{"id":4199,"date":"2020-07-15T11:52:20","date_gmt":"2020-07-15T08:52:20","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4199"},"modified":"2020-07-27T12:14:53","modified_gmt":"2020-07-27T09:14:53","slug":"4199","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4199","title":{"rendered":"Maniheizmin Uygur toplum ve devlet yap\u0131s\u0131na etkileri"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/strong><\/span><\/p>\n

Dr. \u00d6\u011fr. \u00dcyesi Selcen \u00d6ZYURT ULUTA\u015e<\/strong><\/span><\/p>\n

II. G\u00f6k-T\u00fcrk Devletinin sona ermesine m\u00fcteakip bakiyesi durumunda olan di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren Kulug K\u00fcl Ka\u011fan 744\u2019de Orhun (\u00d6t\u00fcgen) Uygur Devletini kurmu\u015ftur. 840 y\u0131l\u0131na kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bu devletin dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk tarihinin gidi\u015fat\u0131n\u0131 \u015fekillendiren \u00fc\u00e7 \u00f6nemli h\u00fck\u00fcmdar vard\u0131r. Bunlardan ilki 744-759 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda askeri ba\u015far\u0131lar\u0131yla \u00c7in\u2019i h\u00e2kimiyeti alt\u0131na alan Moyen \u00c7or\u2019dur. \u0130kincisi tesis edilen askerisiyasi \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc k\u00fclt\u00fcrel boyuta da ta\u015f\u0131mak isteyen ve Maniheizm\u2019i devlet dini olarak kabul eden tek devlet adam\u0131 B\u00f6g\u00fc Ka\u011fand\u0131r (759-779). Son olarak o zamana kadar ki en a\u011f\u0131r has\u0131mlar\u0131 olan K\u0131rg\u0131zlar\u0131 yenen ancak daha \u00f6nemlisi Turfan sahas\u0131na \u00f6nem vererek adeta Uygurlar\u0131n gelece\u011fini \u015fekillendiren Kutlug Bilge Ka\u011fan (795-805)\u2019d\u0131r (\u00c7andarl\u0131o\u011flu, 2004, s. 194-202).<\/p>\n

Orhun Uygur Devletinden sonra Turfan Uygur Devletini kuran ve b\u00f6lgede h\u00e2kim olan Uygurlar her ne kadar zamanla siyasi g\u00fc\u00e7lerini kaybetseler de sahip olduklar\u0131 \u00fcst\u00fcn medeniyetleri sayesinde Mo\u011follara kendi k\u00fclt\u00fcrlerini ve dillerini benimsetip devlet i\u015fleri ve sanat alan\u0131nda Mo\u011follar\u0131n T\u00fcrkle\u015fmesini b\u00f6ylece kendi uygarl\u0131klar\u0131n\u0131n devam\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r. Cengiz Han, i\u00e7 ve d\u0131\u015f i\u015flerinde Uygurlardan istifade etmi\u015f onlar\u0131 y\u00fcksek mevkilere getirmi\u015ftir. Hatta dan\u0131\u015fman\u0131 Tata Tunga\u2019n\u0131n teklifiyle Uygur alfabesini \u0130mparatorlu\u011funun resmi alfabesi ilan etmi\u015ftir. \u00d6te yandan \u0130lhanl\u0131lar da resmi olarak hem Uygur, hem Fars alfabesi kullanm\u0131\u015flard\u0131r. \u00c7a\u011fatay Ulusu ile Alt\u0131n Orda\u2019n\u0131n resmi devlet dili Uygur T\u00fcrk\u00e7esi, resmi alfabesi ise Uygur alfabesi olmu\u015ftur. Osmanl\u0131 d\u00f6neminde ise
\nUygur T\u00fcrk\u00e7esi, XV. y\u00fczy\u0131la kadar sarayda \u00f6\u011fretilmi\u015ftir. Fatih Sultan Mehmet taraf\u0131ndan fermanlarda kullan\u0131lmak suretiyle dil olarak varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumu\u015ftur (Zeren, 2015, s. 38-39).<\/p>\n

Uygurlar\u0131 bu derece \u00f6nemli ve \u00f6zel k\u0131lan unsurlar\u0131n ba\u015f\u0131nda ise kabul ettikleri din gelmektedir. Zira dinlerini anlamadan Uygurlar\u0131n tarihi, k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerine bir \u015fey s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir (Mackerras, 2014, s. 441). Bir
\nmilleti bu denli \u015fekillendiren Maniheizm\u2019i s\u0131k\u0131 \u015fekilde benimseyen Uygurlar inan\u00e7lar\u0131 itibariyle de d\u00fcnya tarihinde m\u00fcstesna bir yere sahiptir. Konunun tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131labilmesi maksad\u0131yla \u00f6ncelikle Mani\u2019nin hayat\u0131na ve
\nManiheizm\u2019in \u00f6\u011fretilerine yak\u0131ndan bak\u0131lacakt\u0131r. Akabinde birinci el kaynaklardan istifade edilerek dinin kabul s\u00fcreci tetkik edilecek ve son olarak Maniheizm nas\u0131l devlet dini haline geldi\u011fi, devleti, toplumu nas\u0131l \u015fekillendirdi\u011fi \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p>\n

I- Mani ve Maniheizm<\/span><\/strong><\/p>\n

Mani, Kral \u015eapur (241-272) i\u00e7in \u015eapurgan isimli bir eser kaleme alm\u0131\u015ft\u0131r. Biruni\u2019nin bu kitab\u0131n \u201cPeygamberin Geli\u015fi\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden yapt\u0131\u011f\u0131 al\u0131nt\u0131ya g\u00f6re Mani, Babil\u2019deki Kusa nehrinin \u00fcst taraf\u0131ndaki Mardinu k\u00f6y\u00fcnde d\u00fcnyaya geldi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r. Mani, yazd\u0131\u011f\u0131 eserlerde kendini ve peygamberli\u011fini anlat\u0131rken kendisine verilen ilahi g\u00f6revin bir anlamda ailesinden ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade etmek istemi\u015ftir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kaynaklara g\u00f6re do\u011fa\u00fcst\u00fc olaylar ilk babas\u0131nda g\u00f6r\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Mani\u2019nin babas\u0131 Fatt\u0131k (Fat\u0131k) Hama\u2019dan Babil\u2019deki Medayin \u015fehrine ta\u015f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Burada kendisini dine adayan Fat\u0131k s\u0131k s\u0131k tap\u0131na\u011fa gitmekte ve g\u00fcnlerini ibadetle ge\u00e7irmektedir. Yine b\u00f6yle bir g\u00fcn tap\u0131naktayken bir g\u00fcn putlardan birinin \u201cFat\u0131k et yeme, \u015farap i\u00e7me ve cinsel ili\u015fkiden uzak dur\u201d dedi\u011fini duydu. \u00dc\u00e7
\ng\u00fcn pe\u015f pe\u015fe ayn\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131y\u0131 duyan Fat\u0131k her seferinde a\u011flad\u0131 ve bu \u00e7a\u011fr\u0131ya uyarak bir Baptist toplulu\u011fu olan Mutezileye1 kat\u0131ld\u0131 (Skj\u00e6rv\u00f8, 2006, s. 24).<\/p>\n

