{"id":4182,"date":"2020-07-14T10:54:18","date_gmt":"2020-07-14T07:54:18","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4182"},"modified":"2020-07-14T10:54:18","modified_gmt":"2020-07-14T07:54:18","slug":"uygur-kadinlarinin-geleneksel-giyimi-perice-ve-telpek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4182","title":{"rendered":"Uygur kad\u0131nlar\u0131n\u0131n geleneksel giyimi \u201cPerice\u201d ve \u201cTelpek\u201d"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/span><\/strong><\/p>\n

Zulhayat \u00d6TK\u00dcR<\/span><\/strong><\/p>\n

\u00d6zet<\/span><\/strong><\/p>\n

Uygurlar, zengin k\u00fclt\u00fcrel birikimi ve k\u00f6kl\u00fc tarihi ile T\u00fcrk boylar\u0131 i\u00e7inde ayr\u0131 bir yere sahiptir. Bu zengin k\u00fclt\u00fcrel birikim i\u00e7inde dil, edebiyat, resim, minyat\u00fcr, geleneksel sanatlar gibi \u00e7ok say\u0131da unsurun yan\u0131nda geleneksel giyim ku\u015fam da yer almaktad\u0131r. Giyim-ku\u015fam ait oldu\u011fu toplulu\u011fa ili\u015fkin pek \u00e7ok bilgi sunabilir. Toplumlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafya, tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel birikimleri, dini \u00f6zellikleri vb. unsurlar giyim- ku\u015fam\u0131n mahiyetini belirledi\u011fi gibi toplumun k\u00fclt\u00fcrel k\u00f6kleri ve mitolojik d\u00f6nemleri hakk\u0131nda da bilgi verir. Ayr\u0131ca ayn\u0131 toplum yap\u0131s\u0131 i\u00e7inde insanlar\u0131n takt\u0131\u011f\u0131 ba\u015fl\u0131k, giydi\u011fi elbise ve rengi onun sosyal durumunu, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeyi, toplumsal stat\u00fcs\u00fc vb. hakk\u0131nda ipu\u00e7lar\u0131 sunar. Uygurlarda kad\u0131nlar\u0131n geleneksel giyim-ku\u015fam k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7inde \u201cPerice\u201d ad\u0131 verilen ve \u00fczerinde birtak\u0131m motifler bulunan giysi \u00f6nemli bir yer tutmaktad\u0131r. \u00d6zellikle Hoten\u2019in Keriye il\u00e7esinde kad\u0131nlar\u0131n milli bayramlarda ve yas t\u00f6renlerinde giydikleri \u201cperice\u201d ve ba\u015f giyimi olan \u201ctelpek\u201d Uygurlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda bilgi vermenin yan\u0131 s\u0131ra mitolojik devirlerden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 baz\u0131 sembol ve motiflere yer vermesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u00f6nemlidir. Makalede, bu geleneksel k\u0131yafetin \u00f6zellikleri, k\u00f6keni, co\u011frafyas\u0131, k\u00fclt\u00fcrel ba\u011flam\u0131 ve ge\u00e7mi\u015ften g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ta\u015f\u0131nmas\u0131 \u00fczerinde durulacakt\u0131r.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler:<\/span><\/strong> Perice, Telpek, Keriye, Giyim-ku\u015fam, Uygur.<\/p>\n

Uygurlarda Giyim-Ku\u015fam<\/span><\/strong><\/p>\n

K\u0131yafet, insanl\u0131kla birlikte var olan ilkel toplumdan \u00e7a\u011fda\u015f topluma ge\u00e7erken zamanla \u00f6nemini daha da art\u0131ran sosyal bir olgudur. \u00d6nceleri sadece \u00f6rt\u00fcnme ihtiyac\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, zamanla sosyal bir olguya d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u0130nsano\u011flunun k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fim ve ya\u015fam s\u00fcrecinin k\u00f6keninde koruma ama\u00e7l\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, geli\u015fim s\u00fcrecinde geni\u015f k\u00fclt\u00fcrel i\u015flevler y\u00fcklenmi\u015f bir olgudur. Ekolojik ko\u015fullar\u0131n toplumsal ve ki\u015fisel de\u011fer yarg\u0131lar\u0131n\u0131n, t\u00f6relerin, k\u00fclt\u00fcrel ve ekonomik ko\u015fullar\u0131n bi\u00e7imlendirdi\u011fi \u00f6nemli bir k\u00fclt\u00fcrel \u00f6\u011fe ayn\u0131 zamanda da k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bir ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r (Tezcan, 1983: 255). Giyim tarz\u0131 ve anlay\u0131\u015f\u0131 simgesel anlat\u0131m g\u00fcc\u00fc olu\u015fturur. \u0130nsanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyay\u0131, mensup oldu\u011fu toplulu\u011fu, hangi dinden oldu\u011funu anlamak \u00e7o\u011fu kez bu simgesel anlat\u0131m g\u00fcc\u00fc ile m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r…
\nge\u00e7erli bir unsur olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar (Koca vd., 2008: 797). Uygur ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 Abdukerim Rahman\u2019a g\u00f6re giyim ku\u015fam bir ulusun k\u00fclt\u00fcrel simgesidir. K\u00fcreselle\u015fmenin etkisiyle d\u00fcnya medeniyetinin zenginle\u015fmesi, etnik guruplar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fini s\u00fcrd\u00fcrmede zorlanmas\u0131na ve birey kavram\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olmu\u015ftur (Rahman, 2006: 10).<\/p>\n

