedirler. Bu do\u011fru de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, bu \u015fekilde &#8220;elveda&#8221; kelimesinin baz\u0131lar taraf\u0131ndan &#8220;g\u00fcle g\u00fcle millet&#8221;, &#8220;g\u00fcle g\u00fcle vatan&#8221; diye izah edildi\u011fi gibi (ger\u00e7ekte &#8220;elveda&#8221; sadece &#8220;g\u00fcle g\u00fcle&#8221; anlam\u0131ndad\u0131r), &#8220;eliflam&#8221;daki &#8220;el-&#8221; de &#8220;vatan, halk&#8221; anlam\u0131ndaki &#8220;el&#8221; \u0130le kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131p kavram kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 do\u011furur.\u015eunu bilmek gerekir ki, &#8220;Elfarabi&#8221;, &#8220;Elharezmi&#8221; lerdeki &#8220;El&#8221; hi\u00e7bir semantik ya da gramatik anlam ta\u015f\u0131maz, o sadece Arap\u00e7a&#8217;daki vurgu i\u015fareti olan &#8220;eliflam&#8221;\u0131n telaffuz \u015feklidir. Onun i\u00e7in bu adlar, genelde, \u00c7a\u011fatay Uygurcasmda &#8220;Farabi&#8221;, &#8220;Harezmi&#8221; denir.<\/p>\n<p>6) \u00d6zellikle ayd\u0131nlar aras\u0131nda, Araplar\u0131n adetine g\u00f6re, belli bir \u015fahs\u0131n do\u011frudan do\u011fruya kendi ad\u0131n\u0131 de\u011fil, o \u015fahs\u0131n b\u00fcy\u00fck o\u011flunun \u00f6n\u00fcne &#8220;ata\/dada&#8221;(baba) anlam\u0131ndaki &#8220;Ebu&#8221; kelimesini ilave ederek &#8220;filan\u0131n babas\u0131&#8221; diye \u00e7a\u011f\u0131rmak adet olmu\u015ftur. Araplarda b\u00f6yle \u00e7a\u011f\u0131rma kar\u015f\u0131s\u0131ndakine olan h\u00fcrmeti ifade eder. Mesela, Farabi&#8217;nin kendi ad\u0131<br \/>\n&#8220;Muhemmed&#8221; olup, \u00e7o\u011fu zaman &#8220;Ebu Nesir&#8221; (yani Nas\u0131r&#8217;\u0131n babas\u0131&#8221; diye \u00e7a\u011f\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak ad ve soyad\u0131n\u0131 tam olarak s\u00f6yleme zaruriyeti oldu\u011funda &#8220;Ebu Nesir Muhemmed Bini Tarhan Bini Uzlug Farabi&#8221; diye s\u00f6ylenmi\u015ftir.<\/p>\n<p>7) Babas\u0131n\u0131n ad\u0131yla s\u00f6ylenen adlar\u0131 \u00e7ift terkipli adlardan ay\u0131rmak i\u00e7in, ki\u015filerin kendi ad\u0131yla babas\u0131n\u0131n ad\u0131n\u0131 &#8220;o\u011flu&#8221; kelimesiyle ba\u011flama adeti de olmu\u015ftur. Mesela, Burhanuddin O\u011fh Nas\u0131ruddin (yani Burhanuddin&#8217;in o\u011flu Nas\u0131ruddin), Kubbuddin \u015eah O\u011fl\u0131 H\u00fcseyin(yani Kubbuddin \u015eah&#8217;m o\u011flu H\u00fcseyin) gibi.<\/p>\n<p>8) Y\u00fcksek z\u00fcmreye mensu p ki\u015filer adlar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ve sonun a mevki, mansib, unvan ve h\u00fcrme t ad\u0131 gibi adlar\u0131 genellikle o \u015fahs\u0131n y\u00fcksek z\u00fcmreye ait bir ki\u015fi oldu\u011funu ifade eden ha s isimleri ilave ederek s\u00f6yleme \u00e2det olmu\u015ftur. Mesela, Babur \u015eah, Sultan Satuk, Eli\u015fir Beg, Cahang\u0131r Mirza, Emir Hemze. Mehmud \u0130san, Se&#8217;idulla Bay, Fezluddin Kaz\u0131, Abdulla \u0130mam, Fazil M\u00fcezzin, Hesen Hatip, Ehmed M\u0131rap, Nevruz Katip gibi.<\/p>\n<p>9) Eskiden h\u00fcrme t nedeniyle ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n sonuna ilave edilen &#8220;han, beg&#8221; kelimeleri ile bu s\u00f6zlerin sempatik \u015fekli olan &#8220;han\u0131m, nenim, begim&#8217;ler genellikle cinsiyet ayr\u0131m\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, yani &#8220;han, beg&#8221; kelimeleri esasen erkek adlar\u0131na ilave edilmi\u015f, &#8220;han\u0131m, nenim, begim&#8221; kelimeleri ise kad\u0131n ve k\u0131z adlar\u0131na ilave edilmi\u015ftir.<br \/>\nMesela, Ehmethan, Mehmudhan, Abdure\u015fithan, Mensurhan, Kerim Beg, Cemal Beg (erkek adlar\u0131); Kutluk Nigar Han\u0131m, Amann\u0131sa Henim, Hanzade Begim, Hedi\u00e7e Begim, Fatime Sultan Begim, Rukiye Sultan Begim (kad\u0131n adlar\u0131) gibi.