K\u00f6ln Mani Kodeks\u2019indeki biyografisine g\u00f6re ise Mani 4 ya\u015f\u0131nda babas\u0131 taraf\u0131ndan, \u00fcyesi oldu\u011fu, Baptistler aras\u0131na yerle\u015ftirilir. Mani bu d\u00f6nemini anlat\u0131rken, Baptistler aras\u0131na yerle\u015ftirildikten sonra olgunluk d\u00f6nemine kadar I\u015f\u0131k Melekleri taraf\u0131ndan korundu\u011funu ifade etmi\u015ftir. Yine kendi ifadelerine g\u00f6re Mani\u2019ye ilk vahiy 12 ya\u015f\u0131nda gelmi\u015ftir. Taum adl\u0131 bir melek ona Baptist toplulu\u011fu terk etmesini ve hikmetleri s\u00f6z \u00f6n\u00fcne sermesini s\u00f6ylemi\u015ftir. Fakat ayr\u0131lmas\u0131 kolay olmam\u0131\u015ft\u0131r. Gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131na kadar Baptistler aras\u0131nda kalsa da s\u0131kl\u0131kla bu grubun a\u015f\u0131r\u0131y\u0131 bulan
\nuygulamalar\u0131ndan dolay\u0131 ihtilaflar, sorunlar ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Mani\u2019nin i\u00e7inde bulundu\u011fu gruba ele\u015ftirel yakla\u015fmas\u0131 ve tart\u0131\u015fma ya\u015famas\u0131 nedeniyle Baptist\u00e7iler aras\u0131nda kendisine kar\u015f\u0131 ciddi bir muhalefet ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta baz\u0131 kimseler Mani\u2019yi \u0130sa kar\u015f\u0131t\u0131 ve sahte peygamber olmakla su\u00e7lam\u0131\u015ft\u0131r. Nihayetinde Baptist\u00e7ilerin en ya\u015fl\u0131lar\u0131ndan olu\u015fan bir mahkeme kuruldu ve Mani\u2019ye neden kurullara uymad\u0131\u011f\u0131 soruldu. Mani ise bulunduklar\u0131 mek\u00e2n\u0131n
\nd\u0131\u015f\u0131ndakileri i\u015faret ederek as\u0131l onlar\u0131n \u0130sa\u2019n\u0131n \u00f6\u011fretilerine ve derslerine uygun davranmad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu tarikat\u0131n kurucusu Elkas\u00ee\u2019den al\u0131nt\u0131 yaparak savunmas\u0131na devam etti; \u201cElkas\u00ee suyun ona s\u00f6yledikleri duydu ve su s\u00fcrekli y\u0131kanmak i\u00e7in kullan\u0131lman\u0131n onu incitti\u011fini s\u00f6yledi, yery\u00fcz\u00fc ise pullu\u011fun kendisine zarar verdi\u011fini, ekmek ise pi\u015ferken can\u0131n\u0131n yand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyordu.\u201d Mani de bu nedenlerle kendisini takip edenlere y\u0131kanmay\u0131, sabanla topra\u011f\u0131 s\u00fcrmeyi ve ekmek pi\u015firmeyi yasakl\u0131yordu. 12 ya\u015f\u0131ndan 24 ya\u015f\u0131na kadar kendisine gelen vahyi s\u0131r olarak tuttu ve 24 ya\u015f\u0131nda melek Taum bir kez daha geldi ve art\u0131k hakikati ilan etme vaktinin geldi\u011fini s\u00f6yledi. Bu vahiy \u00fczerine Mani iki \u00f6\u011frencisiyle birlikte topluluktan ayr\u0131ld\u0131 ve yeni dini yaymak \u00fczere uzun bir yolculu\u011fa \u00e7\u0131kt\u0131. 36 y\u0131l boyunca dinini anlatmak i\u00e7in u\u011fra\u015fan Mani 60 ya\u015f\u0131nda Behram taraf\u0131ndan \u00f6l\u00fcm cezas\u0131na \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve 277 y\u0131l\u0131nda hapishanede tutuklu halde \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr (Skj\u00e6rv\u00f8, 2006, s. 25).<\/p>\n

\u00d6mr\u00fcn\u00fc dinini yaymaya adayan ve bunun i\u00e7in me\u015fakkatli bir hayata katlan\u0131p erken say\u0131labilecek bir ya\u015fta vefat eden Mani\u2019nin \u00f6\u011fretisinin hayli karma\u015f\u0131k oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Maniheizm temelde iyi-k\u00f6t\u00fc, \u0131\u015f\u0131k-karanl\u0131k, gibi kar\u015f\u0131t unsurlar\u0131 temel alan d\u00fcalist bir anlay\u0131\u015fa sahiptir (Zeren, 2015, s. 98). Maniheizm\u2019e g\u00f6re I\u015f\u0131k Zihni, bedeni olu\u015fturan par\u00e7alara ba\u011flanm\u0131\u015f be\u015f ilahi \u00f6\u011feyi (ilah\u00ee ak\u0131l, ilah\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce, ilah\u00ee sezgi, ilah\u00ee anlay\u0131\u015f, ilah\u00ee mant\u0131k) \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirerek yerine bedene h\u00fckmeden be\u015f g\u00fcnahk\u00e2r \u00f6\u011feyi (\u015feytan\u00ee ak\u0131l, \u015feytan\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce, \u015feytan\u00ee sezgi, \u015feytan\u00ee anlay\u0131\u015f, \u015feytan\u00ee mant\u0131k) hapseder. \u015eeytani g\u00fc\u00e7lerin beden \u00fczerindeki h\u00e2kimiyetinin sona ermesiyle be\u015f erdem ortaya \u00e7\u0131kar. Bunlar sevgi, iman, kanaat, sab\u0131r ve bilgeliktir. Bu be\u015f erdem ilahi ruha, bedenin sald\u0131r\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 direnme g\u00fcc\u00fc verir ve g\u00fcnah\u0131n isyank\u00e2r e\u011filimlerine kar\u015f\u0131 sava\u015f\u0131r. I\u015f\u0131k Zihni\u2019nin m\u00fccadelesiyle birlikte insan bedeni i\u00e7erisinde ger\u00e7ekle\u015fen bu de\u011fi\u015fimin sonunda tamam\u0131yla kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f ve m\u00fckemmelle\u015fmi\u015f bir beden
\nortaya \u00e7\u0131kar. Bu, varolu\u015fun yeni bir halidir ve Maniheist \u00f6\u011fretide \u201cYeni \u0130nsan\u201d kavram\u0131yla ifade edilir (Tekin, 2014, s. 72).<\/p>\n

Mani \u00f6\u011fretisine g\u00f6re insan bedeni i\u00e7erisinde tutsak olan \u0131\u015f\u0131k par\u00e7alar\u0131n\u0131n kurtar\u0131labilmesi i\u00e7in olduk\u00e7a gayretli ve \u00f6zenli olmak gerekmektedir. Bu sebeple I\u015f\u0131k Zihni taraf\u0131ndan ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f insan bedeninin, tekrar karanl\u0131k g\u00fc\u00e7lerin esaretine d\u00fc\u015fmemesi i\u00e7in kendisinden yapmas\u0131 istenen emirleri yerine getirmesi gerekmektedir. S\u00f6z konusu emirler, Maniheist cemaat \u00fcyelerinin mertebelerine g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. Bu, Mani\u2019nin, kurtulu\u015fu sadece belli mertebelere ula\u015fan inan\u0131rlar i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan bir d\u00fczenleme yapm\u0131\u015f olmas\u0131yla alakal\u0131d\u0131r. Nitekim Mani, olu\u015fturdu\u011fu toplulu\u011fu Se\u00e7kinler ve Dinleyiciler olmak \u00fczere iki temel gruba ay\u0131rm\u0131\u015f ve bunlardan sadece se\u00e7kinlerin do\u011frudan kurtulu\u015fa erebilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftir. Se\u00e7kinler safl\u0131\u011f\u0131n ve temizli\u011fin simgesi olarak beyaz k\u0131yafet giyerken, dinleyiciler g\u00fcnl\u00fck
\nhayat i\u00e7erisindeki s\u0131radan k\u0131yafetlerini giymeye devam ederler. S\u0131radan bir hayat s\u00fcren Dinleyicilerin en \u00f6nemli g\u00f6revleri Se\u00e7kinlere hizmet etmektir. Bu hizmet ise hem maddi hem de manevi anlamda yap\u0131l\u0131r. Ancak maddi
\ny\u00f6n\u00fcn\u00fcn daha a\u011f\u0131r bast\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Mani inanc\u0131n\u0131 benimsemi\u015f bir Dinleyicinin asli g\u00f6revi, Se\u00e7kinlerin g\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lamakt\u0131r. Yiyeceklerin haz\u0131rlanmas\u0131ndan kalacak yer teminine kadar
\nuzayan geni\u015f bir g\u00f6rev tan\u0131mlamas\u0131n\u0131 i\u00e7ine alan hizmet yelpazesine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Dinleyiciler, Se\u00e7kinler grubu \u00fcyelerinin bir t\u00fcr hizmetk\u00e2rlar\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Dinleyicilerin kurtulu\u015fa eri\u015febilmesi i\u00e7in Se\u00e7kinlere ihtiya\u00e7lar\u0131
\nvard\u0131r. Onlara hizmet ederek tekrar d\u00fcnyaya geldiklerinde Se\u00e7kin olma ihtimalleri olabilir (Tekin, 2014, s. 84).<\/p>\n