Nitekim toplumlar\u0131n giyim-ku\u015fam\u0131, onlar\u0131n inan\u00e7 ve k\u00fclt\u00fcrlerinden etkilenerek geli\u015fim g\u00f6stermi\u015f ve k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fi koruma da etkili olmu\u015ftur.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n giyim ku\u015fam k\u00fclt\u00fcr\u00fc, de\u011fi\u015fik dinler ve inan\u00e7lar\u0131n etkisiyle tek\u00e2m\u00fcl etmi\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de b\u00f6lgesel \u00f6zelliklere g\u00f6re de farkl\u0131 renkler, desenler ve bi\u00e7imlerin kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. Bunun en belirgin \u00f6zelli\u011fi ise \u201cdoppa\u201d ad\u0131 verilen ba\u015f giyimleridir. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da insanlar\u0131n \u00f6zellikle de erkeklerin ba\u015f giyiminden ya\u015fad\u0131\u011f\u0131
\nya da yeti\u015fti\u011fi \u015fehri hatta il\u00e7eyi belirlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc her b\u00f6lgenin kendine has renk ve bi\u00e7ime sahip bir doppas\u0131 vard\u0131r. Bu noktada geleneksel giyim ku\u015fam\u0131 ile Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da dikkat \u00e7eken yerlerden biri Hoten\u2019in Keriye il\u00e7esidir.<\/p>\n

Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc i\u00e7inde yer alan ve \u00e7ok eski bir tarihe sahip olan bu yerle\u015fim yeri, k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131s\u0131 ve dil \u00f6zellikleri itibariyle Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan baz\u0131 farkl\u0131l\u0131klar g\u00f6sterir. \u201cKeriye il\u00e7esinin giyim ku\u015fam gelene\u011finin olu\u015fmas\u0131nda, bu b\u00f6lgenin co\u011frafi \u00f6zellikleri ve tarihi miras\u0131 etkili olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca bu b\u00f6lgede ya\u015fayan insanlar\u0131n etnik k\u00f6keni, sosyo-ekonomik durumu, sosyal ili\u015fkileri bu miras\u0131 \u00f6zellikleri hakk\u0131nda bize bilgi sunar (\u0130slam, 2010: 18). Onlar\u0131n geleneksel giyim ku\u015fam\u0131, din\u00ee inan\u00e7lar temelinde olu\u015fmakla birlikte mitolojik d\u00f6neme ili\u015fkin k\u00fclt\u00fcrel yap\u0131n\u0131n izlerini yans\u0131tmaktad\u0131r. Keriye\u2019yi de i\u00e7ine alan Tar\u0131m havzas\u0131ndaki arkeolojik kaz\u0131larda, M.\u00d6. 1000 y\u0131llar\u0131na ait oldu\u011fu belirlenen \u00e7e\u015fitli k\u0131yafetler (elbise, yelek, etek, pantolon, \u00e7izme, ku\u015fak vb.) g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nTarihi olduk\u00e7a eskilere giden Keriye\u2019de geleneksel k\u0131yafetlerden birincisi \u201cperice\u201ddir. Perice, Keriye kad\u0131nlar\u0131n\u0131n ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne kadar giydi\u011fi k\u00fclt\u00fcrel zenginli\u011fini ta\u015f\u0131yan sanatsal bir giysidir. Perice genelde kad\u0131nlar\u0131n uzun g\u00f6mlek \u00fczerine giydikleri bir t\u00fcr kaftand\u0131r. Genellikle siyah renkli tavar1, kimhap, ipek gibi kuma\u015flardan yap\u0131l\u0131r. T\u00fcrk\u00e7ede buna ferace (URL-1) denilmektedir. Asl\u0131nda Arap\u00e7a \u201cFer\u00e2ce\u201d kelimesinin Uygurcadaki farkl\u0131 telaffuz ve yaz\u0131m\u0131 olan kelime, T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zl\u00fckte \u015f\u00f6yle tan\u0131mlan\u0131r: \u201c1. Kad\u0131nlar\u0131n sokakta giydikleri, mantoya benzer, arkas\u0131 bol, yakas\u0131z, \u00e7o\u011fu kez eteklere kadar uzayan \u00fcst giysisi,2. Dervi\u015flerin giydi\u011fi bol bir t\u00fcr h\u0131rka.\u201d (T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, 1988: 495). Kelime Uygurca s\u00f6zl\u00fckte ise \u201cYakas\u0131 kesildikten sonra d\u00fc\u011fme dikilmeyen uzun elbise, don\u201d \u015feklinde tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r (UT\u0130L, 1990: 687).<\/p>\n