<\/p>\n<p>10) Halk i\u00e7inde sayg\u0131 g\u00f6ren me\u015fhu r ki\u015filerin ad\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ekseriyet\/e &#8220;cen\u00e2b&#8221; anlam\u0131na gelen &#8220;Hezret&#8221; kelimesini ilave ederek s\u00f6yleme, hem de adlann sonuna o ki\u015fileri tarif etmek maksad\u0131yla belli kal\u0131p ya da dua (dilek)y\u0131 ilave ederek s\u00f6yleme adeti de vard\u0131. Mesela, Hezreti Atay\u0131, Hezreti Hekim Beg, Hezreti Appak Hoca, Hezreti Lutfi, Hezreti<br \/>\nSekkaki. Abdurrehman Nurulmillet Veddin (yani millet ve dinin nuru Abdurrehman), Musa Carulla (yani Allahm emrini yerine getirici Musa), Sebahi Nevvere Merkedehu Nuran (Sebahi-Allah onun kabrini \u0131\u015f\u0131kland\u0131rs\u0131n), Celaluddm Keddesellahu S\u0131rrehu (Celalidin &#8211; Allah onun s\u0131rlar\u0131n\u0131 mukaddes etsin), Nurudd\u0131n R\u0131z\u0131yallah Anhu (Nurudd\u0131n &#8211; Allah ondan raz\u0131 olsun), Abdulkad\u0131r Rehmitullah Eleyhi (Abdulkad\u0131r &#8211; Allah ona rahmet eylesin) gibi. Bu t\u00fcr adlar, halk a\u011fz\u0131nda, uzun m\u00fcddet kullan\u0131l\u0131rken, asl\u0131nda, h\u00fcrmet ve dilek anlam\u0131nda ilave edilen &#8220;Hezret,<br \/>\nZ\u0131yallah Anhu, Rehmetullah Eleyhi, Keddese S\u0131rrehu&#8221; gibi kelime ve kal\u0131plar yava\u015f yava\u015f o ki\u015filerin adlar\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olmu\u015ftur. O d\u00f6nemdeki Uygurlarda adlar\u0131 b\u00f6yle s\u00f6yleme \u00e2deti Araplar\u0131n evliya &#8211; enbiya ve me\u015fhur din\u00ee zatlar\u0131 &#8220;\u0130brahim Helillah&#8221; (yani Allan\u0131n s\u0131rda\u015f\u0131 \u0130brahim), &#8220;Muhemmed Hebibullah&#8221; (yani Allah\u0131n dostu Muhammed), &#8220;Eli Kenmullah&#8221; (yani Allah&#8217;\u0131n kerameti Ali), &#8220;Ebu Bekri S\u0131dd\u0131k&#8221; (yani Allah&#8217;a sad\u0131k Ebu Bekir) gibi belli d\u00fczen ve s\u0131fatla s\u00f6yleme \u00e2detinden gelmi\u015ftir.<\/p>\n<p>Yukar\u0131da, Uygurlar islam dinine girdikten sonra Kur&#8217;an-\u0131 Kerim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Arap\u00e7a&#8217;dan kabul edilen m\u00fcsl\u00fcmanca adlar\u0131n asr\u0131m\u0131z\u0131n 301u y\u0131llar\u0131na kadar olan zaman zarf\u0131nda kullan\u0131lan m\u00fchim ve temel \u015fekillerini tan\u0131tt\u0131k. Burada \u00f6zellikle alt\u0131n\u0131 \u00e7izmemiz gereken mesele \u015fudur ki, her ne kadar bu d\u00f6nemde Arap\u00e7a&#8217;dan kabul edilen adlar Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n temelini te\u015fkil etmi\u015f ise de, Uygurlar \u0130slamiyet&#8217;ten \u00f6nceki ki\u015fi adlar\u0131n\u0131, \u00d6zellikle Uygurca k\u00f6kenli kelimelerle verilen adlar\u0131 tamamen kullan\u0131m d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmam\u0131\u015ft\u0131r. Aksine &#8220;Tur, Turan, Turd\u0131, Toht\u0131, Tursun, Setivald\u0131, Tilivald\u0131. Tilek, Tile\u015f, \u00c7ong, Kenci&#8230;&#8221; gibi adlar\u0131 aynen kullanman\u0131n yan\u0131s\u0131ra, yukar\u0131daki Uygurca k\u00f6kenli adlar\u0131 \u0130slami damga ta\u015f\u0131yan \u00e7ift terkipli adlara d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Mesela, Muhemmed Turd\u0131, Muhemmed Tursun, Muhemmed Toht\u0131 gibi. II. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131, genellikle 2O.y\u00fczy\u0131lm 30&#8217;lu y\u0131llar\u0131ndan sonra kullan\u0131lmakta olan, konu\u015fma dilinde nisbeten yayg\u0131nla\u015fm\u0131\u015f ve yaz\u0131 dilinde esasen sabitle\u015fmi\u015f adlard\u0131r. Say\u0131 ve oran a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131 aras\u0131nda \u0130slamiyetin damgas\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan m\u00fcsl\u00fcmanca adlar yine de \u00e7o\u011funlu\u011fu te\u015fkil eder.<\/p>\n<p>&#8220;M\u00fcsl\u00fcmanca ad&#8221; in genel ve \u00f6zel iki anlam\u0131 vard\u0131r. Genel anlamda Kur&#8217;an&#8217;da bahsedilen adlar\u0131n t\u00fcm\u00fc m\u00fcsl\u00fcmanca adlard\u0131r. Bu adlar \u0130slam dinine inananlarca Peygamber diye kabul edilen ba\u015fka dinlerin Peygamberleri, evliyalar\u0131 ve baz\u0131 ehli kitaplar\u0131n\u0131n (Zebur, Tevrat ve \u0130ncil&#8217;i kutsal kitap sayanlar) adlar\u0131n\u0131 kapsar. \u00d6zel anlamda m\u00fcsl\u00fcmanca adlar<br \/>\nArap\u00e7a k\u00f6kenli olan, \u2022 sadece \u0130slam dinine inananlar taraf\u0131ndan kullan\u0131lan adlar\u0131 g\u00f6sterir. Onun i\u00e7in \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda rastlanan &#8220;Davut, Eysa, Yakup, Musa, Yunus, Y\u00fcs\u00fcp, \u0130srail, \u00eeshak, \u0130brahim, Keyser, Zunun&#8221; gibi adlar\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanca adlar olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemenin ilm\u00ee esas\u0131 yok diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz.<\/p>\n<p>Arap\u00e7a, Fars\u00e7a adlardan al\u0131nan eski m\u00fcsl\u00fcmanca Uygur ki\u015fi<br \/>\nadlar\u0131 uzun m\u00fcddetli kullan\u0131m s\u00fcresinde benimsenmi\u015f ve kendine \u00f6zg\u00fc<br \/>\nfonetik \u00f6zelliklere sahip \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<br \/>\nUygurlar\u0131n kullanmakta oldu\u011fu bug\u00fcnk\u00fc m\u00fcsl\u00fcmanca adlar\u0131n eski<br \/>\nm\u00fcsl\u00fcmanca adlar ile farkl\u0131l\u0131k arzeden fonetik \u00d6zelliklerini \u015f\u00f6yle<br \/>\ng\u00f6stermek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<br \/>\n1) Eskiden Arap\u00e7a \u015fekliyle aynen telaffuz edilerek kullan\u0131lan iki heceli adlar Uygur dilindeki \u00fcnl\u00fclerin uyumu kural\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015ftirilerek, Uygurcan\u0131n telaffuz kural\u0131na uygun bir \u015fekle getirilmi\u015ftir.<\/p>\n<p style=\"text-align: left\">Bilindi\u011fi gibi, Uygurca&#8217;da \u00fcnl\u00fcler dilin pozisyonuna g\u00f6re birbirine uyum sa\u011flar, yani kapal\u0131 kal\u0131n \u00fcnl\u00fclere kapal\u0131 kal\u0131n \u00fcnl\u00fc, a\u00e7\u0131k ince \u00fcnl\u00fclere a\u00e7\u0131k ince \u00fcnl\u00fc uyum sa\u011flar. E\u011fer yabanc\u0131 dilden alman kelimelerde Uygur dilinin bu kural\u0131na ayk\u0131r\u0131 durum varsa, bunlar hemen Uygur dilinin kural\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015ftirilip uygun bir sekile getirilir. Asl\u0131nda, Arap\u00e7a&#8217;dan al\u0131nan ki\u015fi adlar\u0131 da bu s\u00fcreci ge\u00e7irmi\u015ftir, yani Uygur dilinin fonetik kural\u0131na uygun olmayan ki\u015fi adlan Uygurca&#8217;da esas vurgunun bulundu\u011fu son hecedeki \u00fcnl\u00fcye g\u00f6re asmile edilerek Uygurcan\u0131n telaffuz kural\u0131na uygun bir sekile getirilmi\u015ftir. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4219\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/c-1.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: left\">Demek ki yukar\u0131daki adlarda, esas vurgunun bulundu\u011fu hecedeki \u00fcnl\u00fc ara \u00fcnl\u00fc &#8220;i&#8221; oldu\u011fundan, ilk hecedeki a\u00e7\u0131k ince \u00fcnl\u00fc &#8220;e&#8221;, &#8220;e&#8221; ya da &#8220;\u0130&#8221; ara \u00fcnl\u00fclerine de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Bir ba\u015fka \u00f6rnek:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4220\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/cc.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"188\" \/><\/p>\n<p>Demek ki bunlarda vurgunun bulundu\u011fu hecedeki \u00fcnl\u00fc kapal\u0131 kal\u0131n \u00fcnl\u00fc oldu\u011fundan, ilk hecedeki a\u00e7\u0131k ince \u00fcnl\u00fc &#8220;e&#8221;ye de\u011fi\u015ftirilerek kapal\u0131 kal\u0131n \u00fcnl\u00fc &#8220;a&#8221;, &#8220;u&#8221; \u015feklinde sabitle\u015fmi\u015ftir .<\/p>\n<p>2) Arap\u00e7a&#8217;daki &#8220;Eliftam&#8221; ile pek \u00e7ok say\u0131daki tamlamal\u0131 adlar da yukar\u0131da g\u00f6sterilen Uygur dilinin kendine \u00f6zg\u00fc fonetik kural\u0131na g\u00f6re Uygurcala\u015ft\u0131nlm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7e\u015fit adlar \u00e7ok heceli oldu\u011fundan baz\u0131lar\u0131nda ikinci yahut \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc hecedeki sesli, esas vurgunun bulundu\u011fu son hecedeki sesliye uydurulmu\u015f, tekrar edilen konsonant b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\nMesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4221\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/ccc.png\" alt=\"\" width=\"402\" height=\"162\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/ccc.png 402w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/ccc-400x161.png 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 402px) 100vw, 402px\" \/><\/p>\n<p>Bu \u00e7e\u015fit adlar\u0131n baz\u0131lar\u0131nda son hecedeki sesli ikinci hecedeki vurgunun bulundu\u011fu sesliye uydurulmu\u015f, tekrar edilen konsonant b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4222\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/cccc.