Maniheist \u00f6\u011fretide \u00fc\u00e7 m\u00fch\u00fcr kural\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir. Se\u00e7kinlerin uymak zorunda oldu\u011fu \u00fc\u00e7 m\u00fch\u00fcr a\u011fza, ele ve kalbe (d\u00fc\u015f\u00fcnceye) h\u00e2kim olmad\u0131r. A\u011fz\u0131n m\u00fchr\u00fc bir taraftan yalan s\u00f6ylemeyi, her t\u00fcrl\u00fc k\u00f6t\u00fc s\u00f6z\u00fc, k\u00fcfr\u00fc ve g\u0131ybeti di\u011fer taraftan da et yemeyi, s\u00fct \u00fcr\u00fcnleri t\u00fcketmeyi ve mayal\u0131 i\u00e7ecekler i\u00e7meyi yasaklar. Elin m\u00fchr\u00fc madde i\u00e7erisinde tutsak olan \u0131\u015f\u0131k par\u00e7ac\u0131klar\u0131na zarar verecek her t\u00fcrl\u00fc davran\u0131\u015f\u0131 yasaklar. Buna g\u00f6re hayvanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek ve bitkilere zarar vermek ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 gereken davran\u0131\u015flard\u0131r. Bu nedenle Maniheist Se\u00e7kinler topra\u011f\u0131 ekip bi\u00e7mek, otlara
\nbasarak y\u00fcr\u00fcmek, y\u0131kanmak gibi \u0131\u015f\u0131k unsurlar\u0131na zarar verebilecek davran\u0131\u015flardan ka\u00e7\u0131nmak zorundad\u0131r. Kalbin (d\u00fc\u015f\u00fcncenin) m\u00fchr\u00fc ise cinselli\u011fi ve \u00fcremeyi yasaklar (Tekin, 2014, s. 91-92). Maniheist inan\u00e7ta yiyeceklerin ya da bitkilerin kutsal kabul edilmesi, g\u00fcnl\u00fck ya\u015fam\u0131n tar\u0131mdan t\u00fcketime kadar giden her bir a\u015famas\u0131n\u0131 etkiler. Se\u00e7kinler, bitkilerde var oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri \u0131\u015f\u0131k unsurlar\u0131na zarar vermekten korktuklar\u0131 i\u00e7in hi\u00e7bir bitkiye dokunmazlar. Dolay\u0131s\u0131yla tar\u0131m yapmak onlar\u0131n en \u00e7ok sak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u015fler aras\u0131ndad\u0131r. Bununla birlikte ayn\u0131 gerek\u00e7eyle yemek de
\nyapmazlar. G\u00fcnde sadece bir kez ak\u015fam vaktinde yemek yerler. G\u00fcnl\u00fck olarak t\u00fcketecekleri t\u00fcm yiyecekler kendilerine dinleyiciler taraf\u0131ndan haz\u0131r olarak getirilir. Yeme\u011fe ba\u015flamadan \u00f6nce yiyeceklerin haz\u0131rlanma
\na\u015famas\u0131nda i\u015flenen g\u00fcnahlardan sorumlu tutulmamak amac\u0131yla bir ba\u011f\u0131\u015flanma duas\u0131 yaparlar: \u201cSeni ne ekip bi\u00e7tim, ne ezdim, ne de f\u0131r\u0131nda pi\u015firdim. T\u00fcm bunlar\u0131 bir ba\u015fkas\u0131 yapt\u0131 ve seni bana getirdi. \u015eimdi seni hi\u00e7bir su\u00e7luluk hissetmeden yiyorum\u201d (Tekin, 2014, s. 95).<\/p>\n

Manihesit \u00f6\u011fretinin temel kaidelerinden olan \u00f6ld\u00fcrmeme ise kural\u0131 olduk\u00e7a geni\u015f bir i\u00e7eri\u011fe sahiptir. Bu kural\u0131n temelinde canl\u0131 ve cans\u0131z varl\u0131klarda bulundu\u011funa inan\u0131lan Ya\u015fayan Ruh\u2019a zarar vermeme anlay\u0131\u015f\u0131 yatar. Bu nedenle bitkilere zarar vermek, hayvanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek, topra\u011f\u0131 ekip bi\u00e7mek, a\u011fa\u00e7lar\u0131 kesmek, meyveleri toplamak, ta\u015flara vurmak, sulara \u00e7arpmak vs. yasakt\u0131r. K\u0131sacas\u0131 s\u00f6z konusu emir yery\u00fcz\u00fcndeki varl\u0131klar i\u00e7erisinde mevcut olan \u0131\u015f\u0131k unsurlar\u0131na zarar verebilecek t\u00fcm eylemlerden uzak durmay\u0131 gerektirir (Tekin, 2014, s. 92).<\/p>\n

Burada k\u0131saca de\u011finildi\u011fi \u00fczere Maniheizm uygulamas\u0131 ve ya\u015famas\u0131 olduk\u00e7a zor bir dindir. A\u015fa\u011f\u0131da da tafsilat\u0131yla g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere esas\u0131nda bu \u00f6\u011fretilerin hi\u00e7biri T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr ve hayat tarz\u0131yla uyumlu de\u011fildir. Ancak b\u00fct\u00fcn bu z\u0131tl\u0131klar\u0131na ra\u011fmen Maniheizm Orhun Uygur Devletinin resmi dini olarak ilan edilmi\u015ftir.<\/p>\n

II- Maniheizmle Tan\u0131\u015fma ve Kabul \u00c7in kaynaklar\u0131na g\u00f6re Uygurlar\u0131n atalar\u0131 Hun\u2019lard\u0131. Wei Hanedan\u0131 d\u00f6neminde Uygurlara T\u00f6l\u00f6s (T\u2019ie-le) kabileleri deniliyordu. Y\u00fcksek arabalar\u0131na g\u00fcvenirlerdi. T\u2019u-k\u00fce\u2019lerin tebaas\u0131 idiler. Hakanlar\u0131 ve sabit ya\u015fad\u0131klar\u0131 topraklar\u0131 yoktu. Su ve mera arayarak yer de\u011fi\u015ftirirlerdi. At binmede ve ok atmada m\u00fckemmeldiler (Chavannes, 2013, s. 129-130). Di\u011fer t\u00fcm T\u00fcrk topluluklar\u0131 gibi konar-g\u00f6\u00e7er ya\u015fayan, hayvanc\u0131l\u0131k ile ge\u00e7imlerini sa\u011flayan, askerlikte mahir olan Uygurlar da devlet haline geldikleri tarihten itibaren h\u00e2kimiyet sahalar\u0131n\u0131 geni\u015fletmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle Moyen \u00c7or zaman\u0131nda askeri kuvvetleri sayesinde \u00c7in\u2019deki Tang Hanedan\u0131
\n\u00fczerinde etkili olmu\u015flar ve neredeyse \u00c7in\u2019e h\u00fckmeder hale gelmi\u015flerdir.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n ba\u015fa ge\u00e7mesinden sonra da \u00c7in \u00fczerindeki bu g\u00fc\u00e7leri devam etmi\u015ftir. Hatta Maniheizmle tan\u0131\u015fmalar\u0131 da yine askeri bir harek\u00e2t neticesinde olmu\u015ftur. Kaynaklara g\u00f6re Tang Hanedan\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck sorunlar\u0131ndan birisi yine T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 olan An-Lu Shan kuvvetlerinin isyan\u0131d\u0131r (\u00c7andarl\u0131o\u011flu, 2004, s. 194). Moyen \u00c7or zaman\u0131ndan beri s\u00fcrekli isyan eden An-Lu Shan\u2019lar iki defa Lo-yan\u011f \u015fehrini ele ge\u00e7irmi\u015flerdir. Tang H\u00fck\u00fcmeti g\u00fc\u00e7l\u00fc Uygur askeri birliklerinin yard\u0131m\u0131yla her defas\u0131nda \u015fehri geri alm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130kinci defas\u0131nda ise Uygur kuvvetleri tedbir maksatl\u0131 Kas\u0131m 762\u2019den 763 y\u0131l\u0131n\u0131n \u015eubat ay\u0131na kadar \u015fehrin etraf\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, bir grup Manici So\u011fudlu\u2019yu s\u0131k s\u0131k ziyaret etmektedir. Bunlar Ka\u011fan \u00fczerinde b\u00fcy\u00fck bir etki b\u0131rakm\u0131\u015f olacak ki B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, ba\u015fkent
\nKara-Balsagun\u2019a d\u00f6nerken d\u00f6rt Mani rahibini yan\u0131nda g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan her ne kadar bu dinden etkilenmi\u015f olsa da halk\u0131n\u0131n bu dini kabul edip etmeyece\u011fi hususunda ciddi endi\u015feleri vard\u0131r. Zira devlet ricalinden bir grup
\nz\u00fcmrenin yeni dine kar\u015f\u0131 ciddi bir muhalefeti oldu (Mackerras, 2014, s. 442-443). Bu durum kar\u015f\u0131s\u0131nda Ka\u011fan rahiplerle y\u00f6neticiler aras\u0131nda kald\u0131. Ancak kayna\u011fa g\u00f6re rahiplerin bir t\u00fcr tehdidi Ka\u011fan\u0131n karar\u0131nda etkili olmu\u015ftur;<\/p>\n