Keriye\u2019de yap\u0131lan kaz\u0131lardan bulunan y\u00fcnden yap\u0131lm\u0131\u015f eski pericelerin yakal\u0131 ve yakas\u0131z olmak \u00fczere iki \u00e7e\u015fit oldu\u011funu g\u00f6rmekteyiz. Eski pericelerin d\u00fc\u011fmesiz, alt taraf\u0131 a\u00e7\u0131k bir h\u0131rka \u015feklinde ve iki taraf\u0131na renkli iplerden testerenin di\u015fleri \u015feklinde nak\u0131\u015flar i\u015flenmi\u015ftir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki pericenin g\u00f6\u011f\u00fcs k\u0131sm\u0131n\u0131n iki taraf\u0131na \u00fc\u00e7gen \u015feklinde \u00fc\u00e7 s\u0131ra ve yedi tane \u015ferit dikildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Keriye ve \u00c7er\u00e7en \u00e7evresinde ya\u015fayan Uygur kad\u0131nlar\u0131n \u00e7ok sevdi\u011fi perice, sadece g\u00f6\u011f\u00fcs, kol ve etek k\u0131sm\u0131ndaki g\u00f6ze \u00e7arpan yerlere turkuaz ve ye\u015fil renklerdeki \u015feritlerin konulmas\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur. Buradaki periceler siyah renkte olmas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, di\u011fer b\u00f6lgelerdeki periceler ile ayn\u0131d\u0131r. Keriye pericesi kad\u0131nlar\u0131n evlenme, yas ve daha ba\u015fka t\u00f6renlerde giydi\u011fi, birbirlerine hediye etti\u011fi, de\u011ferli e\u015fyalardan biridir.<\/p>\n

Keriye\u2019deki geleneksel k\u0131yafetlerden ikincisi ise \u201ctelpek\u201dtir. T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131n\u0131n genelinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve telpek yan\u0131nda farkl\u0131 isimlerle de an\u0131lan bu ba\u015f giyimi, deriden yap\u0131lan ba\u015f giyiminin genel ad\u0131d\u0131r. Uygur erkeklerinin yayg\u0131n olarak kulland\u0131\u011f\u0131 telpek, di\u011fer T\u00fcrk boylar\u0131nda da g\u00f6r\u00fclmektedir. Keriye telpe\u011fini di\u011ferlerinden ay\u0131ran husus ise \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131 ve kad\u0131nlar\u0131n ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00fczerine takmalar\u0131d\u0131r. Keriye kad\u0131nlar\u0131n\u0131n perice ile ayn\u0131 anda ba\u015f\u0131ndaki uzun beyaz \u00f6rt\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcne takt\u0131klar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck, ba\u015f giysisi olan telpek, bir bak\u0131\u015fta k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00e2seye benzeyen, alt taraf\u0131 biraz geni\u015f, \u00fcst taraf\u0131 ise dar olan, genellikle alt k\u0131sm\u0131 8-10 cm, \u00fcst k\u0131sm\u0131 3-4 cm, boyu 5-10 cm civar\u0131nda olan bir ba\u015fl\u0131kt\u0131r. \u201cB\u00f6lgedeki Uygur kad\u0131nlar\u0131, as\u0131rlard\u0131r telpe\u011fin i\u00e7 k\u0131sm\u0131n\u0131 kara kuzu derisinden, d\u0131\u015f k\u0131sm\u0131n\u0131 ise ipek kuma\u015flardan yapm\u0131\u015flard\u0131r (\u0130slam, 2010: 24).<\/p>\n

Perice ve telpekle ilgili Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00e7e\u015fitli s\u00f6zl\u00fc anlatmalar da mevcuttur. Bu geleneksel k\u0131yafetin k\u00f6kenine ili\u015fkin efsanelerden biri \u015f\u00f6yledir: \u201cT\u00fcrk boylar\u0131ndan olan sonra Karahanl\u0131lara d\u00f6n\u00fc\u015fen Karluk kabilesinin eski d\u00f6nemlerde bir\u00e7o\u011funun eski Hoten civar\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve Budistler ile olan sava\u015fta kad\u0131nlar\u0131n katk\u0131da ve fedak\u00e2rl\u0131klarda bulundu\u011fu, sonra Karahanl\u0131lar\u0131n h\u00fck\u00fcmdar\u0131, bu kad\u0131nlara \u00f6d\u00fcl olarak onlar\u0131n beyaz \u00f6rt\u00fcs\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcne bir tane taca benzeyen \u015fapka takt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve o andan itibaren b\u00fct\u00fcn Karluk kabilesinde ya\u015fayan kad\u0131nlar\u0131n buna benzer ba\u015fl\u0131k takmas\u0131 yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Y\u0131llar ge\u00e7tik\u00e7e bu ba\u015fl\u0131k, bug\u00fcnk\u00fc Hoten kad\u0131nlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131na takt\u0131\u011f\u0131 telpe\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr (Selim, 2013: 61).<\/p>\n