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p>Gene baz\u0131lar\u0131nda ise ilk hecedeki \u00fcnl\u00fc ikinci hecedeki vurgu bulunan \u00fcnl\u00fcye uydurulmu\u015ftur. Mesela: \u2022 ,-. . \u2022 ..<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4223\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/ccccc.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p>B\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu olu\u015fturan adlarda, &#8220;EliflarrTdan dolay\u0131 asl\u0131nda birlikte telaffuz edilen &#8220;L&#8221; sesi b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0 \u00a0 <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4224\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/d-1.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: left\">Bu t\u00fcr adlar\u0131n baz\u0131lar\u0131nda fonetik tasaruf hadisesi nedeniyle asl\u0131ndaki telaffuz \u015fekliyle epey farkl\u0131 bir k\u0131s\u0131m adlar meydana gelmi\u015ftir. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0 <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4225\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/dd.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"163\" \/><\/p>\n<p>3) Bazen adlar\u0131n ilk hecesinde ba\u011f\u0131ms\u0131z hece olarak bulunan &#8220;a, e, u&#8221; \u00fcnl\u00fcleri de\u011fi\u015ferek &#8220;ha, he, hu,&#8221; \u015feklinde sabitle\u015fmi\u015ftir. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0 \u00a0 <img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4226\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/ddd.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p>4) Ki\u015fi adlar\u0131 terkibinde bulunan ay\u0131n konsonant\u0131 &#8220;y&#8221; konsonant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ya da b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. &#8221; &#8216; &#8221; ay\u0131n<br \/>\nkonsonant\u0131n\u0131n b\u0131rak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 k\u0131sa \u00fcnl\u00fcl\u00fc hece b\u0131rak\u0131lan hecenin yerine uzun \u00fcnl\u00fcl\u00fc heceye d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4206\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/aaa.png\" alt=\"\" width=\"434\" height=\"176\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/aaa.png 434w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/aaa-400x162.png 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 434px) 100vw, 434px\" \/><\/p>\n<p>5) Hece sonundaki &#8220;d&#8221; konsonant\u0131 genellikle &#8220;t&#8221; konsonant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4208\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/aa.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"158\" \/><\/p>\n<p>6) &#8220;b&#8221; konsonant\u0131 baz\u0131 adlarda &#8220;p&#8221; ya da V konsonant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, baz\u0131lar\u0131nda ise aynen muhafaza edilmi\u015ftir. Neticede, asl\u0131ndaki bir ad iki \u00e7e\u015fit telaffuz ve iki \u00e7e\u015fit \u015fekil ile birbirinden farkl\u0131 ki\u015fi adlar\u0131 olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4209\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/a-1.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"197\" \/><\/p>\n<p>7) &#8220;h&#8221; konsonant\u0131 baz\u0131 adlarda aynen muhafaza edilmekle birlikte, yine bir k\u0131s\u0131m adlarda &#8220;h&#8221; ya da &#8220;y&#8221; konsonant\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f veya b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Neticede, asl\u0131nda tek olan ad\u0131n birka\u00e7 varyant\u0131 meydana gelmi\u015ftir. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Eskiden\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Bug\u00fcn<br \/>\nEhed\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Ehet, Ehet<br \/>\nEhmed\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Ehmet.Ehmet, Emet<br \/>\nHemid\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Hemit, Himit, Yimit<br \/>\nHelim\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Helim, Helim<br \/>\nMehmud\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0Mehmut. Mehmut, Mamut<br \/>\nZahid\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 Zahit, Zay\u0131t<\/p>\n<p>8) &#8220;f &#8221; konsonant\u0131 ki\u015fi