\u201cKa\u011fan: Ben Tengri, sizlerle birlikte Tanr\u0131lar \u00fclkesine gidece\u011fim. (dedi). Rahipler de \u015fu kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 verdiler: \u201cBiz kutsal\u0131z, biz rahibiz. Tanr\u0131\u2019n\u0131n s\u00f6zlerini tamam\u0131yla yerine getiririz. Biz \u00f6l\u00fcnce Tanr\u0131lar \u00fclkesine gidece\u011fiz, \u00e7\u00fcnk\u00fc biz Tanr\u0131\u2019n\u0131n buyru\u011fundan \u00e7\u0131kmay\u0131z. Bize \u00e7ok bask\u0131 yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Tanr\u0131lar \u00fclkesini bulaca\u011f\u0131z\u2026 Efendim, e\u011fer siz kendiniz, kanunsuz ve d\u00fczensiz olarak Ezrua\u2019ya kar\u015f\u0131 g\u00fcnah i\u015fleyecek olursan\u0131z, b\u00fct\u00fcn \u00fclkenizde kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar olacak, bu b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk milleti Tanr\u0131\u2019ya kar\u015f\u0131 g\u00fcnah i\u015flemi\u015f olacak ve rahiplere, bulunduklar\u0131 yerde bask\u0131 yapacaklar, onlar\u0131
\n\u00f6ld\u00fcreceklerdir\u2026 B\u00fcy\u00fck tehlike ve bask\u0131 olacakt\u0131r. Dinleyicileri ve t\u00fcccarlar\u0131 nerede bulsalar \u00f6ld\u00fcrecekler ve birini (dahi) canl\u0131 b\u0131rakmayacaklar. Bu sizin \u00fclkenizde, buyru\u011funuz ile iyi ve b\u00fcy\u00fck i\u015fler yap\u0131l\u0131yordu. Tarkan gelince sizin \u00fclkenizde (gene iyi i\u015fler) yap\u0131ld\u0131. Fakat efendim, e\u011fer (bunu) kendiniz uzakla\u015ft\u0131r\u0131rsan\u0131z iyi kanunlar, iyi i\u015fler hep kalm\u0131\u015f olacak. E\u011fer Tarkan b\u00f6yle \u00fclkeyi tehlikeye sokacak olursa, k\u00f6t\u00fc i\u015fler yap\u0131lacak ve sizin \u00fclkeniz y\u0131k\u0131lacakt\u0131r. Gidece\u011finiz yol bundan ba\u015fka olacak! Bu \u015feyleri Papaz hazretleri i\u015fitecek (fakat) hi\u00e7 tasvip etmeyecek! Yine
\nha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar ve rahipler iki g\u00fcn iki gece bu meseleleri g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcler. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fc Tengriken son derece \u00fcz\u00fcld\u00fc, bundan sonra ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar\u0131n zihni biraz zay\u0131flad\u0131. S\u0327u sebeptendir ki \u2018bu amellerden \u00f6t\u00fcr\u00fc ruhu kurtulmayacak\u2019 diye bir ses i\u015fitti; bu y\u00fczden korktu, titredi, teredd\u00fcte d\u00fc\u015ft\u00fc. Bu s\u0131rada ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar B\u00f6g\u00fc Han kendisi rahiplerin bulundu\u011fu cemaate geldi ve rahiplerin (\u00f6n\u00fcnde) diz \u00e7\u00f6kt\u00fc, g\u00fcnahlar\u0131 i\u00e7in af dileyip sayg\u0131yla s\u0327\u00f6yle dedi: …den beri sizlere eziyet \u00e7ektirdim. A\u00e7l\u0131k ve susuzluk…….S\u0327\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm: Bunca \u00fcz\u00fcnt\u00fclerden sonra kendime geldim.<\/p>\n

Siz bana ac\u0131y\u0131n, (beni) dine tutun (dine kabul edin), rahip yap\u0131n! Fakat \u015fimdiye kadar d\u00fc\u015f\u00fcncelerim sabit de\u011fil idi. D\u00fcnyada, evde barkta ya\u015fama\u011f\u0131 hi\u00e7 sevmem. Yine saltanat\u0131m, maddi sevin\u00e7ler, beyli\u011fim ve h\u00fck\u00fcm s\u00fcrem
\nart\u0131k g\u00f6z\u00fcmde de\u011fersiz ve basit oldu… Yine siz bana s\u0327\u00f6yle buyurmu\u015ftunuz: Bunca ameller ruhunuzu kurtaramayacakt\u0131r. Fakat dine rahipler vas\u0131tas\u0131yla gelecek iyi amellerin i\u015flenmesi kalacak… Cesaretim k\u0131r\u0131ld\u0131 ve korktum. Siz buyurursan\u0131z ben sizin s\u00f6zlerinize ve \u00f6\u011f\u00fctlerinize g\u00f6re hareket edece\u011fim. (\u00c7\u00fcnk\u00fc) siz (bana) \u2018efendim iyi gayret g\u00f6sterin, g\u00fcnahlar\u0131 b\u0131rak\u0131n demi\u015ftiniz\u2019 dedi. O zaman ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar B\u00fcg\u00fc Han b\u00f6yle konu\u015funca
\nbiz rahipler ve b\u00fct\u00fcn \u00fclke halk\u0131 \u00e7ok sevindik. Bu sevincimiz s\u00f6zle ifade edilemez. Sonra olay\u0131 birbirine anlatt\u0131lar, sonra binlerce, on binlerce topluluklar halinde birle\u015fip \u00e7e\u015fit \u00e7e\u015fit e\u011flencelerle… geldiler. Sabaha kadar b\u00fcy\u00fck ne\u015felerle, sevin\u00e7lerle sevindiler… Pek \u00e7ok idiler. Ertesi g\u00fcn\u00fc k\u00fc\u00e7\u00fck oru\u00e7 idi. Ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan (ile) b\u00fct\u00fcn rahipler, maiyetinde atlara bindiler ve b\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck prensler, soylu ki\u015filer ba\u015fta olmak \u00fczere, b\u00fcy\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck b\u00fct\u00fcn millet g\u00fcle oynaya \u015fehrin kap\u0131s\u0131na gittiler. Bu s\u0131rada ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar \u015fehre indi, tac\u0131n\u0131 giydi. K\u0131rm\u0131z\u0131…. giyip alt\u0131n taht\u0131na oturdu. Beylere, halka yerinde bir buyruk buyurdu. \u2018\u015eimdi sizler b\u00fct\u00fcn \u0131s\u0327\u0131k… sevinin… bilhassa rahipler… g\u00f6nl\u00fcm\u00fcz\u00fc teskin ettikten sonra kendimi sizlere veriyorum. Ve ben geldim, taht\u0131ma oturdum. Sizlere buyururum: Rahipler sizlere… ruh ziyafetine te\u015fvik etseler, \u00f6\u011f\u00fct verseler sizler onlar\u0131n s\u00f6zlerine ve \u00f6\u011f\u00fctlerine g\u00f6re hareket edin, seve seve sayg\u0131 g\u00f6sterin. Bunun \u00fczerine B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan Tengriken bu buyru\u011fu buyurdu\u011funda, say\u0131s\u0131z halk ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00f6n\u00fcnde sayg\u0131yla e\u011fildiler ve ba\u011fr\u0131\u015ft\u0131lar, yine biz rahiplere sayg\u0131 g\u00f6sterdiler, sevindiler. Hepsi… sevindi. Yeniden Tanr\u0131\u2019y\u0131 sevdiler ve iman ettiler. Bundan sonra durmadan ruh i\u015flerinde ve iyi amellerde gayret
\ng\u00f6sterdiler. Yine kutlu, nasipli Han bu millete durmadan iyi ameller i\u015flemesi i\u00e7in \u00f6\u011f\u00fctler verir ve onu bu t\u00fcr i\u015flere te\u015fvik eder. Sonra ha\u015fmetli h\u00fck\u00fcmdar s\u0327\u00f6yle bir kanun koydu. Her on ki\u015finin bas\u0327\u0131na bir adam dikti ve bunlar\u0131 iyi
\namellere te\u015fvik edici yapt\u0131. Kim dini ihmal eder, g\u00fcnah i\u015flerse ona (do\u011fru yolu) \u00f6\u011fretip olur idi\u201d (TT, II, 1929, 414-430; Tekin, 1962, s. 6-8).<\/p>\n

Metinden de a\u00e7\u0131k\u00e7a anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00fczere rahipler, Ka\u011fan\u0131 Maniheist olmamas\u0131 halinde devletinin ve halk\u0131n\u0131n yok olaca\u011f\u0131yla tehdit etmi\u015flerdir. \u0130htimaldir ki, Ka\u011fan\u2019\u0131n ki\u015fisel e\u011filiminden veya zafiyetlerinden yararlanan
\nrahipler b\u00f6ylesine c\u00fcretk\u00e2r bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f yapabilme f\u0131rsat\u0131 bulmu\u015flard\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6nce B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n Maniheizm\u2019e kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan veziri Tun Baga Tarkan\u2019dan \u015fik\u00e2yet\u00e7i olmu\u015flar akabinde de \u015fayet dini kabul etmezlerse ba\u015flar\u0131na
\nkurtulamayacaklar\u0131 felaketlerin gelece\u011fini s\u00f6ylemi\u015flerdir. Ancak, Ka\u011fan zaten \u00e7ok \u00f6nceden g\u00f6nl\u00fcn\u00fc ve akl\u0131n\u0131 bu dine adam\u0131\u015ft\u0131r. Dini yeni tan\u0131m\u0131\u015f biri olsayd\u0131 bu derece tavizk\u00e2r veya \u00e7ekingen davranmas\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. Yine Ka\u011fan\u0131n kendini dine a\u015f\u0131r\u0131 denilebilecek boyutlarda kapt\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli g\u00f6stergesi a\u015fa\u011f\u0131da tafsilat\u0131yla g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere devlet y\u00f6netiminde So\u011fudlulara ve rahiplere fazla yer vermesidir.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan 763 y\u0131l\u0131nda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 buyrukla Maniheizm\u2019i kabul etti\u011fini ve Orhun Uygur Devletinin resmi dini oldu\u011funu ilan etmi\u015ftir.<\/p>\n

III- Maniheizm\u2019in Uygur T\u00fcrk Toplumuna Etkileri<\/span><\/strong><\/p>\n