Bir ba\u015fka efsaneye g\u00f6re ise Keriye il\u00e7esinde eskiden K\u00f6k\u00e7i Eyyar ad\u0131nda bir sultan ya\u015fam\u0131\u015f. Bu krall\u0131\u011f\u0131n yan\u0131nda yine bir devlet ve onun Dakyanus ad\u0131nda zalim bir sultan\u0131 varm\u0131\u015f. Dakyanus, di\u011fer sultandan onun k\u0131z\u0131n\u0131 istemi\u015f ve di\u011fer sultan da \u2018hay\u0131r\u2019 demi\u015f ve \u00f6lse de k\u0131z\u0131n\u0131 ona vermeyece\u011fini s\u00f6ylemi\u015f. Dakyanus\u2019un gazab\u0131 tutmu\u015f ve ona sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015f.
\nNeticede K\u00f6k\u00e7i Eyyar sultan\u0131n devletindeki b\u00fct\u00fcn erkekler sava\u015fta yok edilmi\u015f. Devlette sadece kad\u0131nlar kalm\u0131\u015f, sonra sultan\u0131n ak\u0131ll\u0131 ve g\u00fczel olan k\u0131z\u0131 memleketteki b\u00fct\u00fcn kad\u0131nlar\u0131 toplam\u0131\u015f ve onlara sava\u015f becerilerini \u00f6\u011fretmi\u015f, ard\u0131ndan d\u00fc\u015fman ile olan sava\u015fta kad\u0131nlara g\u00f6\u011f\u00fcslerinde 18 tane \u015ferit nak\u015fedilmi\u015f siyah ferace, ba\u015flar\u0131na siyah \u015fapka giymelerini s\u00f6ylemi\u015f ve sonunda sava\u015fta d\u00fc\u015fmanlar\u0131 yenmi\u015fler. Feracenin siyah renkte olmas\u0131, kad\u0131nlar\u0131n e\u015flerine kaybetmesi \u00fczerine yas tutmalar\u0131n\u0131n ifadesidir. 18 tane \u015ferit ise insan v\u00fccudundaki kaburga say\u0131s\u0131n\u0131n 18 taneden olu\u015ftu\u011funu simgeler. Bu nedenle g\u00fcn\u00fcm\u00fczde giyilen perice ve telpek o d\u00f6nemden gelen bir adettir (Henipihan, 2001: 51).<\/p>\n

Keriye\u2019nin telpek ve pericesinin k\u00f6kenine a\u00e7\u0131kl\u0131k getiren bu efsanelerde, Keriye kad\u0131nlar\u0131n\u0131n kahramanl\u0131k ve m\u00fccadeleci y\u00f6n\u00fcne vurgu yap\u0131lmas\u0131 dikkat \u00e7ekmektedir. Y\u00fczy\u0131llard\u0131r y\u0131l\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131nda kum ya\u011fan ve \u00e7etin do\u011fa \u015fartlar\u0131 ile m\u00fccadele etmek zorunda kalanKeriyeliler, ayn\u0131 zamanda Budizm d\u00f6neminin \u00f6nemli yerle\u015fimlerinden biridir. Anlat\u0131larda Keriyelilerin Budist ve M\u00fcsl\u00fcman olmayan di\u011fer topluluklarla m\u00fccadelesi ve kad\u0131nlar\u0131n da bu m\u00fccadeledeki rol\u00fcne g\u00f6nderme yap\u0131lmas\u0131 ve ferace ile telpe\u011fin k\u00f6kenine a\u00e7\u0131kl\u0131k getirilmesi anlaml\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Perice ve telpek \u00fczerindeki motiflerde, T\u00fcrk mitik inan\u00e7 ve d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminin izlerini g\u00f6rmekteyiz. Bu noktada \u00f6ncelikle T\u00fcrk mitolojisindeki baz\u0131 unsurlar, ard\u0131nda da k\u0131yafetlere bunlar\u0131n ne \u015fekilde yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z. T\u00fcrk mitik inan\u00e7 ve d\u00fc\u015f\u00fcnce sisteminde evren \u201cyer-su\u201d ve \u201cg\u00f6k\u201d olarak iki unsurdan olu\u015ftu\u011funa inan\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca mit, destan gibi anlat\u0131larda evrenin \u00fc\u00e7 b\u00f6l\u00fcmden olu\u015ftu\u011fu bilinmektedir. Bu unsurlar \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

a) G\u00f6k: Ayd\u0131nl\u0131k oland\u0131r. Orada iyilik, g\u00fczellik ve mutluluk vard\u0131r. Tam anlam\u0131yla cennet demektir. Yedi kattan olu\u015fmaktad\u0131r. En b\u00fcy\u00fck tanr\u0131 ve bir ruh olan \u00dclgen, e\u015fi ve \u00e7ocuklar\u0131 ile kendisine ba\u011fl\u0131 iyi ruhlarla burada oturur.
\nb) Yery\u00fcz\u00fc: \u0130nsanlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerdir.
\nc) Yeralt\u0131: Karanl\u0131k oland\u0131r. 14 katt\u0131r. K\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin, bahts\u0131zl\u0131klar\u0131n, \u00e7irkinliklerin cezaland\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 yerdir. Bu nedenle cehennem demektir. Korkun\u00e7 bir Tanr\u0131, ruh olan Erlik, ailesi ve ona ba\u011fl\u0131 k\u00f6t\u00fc ruhlar yeralt\u0131nda bulunurlar.<\/p>\n