adlan\u0131\u0131da genellikle &#8220;p&#8221; konsonant\u0131na de\u011fi\u015ftirilerek kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4210\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/b-2.png\" alt=\"\" width=\"384\" height=\"204\" \/><\/p>\n<p>9) Baz\u0131 b\u00f6lgelerde yayg\u0131n olan \u00e7ift terkipli adlar uzun m\u00fcddetli kullan\u0131m s\u00fcresince ki\u015filer taraf\u0131ndan bu t\u00fcr adlar\u0131n uzun olmas\u0131, elveri\u015fsizli\u011fi ve bir insan\u0131, b\u00f6yle iki ad ile \u00e7a\u011f\u0131rman\u0131n \u00f6nemsizli\u011fi hissedildi\u011finden, yava\u015f yava\u015f tek terkipli adlar\u0131n hecesi k\u0131salt\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4211\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/bb.png\" alt=\"\" width=\"409\" height=\"158\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/bb.png 409w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/bb-400x155.png 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 409px) 100vw, 409px\" \/><\/p>\n<p>10) Fars\u00e7a tamlamali adlarda da hece tasarrufu hadisesi g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Mesela:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4212\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/bbb.png\" alt=\"\" width=\"398\" height=\"192\" \/><\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>\u00c7a\u011fda\u015f Uygur Ki\u015fi Adlar\u0131n\u0131n Anlam Alan\u0131<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Di\u011fer milletlerdeki ki\u015fi adlar\u0131nda oldu\u011fu gibi, Uygur ki\u015fi adlar\u0131 da belli anlamlara sahiptir. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131, ifade etti\u011fi anlamlar\u0131na g\u00f6re a\u015fa\u011f\u0131daki t\u00fcrlere ay\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n<p>1. Dini inan\u00e7tan, yani atalar\u0131m\u0131z\u0131n Allah&#8217;a olan inanc\u0131ndan do\u011fan adlar ve bu \u00e7e\u015fit adlan taklit etme yoluyla verilen adlar. Buna esasen bug\u00fcnk\u00fc Uygurlar\u0131n kulland\u0131klar\u0131 &#8220;Abd&#8221; ile ba\u015flanan ve &#8220;Alla&#8221; ile son bulan adlar girer. Mesela. Hemdulla (yani Hemdullah Allah&#8217;\u0131 \u00d6ven), Hebibulla (Allah&#8217;\u0131n dostu), Nimetulla (Allah&#8217;\u0131n nimeti), Seypulla (Allah&#8217;\u0131n<br \/>\nk\u0131l\u0131c\u0131), Abdikerirn, Abdiselim. Abdikadir. Abdirahman, Abd\u0131keyum gibi. Burada \u015funu belirtmek gerekir ki. genelde &#8220;Kerim, Selim, Kadir, Rahman, Keyum&#8221; adlar\u0131 Allah&#8217;\u0131n s\u0131fatlar\u0131 yahut adlar\u0131 olup temel kavram itibariyle gene &#8220;Allah&#8221; demektir. &#8220;Abd&#8221; ise, &#8220;kul&#8221; demektir. Dolay\u0131s\u0131yla yukar\u0131daki &#8220;Abd&#8221; ile ba\u015flanan adlar\u0131n t\u00fcm\u00fc &#8220;Allah&#8217;\u0131n kulu&#8221;<br \/>\nanlam\u0131na gelir diye izah edilmektedir. Ama ben bu g\u00f6r\u00fc\u015fte biraz eksiklik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc Arap\u00e7a&#8217;daki &#8220;Abd&#8221; kelimesinin &#8220;kul&#8221; anlam\u0131ndan ba\u015fka, &#8220;adam, insan&#8221; anlamlar\u0131 da vard\u0131r2. Onun i\u00e7in, Abd\u0130kerim (Abd\u00fclkerim), Abdiselim (Abdusselim), Abdikadir (Abdulkadir), Abdirahman (Abdurrehman). Abdikeyum (Abdulkeyyum) gibi adlan &#8220;kerametli insan, selamet adam, kudretli insan, rahim sahibi insan, \u00f6lmez insan&#8221; anlamlanna gelir diye izah etmek de m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n<p>2. Atalanm\u0131zm inanageldi\u011fi \u0130slam dinini kutsama anlay\u0131\u015f\u0131ndan gelen adlar.Buna genelde &#8220;\u0130slam&#8221; ad\u0131n\u0131n yams\u0131ra, &#8220;\u0130slam dini&#8221; anlam\u0131n\u0131 ifade eden &#8220;din&#8221; kelimesiyle son bulan adlar girer. Mesela, Nurdun (yani Nureddin &#8211; \u0130slam dininin nuru), Munirdin (Mun\u0130ruddin &#8211; dinin ayd\u0131nlat\u0131c\u0131s\u0131), M\u00f6ydin (Mu&#8217;iduddi-dinin destek\u00e7isi), Bedrid\u0130n (Bedruddin-dinin dolun ay\u0131) , Hilalidin (Hilaluddin- dinin hil\u00e2li), Kemendin (Kemeruddindinin ay\u0131), \u015eemsidin (\u015eemsuddin- dinin g\u00fcne\u015fi), Seypidin (Seyfuddindinin k\u0131l\u0131c\u0131) gibi.