\u0130fade edildi\u011fi \u00fczere Maniheizm d\u00fcalist bir inan\u00e7t\u0131 ve b\u00fct\u00fcn \u00f6\u011fretinin amac\u0131 insan bedeni i\u00e7erisinde tutsak olan \u0131\u015f\u0131k par\u00e7alar\u0131n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131 idi. Bunun i\u00e7in de olduk\u00e7a \u00f6zverili bir hayat s\u00fcrmek, yasaklara harfiyen uymak
\ngerekmekteydi. Kurtulu\u015f i\u00e7in yerine getirilmesi gerekilen rit\u00fcellerin hayli \u00e7ok ve zor olmas\u0131 nedeniyle Maniheizm birbiriyle simbiyotik ili\u015fki i\u00e7inde bulunan iki katmanl\u0131 bir toplum in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan ruhban
\ns\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 olu\u015fturan Se\u00e7kinler icra ettikleri dini t\u00f6renler vas\u0131tas\u0131yla maddede hapsolan \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n k\u00f6kenine d\u00f6nmesini sa\u011flayarak nihai kurtulu\u015fa ula\u015fmak ve ula\u015ft\u0131rmakla g\u00f6revlidir (Zeren, 2017, s. 142). Dinleyiciler olarak adland\u0131r\u0131lan
\ns\u0131n\u0131f ise Se\u00e7kinlerin yapmalar\u0131 yasak olan i\u015fleri yerine getirmekle m\u00fckelleftir. Bina yap\u0131m\u0131ndan ziraata, yemek haz\u0131rlamaktan bunlar\u0131 servis etmeye, se\u00e7kinlerin ki\u015fisel i\u015flerine var\u0131ncaya kadar yapmalar\u0131 gereken \u00e7ok fazla \u201cdini\u201d vazifeleri vard\u0131. Dinleyiciler, ancak Se\u00e7kinlerin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 giderebildikleri \u00f6l\u00e7\u00fcde kurtulu\u015fa erebilirlerdi. Se\u00e7kinlere ne kadar \u00e7ok hizmet ederlerse bir sonraki hayatlar\u0131nda onlar\u0131n da se\u00e7kin olma ihtimalleri o kadar y\u00fckseliyordu (Tekin, 2014, s. 88). A\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere Maniheizm\u2019in \u00f6nerdi\u011fi ve tesis etmek istedi\u011fi yap\u0131 en basit tabirle s\u00f6m\u00fcr\u00fc d\u00fczenidir. \u201cKurtulu\u015f\u201d vaadiyle T\u00fcrk milletinin t\u00f6resine, karakterine tamam\u0131yla ayk\u0131r\u0131 bir yap\u0131 Uygur T\u00fcrklerine dayat\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00d6te yandan Uygur yaz\u0131tlar\u0131nda yer alan \u015fu ifadeler olduk\u00e7a \u00f6nemli ve dikkat \u00e7ekicidir; \u201cVe I\u015f\u0131k dinini kabul etmelisiniz! S\u0131cak kan i\u00e7mek k\u00f6t\u00fc \u00e2detini de\u011fi\u015ftirerek yemek pi\u015firmek \u00e2detine kavu\u015fan \u015fehir oluyor ve mukatele \u015fehrinden \u00e7\u0131karak bir fazilet diyar\u0131 beliriyordu (ETY, 1994, s. 233-234). Burada Maniheizm \u00f6ncesine ve sonras\u0131na ait tasvirlerin son derece m\u00fcbala\u011fal\u0131 oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r. Ancak bize bu dinin kabul\u00fcyle ilgili beklentinin ne oldu\u011funu g\u00f6stermesi bak\u0131m\u0131ndan dikkat \u00e7ekicidir. B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan Maniheiz\u2019i kabul ederek halk\u0131n\u0131n yerle\u015fik hayata ge\u00e7ece\u011fini ve devletinin yeni bir \u00e7ehreye kavu\u015faca\u011f\u0131n\u0131 \u00fcmit etmi\u015ftir. Ka\u011fan i\u00e7in bu din bir anlamda yeni bir toplum in\u015fa etmenin arac\u0131 olmu\u015ftur. Maniheizm\u2019in resmen devlet dini olarak ilan edilmesine m\u00fcteakip temel beslenme al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 et olan,
\nkonar-g\u00f6\u00e7er ya\u015fayan ve sava\u015f\u00e7\u0131 bir toplumun et yemeyi ve adam \u00f6ld\u00fcrmeyi yasaklayan \u015fehirli dine uyum sa\u011flamas\u0131 kolay olmam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak 763\u2019den 840\u2019a kadar ge\u00e7en s\u00fcre zarf\u0131nda yine de g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir tak\u0131m de\u011fi\u015fiklikler
\nmeydana gelmi\u015ftir (Ocak, 2003, s. 95). \u00d6zelikle Uygurlar\u0131n yerle\u015fik hayata ge\u00e7ip zamanla y\u00fcksek bir \u015fehir k\u00fclt\u00fcr\u00fcne eri\u015fmeleri de\u011fi\u015fimin en a\u00e7\u0131k delilidir. Hatta Mo\u011follar da oldu\u011fu gibi Uygur T\u00fcrkleri kendilerinden sonra gelen pek \u00e7ok devlete \u201cmedeniyet hocal\u0131\u011f\u0131\u201d yapm\u0131\u015ft\u0131r (Karaka\u015f, 2010, s. 92).<\/p>\n

Elbette yemek pi\u015firme \u00e2detiyle \u015fehirle\u015fme olmayacakt\u0131r ancak ifade edildi\u011fi \u00fczere T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve tarihinin en \u00f6nemli \u015fehirlerinin de Uygurlar taraf\u0131ndan kuruldu\u011fu yads\u0131namaz bir ger\u00e7ektir. \u00d6te yandan yine kitabede yer ald\u0131\u011f\u0131 gibi Maniheizm \u201ckavranmas\u0131 pek a\u011f\u0131r bir din idi\u201d( ETY, 1994, s. 233) bu bak\u0131mdan Uygur T\u00fcrklerinin toplumsal hayat\u0131nda ne kadar kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6nemli bir husustur. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilindi\u011fi \u00fczere Maniheizm ilk \u00f6nce y\u00f6netici s\u0131n\u0131f aras\u0131nda ve ka\u011fan\u2019\u0131n yak\u0131n \u00e7evresinde kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f, zamanla halk\u0131n aras\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak bu yay\u0131lma da ne derece saf olmu\u015ftur. 981-984 tarihleri aras\u0131nda \u00c7in\u2019in resmi el\u00e7isi olarak Uygur Devletine giden Wang Yen-Te\u2019nin seyahatnamesi bize bu konuda \u00f6nemli bilgiler vermektedir; \u201c\u2026Onlar\u0131n kral\u0131 (Arslan Han) yemek i\u00e7in at ve koyun
\npi\u015firtmi\u015fti\u2026 Zay\u0131f ve bak\u0131ms\u0131z atlar ise yemek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rd\u0131. B\u00fct\u00fcn fakirler et yerler\u201d (\u0130zgi, 2000, s. 65-67). Burada da g\u00f6r\u00fclece\u011fi \u00fczere T\u00fcrkler esas\u0131nda ne Maniheizm ne de Budizm d\u00f6nemlerinde yeme al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmemi\u015flerdir.<\/p>\n

\u00d6te yandan Maniheist \u00f6\u011fretinin temeli say\u0131labilecek \u00fc\u00e7 m\u00fch\u00fcrden kalbe vurulacak m\u00fch\u00fcr ise \u00fcremeyi de kapsamaktad\u0131r. \u00dcremek \u0131\u015f\u0131k unsurlar\u0131n\u0131n bir araya gelmesini geciktirdi\u011finden \u015feytani bir eylem olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu nedenle Maniheist se\u00e7kinlerin evlenmesi ve \u00e7ocuk sahibi olmalar\u0131 kesinlikle yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Dinleyiciler ise se\u00e7kinlere hizmet d\u0131\u015f\u0131nda normal hayatlar\u0131n\u0131 devam ettirebilirler. Dinleyicilerin evlenmelerine m\u00fcsaade edilmekle birlikte \u00e7ocuk sahibi olmalar\u0131na ho\u015f bak\u0131lmaz hatta \u00e7ocuk yapmamalar\u0131 tavsiye edilir (Tekin, 2014, s. 91-92). Elbette bu T\u00fcrk topluluklar\u0131 i\u00e7in kesinlikle kabul edilemeyecek bir kurald\u0131r.<\/p>\n