\u015eamanlar bu \u00fc\u00e7e ayr\u0131lan evrende kendi dualar\u0131yla hastalar\u0131n dua isteklerini g\u00f6kteki ve yeralt\u0131ndaki ruhlara ilettiklerini, onlarla konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylerler ve b\u00f6ylece hastaya ya da b\u00fcy\u00fc yapt\u0131rmaya ihtiya\u00e7 duyan ki\u015fiye
\ngelecek k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerden g\u00f6kteki ve yeralt\u0131ndaki ruhlar\u0131n kendilerini korudu\u011fu duygusu aktar\u0131lm\u0131\u015f olur (M\u00f6min, 2013: 84). G\u00f6k rengi beyaz, \u201cyer-su\u2019\u2019 rengi ise siyah ile nitelenir. Bunun sonucunda \u201c\u00fc\u00e7l\u00fc evren anlay\u0131\u015f\u0131\u201d ortaya \u00e7\u0131kar. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyan\u0131n \u00fc\u00e7 katmandan olu\u015ftu\u011funu, yani \u00fcst kat d\u00fcnya (beyaz, parlak alan), alt kat d\u00fcnya (siyah, karanl\u0131k d\u00fcnya) ve insanlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 bu iki d\u00fcnyan\u0131n aras\u0131ndaki ara kat (beyaz ve siyah, ara d\u00fcnya) (Tursun, 2000: 198).<\/p>\n

\u201c\u00dc\u00e7l\u00fc evren anlay\u0131\u015f\u0131\u201d d\u00fc\u015f\u00fcncesi insanlar\u0131n ya\u015fam tarz\u0131 ve sosyal bi\u00e7imine yans\u0131m\u0131\u015f, sonra ba\u015fka d\u00fc\u015f\u00fcncelerin ve g\u00f6r\u00fc\u015flerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Eski T\u00fcrklerde \u00fc\u00e7 d\u00fcnyan\u0131n koruyucu Tanr\u0131lar\u0131 ad\u0131na kurban kesme t\u00f6renleri yap\u0131l\u0131r ve bu kurbanlara \u201cYa\u011fu\u015f\u2019\u2019 denilirdi (Tursun, 2000: 199). Yine eski T\u00fcrklerin tabiatta baz\u0131 gizli g\u00fc\u00e7lerin bulundu\u011funa inand\u0131\u011f\u0131, tabiat varl\u0131klar\u0131 birer ruha sahip olup, bu ruhlar\u0131n iyi ve k\u00f6t\u00fc ruhlar \u015feklinde iki gruba ayr\u0131ld\u0131\u011f\u0131, Asya Hunlar\u0131, G\u00f6kt\u00fcrkler ve Uygurlar y\u0131l\u0131n belli d\u00f6nemlerinde G\u00f6k Tanr\u0131\u2019ya, atalara, tabiat ruhlar\u0131na at ve koyun kurban etti\u011fi bilinmektedir (Bars, 2014: 382).<\/p>\n

Boylar ve uluslar geni\u015fleyip devletler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, Orhun Abideleri\u2019ne g\u00f6re, g\u00fc\u00e7 ve zenginliklerine g\u00f6re toplumsal s\u0131n\u0131flara ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dcst tabakalar Alt\u0131n kemik boyu, hukuk ve zenginlik sahipleri beyaz kemik boyu ve aksi bi\u00e7imde kara budun tayfas\u0131 kara kemik boyu diye adland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (Tursun, 2000: 200). H\u00fck\u00fcmdar ve ka\u011fanlar\u0131n mezarlar\u0131na \u201calt\u0131nl\u0131k\u2019\u2019 denir. Kumul eyaletinde hala \u201calt\u0131nl\u0131k\u2019\u2019 ad\u0131 verilen padi\u015fahlara ait olan bir tarihi mezarl\u0131k da
\nbulunmaktad\u0131r. Hun Tengrikutlar\u0131 d\u00f6neminde halk\u0131n y\u0131lda \u00fc\u00e7 kez t\u00f6ren yapma gelene\u011finin oldu\u011fu da kaynaklarda belirtilmektedir (Tursun, 2000: 201).<\/p>\n