<\/p>\n<p>3. Muhammed peygambere olan h\u00fcrmet duygusu Ue verilen adlar. Buna genel olarak a\u015fa\u011f\u0131dakiler girer. 1) \u0130lk terkibi &#8220;Muhemmet&#8221; olan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Muhemmetturdi. Muhemmetkasim, Muhemmet yakup, Muhemmetkerim gibi. 2) Son terkibi &#8220;Muhemmet&#8221; olan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Ta\u015fmuhemmet, Kulmuhemmet, Nurmuhemmet gibi. 3) &#8220;Muhemmet&#8221; \u0130n k\u0131salt\u0131lmas\u0131 olan &#8220;Met&#8221; ile yap\u0131lan adlar. Mesela, \u015eirmet, Nurmet, Turmet, Metbaki, Hocimet, Mollamet, Metselim, Metkar\u0131, Metkaz\u0131 gibi. 4) &#8220;Muhemmed&#8221; in varyantlar\u0131 olan &#8220;Memet, Memmet&#8221; adlar\u0131 ve bunlarla yap\u0131lan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Memet Eli, Memetcan, \u015eirmemmet gibi.<\/p>\n<p>4. Kur&#8217;an&#8217;da ad\u0131 ge\u00e7en peygamberler (gerek \u0130slam&#8217;\u0131n, gerekse H\u0131ristiyan ya da Yahudi dininin), \u0130slam tarihindeki halifeler, imamlar, me\u015fhur gaziler, \u00fcnl\u00fc askeri kumandanlar, \u0130slam rivayetlerin deki evliya ve \u015feyhler gibi \u015fah\u0131slar\u0131 kutsama dolay\u0131s\u0131yla onlar\u0131n ad, lakap ve unvanlar\u0131ndan \u00f6d\u00fcn\u00e7 alarak verilen adlar. Mesela, Eysah (\u0130sa), Meryem,<br \/>\nMusa, Davud, Yakup, Ayup, \u0130dris, \u0130lyas, \u00eeshak, \u0130smail, \u0130srail, Zekiriye (Zekeriya), Eli (Ali), Halid, Nebi, Mustapa. Hemze gibi. Bu adlar\u0131n manas\u0131 \u00fczerinde ara\u015ft\u0131rma yapan \u00e2limler bunlar\u0131 (yukar\u0131daki s\u0131raya g\u00f6re) &#8220;Allah&#8217;\u0131n zenginli\u011fi, ac\u0131, bebek, sevgili dost, Allah, tahkik edici, \u00f6\u011frenen, H\u00fbda&#8217;n\u0131n g\u00fcc\u00fc, G\u00fcm\u00fc\u015f, Allah duydu, Allah&#8217;\u0131n sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131, Allah&#8217;\u0131 hat\u0131rlayan, \u00e2l\u00e2, sonsuzluk, peygamber, se\u00e7ilen, keskin&#8221; anlamlar\u0131na gelir diye izah eder.&#8221;3I<\/p>\n<p>5. Evlad\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmas\u0131n\u0131, uzun \u00f6m\u00fcr g\u00f6rmesini dileyerek verilen adlar. Mesela, Ya\u015far, Yehya (yani ya\u015fas\u0131n). Tursun, Turgun, Turdi, Turgan, Alma\u015f, T\u00f6m\u00fcr, Polat, Ta\u015f, Salamet, Aman gibi.<\/p>\n<p>6. Evlad\u0131n\u0131n cesur ve bahad\u0131r adam olmas\u0131n\u0131 dileyerek verilen adlar. Mesela, Batur. Galip, Kehriman, Keyser, Zeper, Muzepper, Arslan, \u015eir, Co\u015fkun, U\u00e7kun Yalkun, K\u00fcre\u015f, Dolkun, \u00d6rke\u015f, Kaynam gibi.<\/p>\n<p>7. Evlad\u0131n\u0131n d\u00fcr\u00fcst, ahlakl\u0131, g\u00fczel, mutlu, sevecen ve yararl\u0131 olmas\u0131n\u0131 dileyerek verilen adlar. Mesela, Salih (Salih-&#8220;d\u00fcr\u00fcst&#8221;), Tahir (Temiz), Es&#8217;et (Es&#8217;ed-en mutlu), Mes&#8217;ut (Mes&#8217;ud-mutlu), Saadet, H\u00f6r (Huri), H\u00f6rlika (Hurul\u0131ka), Perizat, Behtiyar, G\u00fclzar, G\u00fclsen, G\u00fclbostan, Dildar, Dilber, Dilraba. Ay (Kemer). \u015eemis (G\u00fcne\u015f), Reyhan, Anar, K\u00fcm\u00fc\u015f, Tilla, Altun. Mihriban, G\u00fczel gibi.<\/p>\n<p>8. Evlad\u0131n\u0131n bilgili, ak\u0131ll\u0131 insan olmas\u0131n\u0131 dileyerek verilen adlar. Mesela, Alim, Anp (Arif-&#8220;bilen&#8221;), \u00d6tk\u00fcr, \u00eerpan (\u0130rfan-&#8220;ilim&#8221;). Meripet (Meri&#8217;pet-bilgi), Merup (Me&#8217;rup-&#8220;bilim&#8221;), Bilgar(bilge er,alim), Besir (\u0130leri g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc, alim), Zeki (ak\u0131ll\u0131), Ak\u00fc gibi.<\/p>\n<p>9. Evlad\u0131n\u0131n do\u011fdu\u011fu vakiti hat\u0131rlama maksad\u0131yla ay ve g\u00fcn isimlerinden al\u0131narak verilen adlar. Mesela, Muherrem, Recep, Seper, Ramizan, Noruz, Kurban, Rozi, Bahar, Heyt, C\u00fcme, Azne, Adine (yani Azne) vs&#8230;. gibi.<\/p>\n<p>10. Evlad\u0131n do\u011fdu\u011fu zamandaki siyas\u00ee hareketleri hat\u0131rlama maksad\u0131yla verilen adlar. Mesela. Azad, Medeniyet, \u0130slahat, Komunar vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>11. Evlad\u0131n do\u011fdu\u011fu vakitteki muhite, \u00f6zellikle \u00f6m\u00fcr boyu hat\u0131rlanmas\u0131 gere\u011fi duyulan bir duruma g\u00f6re verilen adlar. Mesela, Asan (yani do\u011fumu kolay olan), Zehmet (do\u011fumu zor olan). Gerip (yani yabanc\u0131 yurtta ya da yolculuk s\u0131ras\u0131nda do\u011fan), Yadikar, Yalguz veya Yalguzek (yani do\u011fum s\u0131ras\u0131nda annesi ya da do\u011fumundan \u00d6nce babas\u0131 vefat eden) vs&#8230; gibi. Ancak, yukar\u0131da g\u00f6sterilen adlar\u0131n anlam\u0131n\u0131 mutlaka parantez i\u00e7erisinde g\u00f6sterildi\u011fi gibidir diyemeyiz.