Maniheizmin muhakkak ki Uygur T\u00fcrklerine katk\u0131s\u0131, T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne etkisi olmu\u015ftur ancak kaynaklardan g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131yla bu inan\u00e7 Uygur T\u00fcrklerinin hayat\u0131na pek fazla n\u00fcfuz edememi\u015ftir. Zira uygulamalar\u0131n\u0131n hayli girift ve zor olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra \u00f6\u011fretilerin T\u00fcrk t\u00f6resine ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131 Maniheizmin kabul edilebilirli\u011fini azaltm\u0131\u015ft\u0131r. Bu dinin ra\u011fbet g\u00f6rmemesinin en \u00f6nemli nedenlerinden biri de T\u00fcrk tarihinin hi\u00e7bir
\nd\u00f6neminde s\u0131n\u0131fl\u0131 bir toplum yap\u0131s\u0131n\u0131n T\u00fcrkler aras\u0131nda olmamas\u0131d\u0131r. Bey, ka\u011fan, han, komutan ve benzeri idari makamlar, memuriyetler olabilir ancak orta\u00e7a\u011f d\u00fcnyas\u0131nda hemen b\u00fct\u00fcn toplumlarda g\u00f6r\u00fcnen s\u0131n\u0131fl\u0131 toplumsal yap\u0131
\nT\u00fcrklerde hi\u00e7bir zaman olmam\u0131\u015ft\u0131r. Han, hakan k\u0131sacas\u0131 en \u00fcst y\u00f6netici dahi her zaman halk\u0131yla bir ya\u015fam\u0131\u015f, sava\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Hele hele T\u00fcrklerde bir ruhban s\u0131n\u0131f\u0131 asla olmam\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcstelik k\u00f6le-efendi ili\u015fkisi t\u00fcr\u00fcnde bir yap\u0131 T\u00fcrk
\ntarihinin hi\u00e7bir safhas\u0131nda g\u00f6r\u00fclmemi\u015ftir. T\u00fcrkler, y\u00f6neticisi halk\u0131 ay\u0131rt olmaks\u0131z\u0131n birlikte \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, birlikte sava\u015fm\u0131\u015f ve birlikte y\u00f6netmi\u015ftir. Maniheizm\u2019in getirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 toplum yap\u0131s\u0131 binlerce y\u0131ll\u0131k T\u00fcrk toplum
\ngelene\u011fine asla uymam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

IV- Maniheizm\u2019in Uygur T\u00fcrk Devletine Etkileri<\/span><\/strong><\/p>\n

En temel soru \u015fudur; B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n Maniheizm\u2019i bireysel kabul etmesinin \u00f6tesinde neden bu inanc\u0131 bir devlet dini olarak ilan etmi\u015ftir? Bir \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmde bu sorunun toplumu ilgilendiren cihetiyle yan\u0131t verilmi\u015ftir. \u015eimdi ise bu sorunun devlet ve siyaset bak\u0131m\u0131ndan yan\u0131t\u0131 aranacakt\u0131r. \u00d6ncelikle ifade etmek gerekmektedir ki; birinci el kaynaklar bu konuda maalesef gerekli bilgileri vermekten hayli yoksundur. Bu sebeple nazariyelerden ve farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015flerden istifade edilecektir. Ka\u011fan, Lo-Yan\u011f \u015fehrinde So\u011fdlularla yapt\u0131\u011f\u0131 sohbetlerde \u00f6\u011frendi\u011fi ve etkilendi\u011fi bu din sayesinde sertlik ve inceli\u011fi en iyi bi\u00e7imde birle\u015ftirebilece\u011fini g\u00f6rm\u00fc\u015f olabilir. Zira b\u00f6ylece hem halk\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcr seviyesini y\u00fckseltebilecek hem de sava\u015f\u00e7\u0131 bir halk\u0131n ba\u015f\u0131 olarak tebaas\u0131ndan bekledi\u011fi disiplin ve itaat bozulmayacakt\u0131 (Mackerras, 2014, s.443). B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n Maniheizm\u2019i se\u00e7mesinin en akla yatk\u0131n bir ba\u015fka sebebi ise \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131n\u0131, kimli\u011fini koruma kayg\u0131s\u0131 olabilir. \u00d6zellikle Orhun Kitabelerindeki Bilge Ka\u011fan\u2019\u0131n \u201c\u00c7inlilerin tatl\u0131 s\u00f6zlerine ve yumu\u015fak ipekli kuma\u015flar\u0131na aldan\u0131p (ey) T\u00fcrk halk\u0131, \u00e7ok say\u0131da \u00f6ld\u00fcn! T\u00fcrk halk\u0131, (sen) mutlaka \u00f6leceksin!\u201d (Tekin, 1998, s. 59) a\u00e7\u0131k uyar\u0131s\u0131 Ka\u011fan\u2019\u0131n karar\u0131nda etkili olmu\u015f olabilir. \u00c7in\u2019e yak\u0131n olman\u0131n T\u00fcrkler i\u00e7in \u00f6l\u00fcm anlam\u0131 gelmesi ve bunu engelleyebilme ad\u0131na Ka\u011fan, \u00c7in ile aras\u0131na fiziksel olmasa da k\u00fclt\u00fcrel mesafe koymak istemi\u015f olabilir. Maniheizm\u2019in kabul\u00fcyle \u00fclkesini, halk\u0131n\u0131 koruma kalkan\u0131 i\u00e7erisine ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen Ka\u011fan, devleti \u00fczerinde \u00c7in\u2019in olas\u0131 siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel etkilerini azaltmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r diyebiliriz. \u00d6te yandan Ka\u011fan i\u00e7in t\u00fcccar So\u011fdlar\u0131n mali g\u00fcc\u00fc her \u015feyden \u00f6nemliydi. Ka\u011fan\u2019\u0131n kendi siyasal g\u00fcc\u00fc b\u00fcy\u00fck \u00e7apta kendisinin ve boyunun iktisadi
\n\u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne ba\u011fl\u0131yd\u0131. Dinlerini kabul ederek So\u011fdlarla ittifak yapmak bu gayelerin hayata ge\u00e7irilebilmesi i\u00e7in \u00f6nemli bir ad\u0131md\u0131 (Mackerras, 2014, s.444). Elbette ki farkl\u0131 kaynaklar\u0131n bulunmas\u0131yla bu nedenler \u00e7e\u015fitlenebilir ancak \u015fimdiye kadar sahip oldu\u011fumuz verilere g\u00f6re Ka\u011fan kendi ki\u015fisel duygu ve d\u00fc\u015f\u00fcncelerinin yan\u0131 s\u0131ra devletinin ve milletinin refah\u0131 ve kalk\u0131nmas\u0131 i\u00e7in Maniheizm\u2019i devlet dini olarak ilan etmi\u015ftir. Bu ilana m\u00fcteakip ise devleti ve toplumu yeni inanca g\u00f6re \u015fekillendirmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00d6ncelikle T\u00fcrk ka\u011fanlar\u0131n\u0131n h\u00e2kimiyetlerini mutlaka ilahi bir k\u00f6kene dayand\u0131rmalar\u0131 gerekmekteydi. Uygurlardan \u00f6nce bu G\u00f6k Tanr\u0131 iken Maniheizmin kabul\u00fcnden sonra Uygur ka\u011fanlar\u0131na kut I\u015f\u0131k Tanr\u0131s\u0131 ve onun etraf\u0131nda yer alan semavi g\u00fc\u00e7lerden gelmekteydi (Zeren, 2017, s.147). H\u00e2kimiyet yetkisini I\u015f\u0131k Tanr\u0131s\u0131ndan alan Ka\u011fan Turfan\u2019da bulunan bir metinde \u201cdo\u011funun h\u00e2kimi, dinin koruyucusu ve hak yolundan gidenlerin yard\u0131mc\u0131s\u0131\u201d olarak vas\u0131fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Karaka\u015f, 2010, s. 89). Kara-Balsagun kitabesinde ise Ka\u011fan \u201cZahag i M\u00e2n\u00ee\u201d (M\u00e2n\u00ee\u2019nin tecellisi) \u015feklinde adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Grousset, 2011, s. 137). Yani Uygur h\u00fck\u00fcmdar\u0131 Maniheistlerin g\u00f6z\u00fcnde Mani\u2019nin yery\u00fcz\u00fcndeki temsilcisi olmu\u015ftur. Bir ba\u015fka metinde ise Ka\u011fandan, \u201cBizzat Mani kilisesine b\u00fcr\u00fcnm\u00fc\u015f, onunla
\n\u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015f olan h\u00fck\u00fcmdar\u0131m\u0131z\u201d denilerek bahsedilmektedir (Tekin, 2001, s.128-129). Bu durum yani b\u00fct\u00fcn Manihesitlerin hamisi olma hali o denli \u00f6nemlidir ki El- Muktedir d\u00f6neminde Semerkant\u2019ta 500 Maniheist\u2019in
\ntopland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve hareket edece\u011fini \u00f6\u011frenen Horasan h\u00fck\u00fcmdar\u0131 bunlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrmek istemi\u015ftir. Bunu haber alan Ka\u011fan, Horasan h\u00fck\u00fcmdar\u0131na haber g\u00f6ndererek \u00fclkesindeki Manihesitlere dokunacak olursa Uygur \u00fclkesindeki b\u00fct\u00fcn M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 k\u0131l\u0131\u00e7tan ge\u00e7irece\u011fini, t\u00fcm camileri y\u0131kt\u0131raca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek Horasan h\u00fck\u00fcmdar\u0131na mani olmu\u015ftur ( The fihrist of Al-Nadim,1970, s. 806).<\/p>\n