Eski T\u00fcrklerin evrene ve d\u00fcnyaya bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, buna ba\u011fl\u0131 geli\u015ftirdikleri rit\u00fceller g\u00fcn\u00fcm\u00fczde Uygurlar\u0131n sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fam\u0131nda hala izlerini korumaktad\u0131r. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ve inan\u0131\u015flar\u0131n \u00f6zellikle Keriye kad\u0131nlar\u0131n\u0131n giydikleri perice ve telpekte yans\u0131malar\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde perice sadece t\u00f6renlerde giyilmektedir. Uygur kad\u0131nlar\u0131 perice giydi\u011finde ba\u015f\u0131na uzun, beyaz \u00f6rt\u00fc \u00f6rter ve \u00fcst\u00fcne siyah koyun derisinden yap\u0131lan k\u00fc\u00e7\u00fck \u201ctelpek\u201d takar. Burada beyaz \u00f6rt\u00fcn\u00fcn parlakl\u0131\u011f\u0131 ile \u201cg\u00f6k\u201d\u00fc; siyah pericenin ise \u201cyer-su\u2019\u2019yu simgeledi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Ayr\u0131ca pericenin g\u00f6\u011f\u00fcs k\u0131sm\u0131n\u0131n iki taraf\u0131na turkuaz ve ye\u015fil yaprak \u015feklinde 7 ya da 9 tane \u015ferit; kol u\u00e7lar\u0131na ise 2-3 santimetre kal\u0131nl\u0131kta ayn\u0131 renkte \u015ferit dikilir. Bu \u015feritler ise g\u00f6\u011f\u00fcn katlar\u0131n\u0131 ifade etmektedir.<\/p>\n

Telpek yaz\u0131l\u0131 kaynaklarda belirtildi\u011fine g\u00f6re \u00e7ok eski bir gelenek olmakla birlikte hangi d\u00f6nemlerde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na ait kesin bilgi mevcut de\u011fildir. Ancak telpe\u011fin tarihinin en az\u0131ndan 10000 y\u0131ll\u0131k bir ge\u00e7mi\u015fe dayand\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir ( \u0130slam, 2010: 22). Telpe\u011fin derin bir k\u00fclt\u00fcrel anlama sahip oldu\u011fu ve \u015eamanizm, Budizm ve \u0130slam dininden etkilenmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Kaynaklarda, telpe\u011fin yuvarlak \u00fcst k\u0131sm\u0131n\u0131n g\u00fcne\u015f inanc\u0131n\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ve yine yuvarlak \u015feklinin de g\u00fcne\u015fe bir g\u00f6nderme yapt\u0131\u011f\u0131 ve onu simgeledi\u011fi ifade edilir. Ayr\u0131ca d\u00f6rt par\u00e7a kuma\u015ftan olu\u015fturulup dikilen telpe\u011fin \u00fcst k\u0131sm\u0131n\u0131n ise yery\u00fcz\u00fc ve d\u00f6rt y\u00f6n\u00fcn simgesi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n

Baz\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar, telpe\u011fin \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mdan olu\u015ftu\u011funu ve bunun eski T\u00fcrklerin evren tasar\u0131m\u0131na ili\u015fkin bir inan\u0131\u015f\u0131n yans\u0131mas\u0131 oldu\u011funu ifade etmi\u015flerdir (\u0130slam, 2010: 22).<\/p>\n

Telpe\u011fin i\u00e7 k\u0131sm\u0131n\u0131n kara kuzu derisinden yap\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeninin ise Uygurlar aras\u0131nda kuzunun tokluk, bereket ve bollu\u011fun simgesi kabul edilmesinden kaynakland\u0131\u011f\u0131 belirtilir. Yine bu durumun \u00e7e\u015fitli hayvanlara ili\u015fkin k\u00fcltlerle bir ili\u015fkisinin oldu\u011fu da muhakkakt\u0131r (Musa, 2003:112). Ak ve kara koyunun T\u00fcrklerin inan\u00e7 d\u00fcnyas\u0131nda ve sosyo-k\u00fclt\u00fcrel ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli bir yeri oldu\u011fu bilinmektedir. O\u011fuzhan destan\u0131na g\u00f6re, O\u011fuz b\u00fcy\u00fck bir kurultay toplar. Sa\u011f taraf\u0131na k\u0131rk kula\u00e7 direk diktirir, \u00fcst\u00fcne bir alt\u0131n tavuk, alt\u0131na bir ak koyun ba\u011flar (Bang ve Arat, 1988: 24). Mehmet Kaplan iki direk dikme, alt\u0131n ve g\u00fcm\u00fc\u015f tavuk ile ak ve kara koyunun \u015eamanizmle alakal\u0131 olma ihtimalinden bahseder (Kaplan, 2004: 69).<\/p>\n

Telpe\u011fin yap\u0131m\u0131nda kara koyun derisinin kullan\u0131lmas\u0131n\u0131, Uygurlar\u0131n eski dini inanc\u0131ndaki unsurun bug\u00fcne kadar devam etmesi \u015feklinde de\u011ferlendirmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr (Musa, 2003:112).<\/p>\n