<\/p>\n<p>12. \u00c7ocu\u011fu nazardan koruma iste\u011fiyle verilen adlar. Mesela, Setivaldi Tilivald\u0131 Niyaz (yani Allah&#8217;a adanan sad\u0131ka), \u00c7avar, S\u00fcp\u00fcrge, Bosuga, Samsak Palta, Yantak vs., gibi.<\/p>\n<p>13. Etnik adlara itibar etme maksad\u0131yla verilen adlar. Mesela, Tura, Turan, Karluk, O\u011fuz, Uygur vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>14. Eski \u00e7ift terkipli adlar veya bu \u00fcslubu muhafaza etme esas\u0131nda verilen adlar.Mesela, Yolbold\u0131, Toybold\u0131, \u00eegemberdi, Hudaberdi, Huduyumberdi vs&#8230; gibi .<\/p>\n<p>15. Eski m\u00fcsl\u00fcmanca adlarda kullan\u0131lan, ekseriyetle y\u00fcksek z\u00fcmreye mensup ki\u015filerin mevki, unvan, din\u00ee mansib ve h\u00fcrmet adlar\u0131n\u0131 ifade eden kelimelerden yap\u0131lan adlar. Mesela, Han (Hang\u00fcl, Hank\u0131z), Pa\u015fa (Yani &#8220;padi\u015fah&#8221; tan gelmedir), Sultan, Helpet (yani &#8220;halife&#8221; den gelmedir). Hoca. Kaz\u0131, Mehsum, T\u00f6re (T\u00f6rihan), Haci, Ahun(Ahuncan, Ahunek), B\u00d6vi (yani &#8220;Bibi&#8221;den gelmedir)&#8230; &#8216;\u2022.<\/p>\n<p>16. &#8220;Ana (Anne), ata (baba), bova(dede)&#8221; gibi karde\u015flik ifade eden kelimelerle verilen adlar. Mesela, An\u0131han, At\u0131han, Bov\u0131han, (Bab\u0131han), Ab\u0131han vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>\u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131n anlam alan\u0131n\u0131 daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131, daha geni\u015f anlatmak da m\u00fcmk\u00fcn. Burada, \u00f6nemli olanlar\u0131n\u0131, genel olarak g\u00f6stermekle yetindik.<\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">\u00c7a\u011fda\u015f Uygur Ki\u015fi Adlar\u0131n\u0131n Yap\u0131 \u00d6zellikleri<\/span><\/strong><\/p>\n<p>Yap\u0131 bak\u0131m\u0131ndan incelendi\u011finde, \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131n\u0131 Eski Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda oldu\u011fu gibi &#8220;tek terkipli adlar&#8221;, &#8220;\u00e7ift terkipli adlar&#8221; ve &#8220;\u00e7ok terkipli adlar&#8221; diye \u00fc\u00e7 t\u00fcre ay\u0131rabiliriz.<\/p>\n<p>1. Tek terkipli adlar. Yukar\u0131da anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi. sadece bir kelimeyle yap\u0131lan, hi\u00e7bir ek terkibi olmayan adlar tek terkipli adlar kapsam\u0131na girer. Mesela, \u015eirin, Nigar, C\u00fcr&#8217;et, Cesaret, Zaman, Hizmet, \u00c7ong, Ki\u00e7ik, Polat, T\u00f6rn\u00fcr vs&#8230;. gibi.<\/p>\n<p>2. \u00c7ift terkipli adlar. Genel olarak. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131daki \u00e7ift terkipli adlara daha \u00e7ok rastlan\u0131r.<\/p>\n<p>1) E\u015fit m\u00fcnasebetteki iki kelimeden yap\u0131lan ya da iki isim e\u015fit m\u00fcnasebette s\u0131ralanarak yap\u0131lan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Davutniyaz, Roz\u0131baki, Tohtiniyaz. Ta\u015ft\u00f6m\u00fcr. Hocaehmet (Hocchraet), Ta\u015fpolat, Eliyar, Heydereli, Mirkadir (Emir Kadir), Muhemmetturgun, Muhemmetsavut vs&#8230; gibi. Burada \u015funu belirtmek gerekir ki. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlar\u0131nda kullan\u0131lmakta olan bir k\u0131s\u0131m \u00e7ift terkipli adlar\u0131n belirli s\u0131ras\u0131 mevcut olup, bu \u00e7e\u015fit adlar\u0131 vermede ve s\u00f6ylemede s\u00f6zkonusu s\u0131raya uyulur. Mesela, Muhemmetturgun, Muhemmetsavut, Mirkadir, Mirkamil gibi adlar, normalde &#8220;Turgunmuhemmet, Savutmuhemmet, Kadirmir, Kamil-mir&#8221; \u015feklinde kullan\u0131lmaz.