Yukar\u0131da da bahsedildi\u011fi \u00fczere Uygur Ka\u011fan\u0131 Maniheislerin hamisi olmu\u015f ve d\u0131\u015f ili\u015fkilerini buna g\u00f6re \u015fekillendirmi\u015ftir. Bu durumun bir di\u011fer \u00f6nemli \u00f6rne\u011fi ise Maniheistleri korumak maksad\u0131yla \u00c7in i\u00e7erisinde Maniheist kolonilerin kurulup, tap\u0131naklar\u0131n in\u015fa edilmesidir. B\u00f6ylece Uygurlar\u0131n ve t\u00fcccar Sog\u0306dlular\u0131n hi\u00e7 bir bask\u0131ya maruz kalmadan ya\u015famalar\u0131 i\u00e7in siyas\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle \u00fclkelerinde yabanc\u0131
\ndinlerin ve kendisine benzetemedi\u011fi halklar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan rahats\u0131z olan \u00c7inliler i\u00e7in bu durum bir zafiyet, Uygurlar i\u00e7in ise \u00c7in\u2019in i\u00e7i\u015flerine kar\u0131\u015fmak i\u00e7in bir f\u0131rsat haline gelmi\u015ftir (Zeren, 2017, s.150-151).<\/p>\n

Gerek kullan\u0131lan unvanlardan gerekse ka\u011fan\u2019\u0131n yapt\u0131klar\u0131na bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Uygur Ka\u011fanlar\u0131, devlet i\u015flerinin yan\u0131 s\u0131ra dini koruma, y\u00fcceltme ve destekleme g\u00f6revlerini de \u00fcstlenmi\u015flerdir. Maniheizm\u2019in bu denli n\u00fcfuz etti\u011fi bir d\u00f6nemde devlet t\u00f6renleri de ruhban s\u0131n\u0131f\u0131 taraf\u0131ndan d\u00fczenlenmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve onlar\u0131n okuduklar\u0131 dualarla bir nevi dini t\u00f6ren
\nhalini almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r (Zeren, 2017, s. 146-147). Maniheizmin \u00f6zellikle resmi din olarak kabul edilmesiyle birlikte bu din T\u00fcrk idare tarihinde o zamana kadar g\u00f6rmedi\u011fimiz bir \u015fekilde siyasi yap\u0131 i\u00e7inde yerle\u015fmi\u015f ve \u00f6nemini de artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r (Karaka\u015f, 2010, s. 88). Dinin bu denli etkili olmas\u0131 elbette din adamlar\u0131 eliyle m\u00fcmk\u00fcn olmaktayd\u0131. Maniheist rahipler yani So\u011fudlu din adamlar\u0131 devletin i\u00e7 ve d\u0131\u015f politikas\u0131n\u0131 belirleyen ki\u015filer haline gelmi\u015flerdir. Manihesit ruhban s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n siyasi n\u00fcfuzu o denli etkiliydi ki, \u00c7ince bir T\u2019ang metninde bu durum; \u201cUygurlar h\u00fck\u00fcmet i\u015fleri hakk\u0131nda daima Maniheistlerle m\u00fczakerede bulunurlar\u201d diye aktar\u0131lmaktad\u0131r (Grousset, 2011, s. 138). So\u011fudlular\u0131n Uygur Devletinde kazand\u0131klar\u0131 yere dair en \u00e7arp\u0131c\u0131 tespitlerden birini ise Mackerras yapm\u0131\u015f ve So\u011fudlular\u0131n Ka\u011fan \u00fczerindeki etkilerinden hareketle onlar\u0131n adeta devlet i\u00e7inde devlet haline geldiklerini yazm\u0131\u015ft\u0131r (Mackerras,1972, s. 151-153). Bu durumun en bilinen \u00f6rne\u011fi ise B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n So\u011fudlu din adamlar\u0131n\u0131 dinleyerek 779\u2019da \u00c7in\u2019e sald\u0131rmay\u0131 kabul etmesidir. En ba\u015f\u0131ndan beri Maniheizm\u2019e kar\u015f\u0131 olan Vezir Tun Baga Tarkan bu karar \u00fczerine bir\u00e7ok rahiple birlikte B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131 da \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Tun Baga Tarkan\u2019\u0131n b\u00f6ylesi kanl\u0131 bir eyleme giri\u015fmesinin tek sebebi \u00c7in\u2019e a\u00e7\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan sefer de\u011fildir. Muhtemelen Ka\u011fan\u2019\u0131n, dini inan\u0131\u015fta ve ya\u015fay\u0131\u015fta a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7mas\u0131 veziri harekete ge\u00e7meye zorlam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Ka\u011fan\u2019a ait oldu\u011fu iddia edilen \u015fu ifadeler olduk\u00e7a
\n\u00f6nemli ve dikkat \u00e7ekicidir; \u201cSiz bana ac\u0131y\u0131n, (beni) dine tutun (dine kabul edin), rahip yap\u0131n! D\u00fcnyada, evde barkta ya\u015fama\u011f\u0131 hi\u00e7 sevmem. Yine saltanat\u0131m, maddi sevin\u00e7ler, beyli\u011fim ve h\u00fck\u00fcm s\u00fcrem art\u0131k g\u00f6z\u00fcmde de\u011fersiz ve basit oldu. Siz buyurursan\u0131z ben sizin s\u00f6zlerinize ve \u00f6\u011f\u00fctlerinize g\u00f6re hareket edece\u011fim\u201d (Tekin, 1962, s.7). Ka\u011fan\u2019\u0131n rahiplere hitaben sarf etti\u011fi bu s\u00f6zler mahiyeti itibariyle Vezirini bir \u015feyler yapmaya mecbur olabilir. Zira B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, y\u00f6neticili\u011fi b\u0131rak\u0131p rahip olmak istemekte ve inanc\u0131ndan ba\u015fka hi\u00e7bir \u015feye de\u011fer vermedi\u011fini ifade etmektedir. Oysa bir T\u00fcrk hakan\u0131 halk\u0131n\u0131 ve devletini t\u00f6reye g\u00f6re y\u00f6netmek ve kendisine ba\u011fl\u0131 olanlara sahip \u00e7\u0131kmak, onlar i\u00e7in m\u00fccadele etmek zorundad\u0131r. Ka\u011fan sadece kendinden de\u011fil halk\u0131ndan da sorumludur. Ancak B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n bu s\u00f6zleri T\u00fcrk halk\u0131n\u0131 ve devleti muhtemel bir felakete s\u00fcr\u00fckleyebilecek, yok olmakla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya getirebilecek ifadelerdir. Hi\u00e7bir T\u00fcrk devletinin y\u00f6neticisi b\u00f6ylesi bir tav\u0131r i\u00e7erisine girmemi\u015ftir. Kadim T\u00fcrk devlet gelene\u011finde ise buna benzer bir tav\u0131r sergileyen bir y\u00f6netici olmam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130fade edildi\u011fi \u00fczere, Vezir Tun Baga Tarkan, Ka\u011fan\u2019\u0131n tav\u0131rlar\u0131ndan yakla\u015fmakta olan felaketi durdurma ad\u0131na ad\u0131m atm\u0131\u015f olabilir.<\/p>\n

Maniheist Uygurlarda din- devlet ili\u015fkisini en iyi aktaran belge ise B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n din de\u011fi\u015ftirme sahnesi olarak kabul g\u00f6ren minyat\u00fcrd\u00fcr. Bu minyat\u00fcrde arka planda Maniheizme giren asker giysili B\u00f6g\u00fc Kag\u0306an oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen fig\u00fcr sa\u011f \u00fcst k\u00f6\u015fede kendinden daha b\u00fcy\u00fck resmedilmi\u015f rahibin elini s\u0131karken \u00f6n planda Maniheist panteonunda yer alan semav\u00ee varl\u0131klar resmedilmi\u015ftir. Bu sahne, \u00f6rnekler verdi\u011fimiz metinler kadar, hatta daha \u00e7arp\u0131c\u0131 \u015fekilde, sanatk\u00e2r Maniheist rahiplerin g\u00f6z\u00fcyle Uygurlarda din ve devlet birlikteli\u011fini ve bu birlikteki dengeleri g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne sermektedir (Resim1-2) (Zeren, 2017, s. 152).<\/p>\n

V-Sonu\u00e7<\/span><\/strong><\/p>\n

Mani asil bir ailede do\u011fmu\u015f ve ya\u015fam\u0131 boyunca devrinin y\u00f6neticileri ile ili\u015fkide olmu\u015ftur. Muhataplar\u0131, prensler, h\u00fck\u00fcmdarlar olmu\u015ftur. \u00d6te yandan \u00f6nemle belirtmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere Maniheizm, s\u0131radan bir insan\u0131n
\nkavramas\u0131 i\u00e7in olduk\u00e7a entelekt\u00fcel ve karma\u015f\u0131k bir dindir (Karaka\u015f, 2010, s. 134). Maniheizm\u2019in zor yanlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, Maniheizm\u2019i kabul ederek halk\u0131n\u0131 yerle\u015fik hayata y\u00f6nlendirmeyi, devletinin ba\u011f\u0131ms\u0131z kalmas\u0131n\u0131
\nsa\u011flayarak yeni bir k\u00fclt\u00fcr ortaya koymak istemi\u015ftir. Esas\u0131nda bu son derece yerinde ve hakl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc sadece askeri ba\u015far\u0131larla bir devletin uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olmas\u0131 sa\u011flanamaz. Ka\u011fan, yerle\u015fik bir halk, d\u00fczenli \u00fcretim,
\nd\u00fczenli gelir k\u0131sacas\u0131 her \u015feyiyle kurumsalla\u015fm\u0131\u015f bir devlet hedeflemi\u015ftir. Bu hedefine de se\u00e7ece\u011fi din ile ula\u015faca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak Maniheizm bu ama\u00e7lar i\u00e7in ne kadar do\u011fru bir tercih olmu\u015ftur?<\/p>\n