Pericede yedi ya da dokuz \u015feridin yaprak \u015feklinde simgelenmesi, Uygurlarda a\u011fa\u00e7 k\u00fclt\u00fc ile ili\u015fkilendirilebilir. Uygurlar\u0131n baz\u0131 geleneklerine g\u00f6re a\u011fac\u0131n kutsal yerini belirlemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u00c7ocuk sahibi olamayan kad\u0131nlar Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut\u2019un mezar\u0131na gidip mezar\u0131n yan\u0131ndaki \u201cHay-Hay Kavak\u201dtan dilekte bulunurlar. A\u011fac\u0131n dallar\u0131na kuma\u015f par\u00e7alar\u0131n\u0131 ba\u011flayarak dileklerini ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar (\u00d6ger, 2013: 37). \u0130nsanlar\u0131n \u00e7o\u011falmas\u0131n\u0131,
\nhayat g\u00fcc\u00fc veren a\u011faca ba\u011flamas\u0131n\u0131n temelinde ise a\u011fa\u00e7 k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Kutsal a\u011fa\u00e7 ki\u015fio\u011flunun dileklerini Tanr\u0131\u2019ya iletme g\u00f6revi \u00fcstlenmektedir (\u00d6ger, 2013: 64). \u0130lkel din\u00ee anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re a\u011fa\u00e7 bir g\u00fcc\u00fc temsil eder. \u0130lkel zamanlarda sade bir a\u011faca tap\u0131n\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. A\u011fa\u00e7tan tezah\u00fcr eden, onun ima etti\u011fi bir \u015feyden \u00f6t\u00fcr\u00fc ona h\u00fcrmet edilmi\u015ftir. A\u011fac\u0131n kendisinden ziyade, onun arkas\u0131nda var oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen birtak\u0131m gizli ruhan\u00ee varl\u0131klara kar\u015f\u0131 bir sayg\u0131 vard\u0131r. Bir a\u011fa\u00e7 ifade etti\u011fi g\u00fc\u00e7ten \u00f6t\u00fcr\u00fc kutsal olarak kabul edilir. A\u011fa\u00e7, y\u0131k\u0131lmazl\u0131k ve devaml\u0131l\u0131k, d\u00fczenli olarak tekrar ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 gibi \u00f6zellikleriyle hayat\u0131n d\u00fczeni i\u00e7inde kutsal\u0131n g\u00fcc\u00fc olarak kendisini g\u00f6sterir. A\u011fa\u00e7 bu nitelikleriyle evreni ifade etmek i\u00e7in ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (Bars, 2014: 383). Pericenin g\u00f6\u011f\u00fcs ve
\netek k\u0131sm\u0131ndaki yapra\u011fa benzeyen uzun \u015feritlerin, bu a\u011fa\u00e7 inanc\u0131n\u0131n yans\u0131t\u0131lan bir simgesi oldu\u011funu ifade edebiliriz. Pericenin siyah renkte olmas\u0131 topra\u011f\u0131 (yer-su) ifade etse de, bir yandan topraktan \u00e7\u0131kan yemye\u015fil a\u011fa\u00e7 aras\u0131ndan ba\u015f\u0131na beyaz \u00f6rt\u00fc \u00f6rten parlakl\u0131k veren bir \u201cAna\u201dn\u0131n \u00e7\u0131k\u0131p gelen bir haline benzetmek m\u00fcmk\u00fcn. G\u00f6\u011f\u00fcs k\u0131sm\u0131ndaki yapraklar\u0131n\u0131 simgeleyen \u015feritler ayn\u0131 zamanda etek k\u0131sm\u0131ndaki \u015feritlerle denkle\u015fip bize bol yaprakl\u0131 b\u00fcy\u00fcyen bir a\u011fac\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor.<\/p>\n