<\/p>\n<p>2) E\u015fitsiz m\u00fcnasebetteki, yani tan\u0131mlama tan\u0131mlanma ya da ba\u011flanma ba\u011flama m\u00fcnasebetindeki ela iki kelimeden yap\u0131lan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Elanur, Nurcamal, Aycamal (Ay Camal), \u0130gemkul (yani \u0130gem&#8217;in kulu), Hocamkul (Hocam&#8217;\u0131n kulu) vs&#8230; gibi. Ayr\u0131ca, bug\u00fcnk\u00fc Uygurlar\u0131n kullanmakta oldu\u011fu Arap\u00e7a Fars\u00e7a tamlamal\u0131 ki\u015fi adlann\u0131n t\u00fcm\u00fc s\u00f6zkonusu e\u015fitsiz m\u00fcnasebetteki \u00e7ift terkipli adlar kapsam\u0131na girer. Mesela, Z\u0131yavullah (yani Ziya&#8217;ullah-&#8220;Allah&#8217;\u0131n nuru&#8221;), Nurmemmet (Nuri Muhemmet-&#8220;Muhemmed&#8217;in nuru) vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>3) \u00c7a\u011fatay Uygurcas\u0131ndaki s\u0131fat yapan eklerin eklenmesiyle yap\u0131lan adlar. Mesela. Dilara (dil+ara-kalbi s\u00fcsleyici), Dilreba (kalbi ba\u011flay\u0131c\u0131), Dildar (bahad\u0131r, y\u00fcrekli), Nursiman (Nura benzeyen) vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>4) Birle\u015fik y\u00fcklem \u015fekilli ve \u00f6zne-y\u00fcklem \u015fekilli adlar. Mesela, Toybold\u0131, Yolbold\u0131, Kelbinur (Kalbmur). Kelbig\u00fcl (Kalb\u0131g\u00fcl) vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>5) &#8220;Can, han, ahuri, g\u00fcl, nisa, hac\u0131, b\u00fcvi, k\u0131z, kan. kaz\u0131, pa\u015fa, \u015fah, hakim, gaz\u0131, ay&#8221; gibi kelimeleri kendine ek terkip yapan \u00e7ift terkipli adlar. Mesela, Turdihan, Tursunk\u0131z. Tursunay, Tohtig\u00fcl, Paltah\u00fcn, G\u00fclb\u00fcvi, Aypa\u015fa, Muhemmetcan, Goci\u015fah, Hoca\u015fah, Turdac\u0131 (Turdihac\u0131), Nurgazi, Turkaz\u0131. Kaz\u0131hac\u0131, Turgunhakim, \u015eakan (\u015eahkan) vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>3. \u00c7ok terkipli adlar. \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlan i\u00e7inde ger\u00e7i &#8220;Tengride Bolm\u0131\u015f \u0130l Etmi\u015f Kutlug Bilge&#8221; gibi eski Uygurlara \u00f6zg\u00fc \u00e7ok terkipli adlar ve &#8220;Abdurrehmanhac\u0131 Rchmetulla Eleyhi&#8221; ya da &#8220;Hezreti Yan Muhemmed \u0130\u015fan Keddesellahu S\u0131rrehu&#8221; gibi eski m\u00fcsl\u00fcmanca adlara \u00f6zg\u00fc \u00e7ok terkipli unsurlar ortadan kalkm\u0131\u015fsa da, \u00e7ift terkipli<br \/>\nadlar\u0131n sonuna &#8220;han, ahun, hac\u0131, g\u00fcl, han, nisa. ay&#8221; gibi ek terkiplerin ilave edilmesi neticesinde olu\u015fan \u00e7ok terkipli adlara rastlan\u0131r. Mesela, Memtilac\u0131 (yani Muhemmet Eli Hac\u0131). Nurmuhemmetcan, G\u00fclnisay\u0131m (yani G\u00fcl Nisa Ay\u0131m), Kuvanhanay\u0131m (Kurban Han Ay\u0131m) vs&#8230; gibi.<\/p>\n<p>Say\u0131 ve oran bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok terkipli adlar \u00c7a\u011fda\u015f Uygur ki\u015fi adlan i\u00e7inde nisbeten az say\u0131dad\u0131r.<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>A\u00e7\u0131klamalar:<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Bu yaz\u0131 \u015eincang Da\u015f\u00f6si \u0130lmi Jurnili (Do\u011fu T\u00fcrkistan \u00dcniversitesi \u0130lmi Dergisi) nin 1993 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan 4. say\u0131s\u0131ndan aktar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Yazan :\u00a0Abdurrauf Polat TAKLAMAKANLI \u00c7ev. Prof.Dr. Alimcan \u0130NAYET Her milletin ki\u015fi adlan o milletin kendine \u00f6zg\u00fc k\u00fclt\u00fcr kapsam\u0131na girer. Ki\u015fi adlan ayn\u0131 zamanda o milletin genel k\u00fclt\u00fcr yap\u0131s\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn tarihi d\u00f6nemlerini belli \u00f6zelliklerle yans\u0131tan bir ayna say\u0131l\u0131r. Zira ki\u015fi adlar\u0131nda o milletin tarihteki dini inanc\u0131, \u00f6rf ve adetleri, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, ahlak de\u011ferleri, ya\u015fam felsefesi vs.lerini [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[16],"tags":[],"class_list":["post-4205","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-kimligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4205","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4205"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4205\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4215,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4205\/revisions\/4215"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4205"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4205"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4205"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}