\u015e\u00fcphesiz Maniheizm\u2019in T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcne, diline, sanat\u0131na \u00e7ok \u00f6nemli katk\u0131lar\u0131 olmu\u015ftur. Fakat bu din ayn\u0131 zamanda Uygur T\u00fcrklerinin sonunu getirmi\u015ftir. Zira El Cahiz\u2019e g\u00f6re Uygurlar Mani dinine girdikten sonra kahramanl\u0131klar\u0131n\u0131 kaybetmi\u015flerdir; \u201cT\u00fcrklerden Dokuz O\u011fuzlar\u0131n (Uygurlar\u0131n ) hali de-\u00f6nce T\u00fcrklerin kahramanlar\u0131, h\u00e2m\u00eeleri iken sonra bunun gibi oldu. Kendilerinden kat kat fazla olduklar\u0131 halde Karluklara \u00fcst\u00fcn geliyorlard\u0131. Mani dinine girdikten sonra- ki, Mani dini sulh ve pasiflik konusunda H\u0131ristiyanl\u0131ktan daha k\u00f6t\u00fcd\u00fcr-onlardaki bu cesaret bozuldu, bu kahramanl\u0131k esip gitti\u201d ( \u015ee\u015fen, 1969, s. 34). \u00c7etin bir co\u011frafyada, zor kom\u015fular\u0131n aras\u0131nda sava\u015fmadan ayakta kalmak ve var olmak m\u00fcmk\u00fcn olamam\u0131\u015ft\u0131r anla\u015f\u0131lan.<\/p>\n

\u00d6te yanda Maniheizm\u2019in Uygur Devletinde yaratt\u0131\u011f\u0131 en b\u00fcy\u00fck hasarlar k\u00fclt\u00fcrel ve toplumsal alanlarda olmu\u015ftur. Maniheizm\u2019i kabul eden y\u00f6neticiler ge\u00e7mi\u015fle, T\u00fcrk \u00f6rf ve t\u00f6resiyle k\u0131smen de olsa kopukluk yaratan, kendilerine tamam\u0131yla yabanc\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc kendi toplumuna kabul ettirmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu gayretin yaratt\u0131\u011f\u0131 \u00e7at\u0131\u015fmalar yani yerle\u015fik ve yabanc\u0131 tesirinde kalm\u0131\u015f \u015fehir halk\u0131 ile hala geleneksel konar-g\u00f6\u00e7erli\u011fi s\u00fcrd\u00fcrenler aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fmalar Uygur T\u00fcrkleri aras\u0131nda olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck gerilimlere neden olmu\u015ftur. \u015eehir hayat\u0131 ile bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki hayat aras\u0131ndaki ihtilaflar gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr. Maniheizm sebebiyle ayn\u0131 devlet i\u00e7inde birbirinden \u00e7ok farkl\u0131, m\u00fcstakil iki toplum geli\u015fmi\u015ftir. Saray\u0131n, ba\u015fkent d\u0131\u015f\u0131ndaki kontrol\u00fc zay\u0131flam\u0131\u015f, b\u00f6ylece durumdan memnun olmayan mahalli idarecilere ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket etmek i\u00e7in f\u0131rsat do\u011fmu\u015ftur (Mackerras, 2014, s.457). Bu durumda devletin par\u00e7alanmas\u0131n\u0131 ve sona ermesini kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/strong><\/span><\/p>\n

1 Mutezile: Kelime anlam\u0131 \u201cayr\u0131lanlar, uzakla\u015fanlar, bir tarafa \u00e7ekilenlerdir.\u201d<\/p>\n

KAYNAK\u00c7A<\/strong><\/span><\/p>\n

CHAVANNES, E. (2013). \u00c7in Kaynaklar\u0131na G\u00f6re Bat\u0131 T\u00fcrkleri, \u0130stanbul:
\nSelenge Yay\u0131nlar\u0131.
\n\u00c7ANDARLIO\u011eLU, G. (2004). Uygur Devletleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc (\u00c7in
\nKaynaklar\u0131 ve Uygur Kitabelerine G\u00f6re), \u0130stanbul: T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131
\nVakf\u0131.
\nEski T\u00fcrk Yaz\u0131tlar\u0131 (1994). Yay\u0131na haz\u0131rlayan: H\u00fcseyin Nam\u0131k Orkun,
\nAnkara: Atat\u00fcrk Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu, T\u00fcrk Dil Kurumu Yay\u0131nlar\u0131.
\nGROUSSET, R. (2011). Stepler \u0130mparatorlu\u011fu Atill\u00e2, Cengiz Han, Timur,
\nAnkara: T\u00fcrk Tarih Kurumu.
\nIbn El-Nedim (1970). The Fihrist of Ibn al-Nad\u012bm. A Tenth-Century Survey
\nof Muslim Culture, Volume II, (Editor and Trasnlator B. Dodge), New York:
\nColumbia University Press.
\n\u0130ZG\u0130, \u00d6. (2000). \u00c7in El\u00e7isi Wang Yen-Te\u2019nin Uygur Seyahatnamesi, Ankara:
\nAtat\u00fcrk Dil ve Tarih Y\u00fcksek Kurumu, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlar\u0131.
\nKARAKA\u015e, S. (2010). T\u00fcrk Tarihinde Maniheizm (VIII-XIII. y\u00fczy\u0131llar),
\nYay\u0131nlanmam\u0131\u015f Doktora Tezi Hacettepe \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc.
\nMACKERRAS, C. (1972). The Uighur Empire According to the T’ang
\nDynastic Histories, Canberra: Australian National University Press.
\nMACKERRAS, C. (2014). Uygurlar, (\u00c7ev. \u015einasi Tekin), D. Sinor (Ed.)
\nErken \u0130\u00e7 Asya Tarihi (s. 425-459), \u0130stanbul, \u0130leti\u015fim.
\nOCAK, A. Y. (2003). Alevi-Bekta\u015fi \u0130nan\u00e7lar\u0131n \u0130slam \u00d6ncesi Temelleri,
\n\u0130stanbul: \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131.
\nSKJ\u00c6RV\u00d8, P.O., An Introduction to Manicheism,
\nhttps:\/\/sites.fas.harvard.edu\/~iranian\/Manicheism\/Manicheism_I_Intro.pdf, eri\u015fim
\ntarihi: 05.04.2018.
\n\u015eE\u015eEN, R. (1969), Eski Arablar\u2019a G\u00f6re T\u00fcrkler, T\u00fcrkiyat Mecmuas\u0131, Cilt:15,
\n11-36.
\n\u015e\u0130NAS\u0130 T. (1962). Mani Dininin Uygurlar Taraf\u0131nda Devlet Dini Olarak
\nKabul Edili\u015fin 1200. Y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc Dolay\u0131s\u0131yla Birka\u00e7 Not, TDAY, Belleten, 1-11.
\nTEK\u0130N, D. B. (2014). Mani ve \u00d6\u011fretileri, Bas\u0131lmam\u0131\u015f Y\u00fcksek Lisans Tezi,
\nHitit \u00dcniversitesi, Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc.
\nTEK\u0130N, \u015e. (2001). \u0130\u015ftikak\u00e7\u0131n\u0131n K\u00f6\u015fesi (T\u00fcrk Dilinde Kelimelerin ve Eklerin
\nHayat\u0131 \u00dczerine Denemeler), \u0130stanbul: Simurg Yay\u0131nlar.
\nTEK\u0130N, T. (1998). Orhon Yaz\u0131tlar\u0131, \u0130stanbul: Simurg Yay\u0131nlar\u0131.
\nVon W. BANG und A. Von GABAIN, T\u00fcrkische Turfan-Texte,
\nhttp:\/\/www.mehmetolmez.org\/images\/dosya\/78_679_8212092013211110.pdf eri\u015fim
\ntarihi: 06.04.2018
\nZEREN, M.E. (2015). Maniheizm ve Budizm\u2019in Uygurlar\u0131n K\u00fclt\u00fcr Hayat\u0131na
\nEtkileri, Bas\u0131lmam\u0131\u015f Doktora Tezi, \u0130stanbul \u00dcniversitesi, Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dr. \u00d6\u011fr. \u00dcyesi Selcen \u00d6ZYURT ULUTA\u015e II. G\u00f6k-T\u00fcrk Devletinin sona ermesine m\u00fcteakip bakiyesi durumunda olan di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren Kulug K\u00fcl Ka\u011fan 744\u2019de Orhun (\u00d6t\u00fcgen) Uygur Devletini kurmu\u015ftur. 840 y\u0131l\u0131na kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren bu devletin dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk tarihinin gidi\u015fat\u0131n\u0131 \u015fekillendiren \u00fc\u00e7 \u00f6nemli h\u00fck\u00fcmdar vard\u0131r. Bunlardan ilki 744-759 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda askeri ba\u015far\u0131lar\u0131yla \u00c7in\u2019i h\u00e2kimiyeti alt\u0131na alan […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4199","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4199","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4199"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4199\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4337,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4199\/revisions\/4337"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4199"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4199"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4199"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}