Pericedeki \u015feritlerin yedi veya dokuz olmas\u0131 g\u00f6\u011f\u00fcn katmanlar\u0131n\u0131 ifade edebilir. Ayr\u0131ca yedi ve dokuz say\u0131s\u0131 Uygurlar\u0131n inanc\u0131nda kutsal say\u0131 olarak kabul edilmekte ve hem s\u00f6zl\u00fc k\u00fclt\u00fcrde hem de say\u0131s\u0131z rit\u00fcelde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Uygurlarda 7 say\u0131s\u0131 genelde \u201c\u00e7ok, bol, m\u00fckemmel\u201d anlam\u0131na gelir ve atas\u00f6zleri ve deyimlerde s\u0131k\u00e7a yer al\u0131r. \u00d6rne\u011fin, \u201cYedi g\u00fcnl\u00fck \u00e2lem\u201d, \u201cYedi kat g\u00f6k\u201d, \u201cYedi ceddini bilmek\u201d, \u201cYedi \u00f6l\u00e7\u00fcp bir kesmek\u201d, \u201cYedi nezir\u201d
\n(\u00f6l\u00fc a\u015f\u0131), \u201cYedi ba\u015fl\u0131 canavar\u201d, \u201cMezara yedi k\u00fcrek toprak atmak\u201d, \u201cYedi kere yuvarlanan suyu i\u00e7mek gibi (Tursun, 2007: 318). Dokuz say\u0131s\u0131 da Uygurlar aras\u0131nda tarihten beri \u201ckutsal, ulu, g\u00fc\u00e7 ve kuvvet\u201din simgesi olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. D\u00eev\u00e2nu Lug\u00e2ti’t-T\u00fcrk\u2019e g\u00f6re, \u201cKa\u011fanlar\u0131n tu\u011flar\u0131, askerlerin say\u0131lar\u0131ndan \u00e7ok olmas\u0131na ra\u011fmen 9 taneden fazla olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klanm\u0131\u015ft\u0131r. Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde yine \u201cDokuz k\u0131z\u0131n sanc\u0131\u011f\u0131 ayn\u0131 anda tutmu\u015f\u201d, \u201cOtuz o\u011ful, dokuz k\u0131z\u2019\u2019 gibi deyimler ve \u201cMasaya dokuz tane ekmek koymak\u201d, \u201cNevruz yeme\u011fini 9 \u00e7e\u015fit mahsul ile yapmak\u201d, me\u015freplerde (e\u011flenceler) dokuz tabakta yemek getirmek ve d\u00fc\u011f\u00fcnlerde \u201cDokuzu tel olsun\u201d diye dua etmek gibi adetler vard\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn ve giyim ku\u015fam\u0131n\u0131n iki \u00f6nemli unsuru olan \u201cperice\u201d ve \u201ctelpek\u201d as\u0131rlar boyunca kendi \u00f6zelli\u011fini ve temel anlam\u0131n\u0131 koruyarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015ftir. Renkleri, desenleri, motifleri, kuma\u015flar\u0131 ve giyim tarz\u0131 ile Uygurlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrel zenginli\u011fini ortaya koyan perice ve telpek, ayn\u0131 zamanda Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da Uygurlar\u0131n giyim-ku\u015fam\u0131nda b\u00f6lgelere g\u00f6re farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir \u00f6rne\u011fi olup b\u00f6lgenin k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011finin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmesinde de \u00f6nemli bir etkiye sahiptir. Perice ve d\u00fcnyan\u0131n en k\u00fc\u00e7\u00fck ba\u015f giyimi olarak ifade edilen Keriye telpe\u011fi, zaman i\u00e7inde g\u00fcnl\u00fck k\u0131yafet olmaktan uzakla\u015farak cenaze ve bayram g\u00fcnlerinde giyilen \u00f6zel bir giysi haline gelmi\u015ftir. Bu geleneksel k\u0131yafetin gen\u00e7 ku\u015faklara aktar\u0131lmas\u0131 ve onlar\u0131n da k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011finin ve aidiyetinin bir par\u00e7as\u0131 olarak bu
\ngelene\u011fi devam ettirmeleri son derece \u00f6nem arz etmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bir yandan d\u00fcnyan\u0131n k\u00fcreselle\u015fmesi sonucunda yerel k\u00fclt\u00fcrlerin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclememesi, di\u011fer yandan da Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00c7in y\u00f6netiminin Uygurlara bask\u0131s\u0131, onlar\u0131n geleneksel ya\u015famlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmede ve k\u00fclt\u00fcrlerini korumada \u00e7ok b\u00fcy\u00fck zorluklar \u00e7ekmesine neden olmaktad\u0131r.<\/p>\n

Kaynak\u00e7a<\/span><\/strong><\/p>\n

BANG, W ve ARAT R. Rahmeti. (1936). O\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131. \u0130stanbul.
\nBARS, Mehmet Emin. (2014). \u201cT\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcnde A\u011fa\u00e7 K\u00fclt\u00fc ve \u015eor Kahramanl\u0131k
\nDestanlar\u0131na Yans\u0131lamalar\u0131\u201d JASSS, s. 379-398.
\nHEN\u0130P\u0130HAN, (2001). \u201cKeriye Ayallirining Perice ve Telpiki Heqqide Rivayet\u201d. Miras, S.2, s.
\n51.
\n\u0130SLAM, Rozihan. (2010). \u201cKeriye Ayallirining Ki\u00e7ik Telpiki ve Uningda Eks Etken Medeniyet
\n\u0130znasi Hakkida\u201d. Hoten Pedagogika Mektipi Ilmiy Jurnali, S.3, s.18-26.
\nKAPLAN, M. (2004). \u201cO\u011fuz Ka\u011fan Destan\u0131 ile Dede Korkut Kitab\u0131nda E\u015fya ve \u00c2letler\u201d, T\u00fcrk
\nEdebiyat\u0131 \u00dczerinde Ara\u015ft\u0131rmalar 1. \u0130stanbul: Derg\u00e2h Yay\u0131nlar\u0131. KOCA, Emine. (2008). \u201cK\u00fclt\u00fcrleraras\u0131 Etkile\u015fimde Giyim Ku\u015fam\u201d. 38. ICANAS (Uluslararas\u0131
\nAsya ve Kuzey Afrika \u00c7al\u0131\u015fmalar\u0131 Kongresi), s.793-808
\nM\u00d6M\u0130N, Samire. (2013). \u201c\u015eamanizm ve G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki Kal\u0131nt\u0131lar\u0131 Uygur Toplumundaki
\nTabular \u00dczerine\u201d. ULAKB\u0130LGE, S. 1, s. 80-89.
\nMUSA, Gulbahar. (2003). \u201cKeriye Halk\u0131n\u0131n Enenewiy Medeniyet Mirasi-Ki\u00e7ik Telpek
\nTo\u011frisida\u201d. \u015eincang \u0130ctimaiy Penler Munbiri, S. 5, s. 112.
\n\u00d6GER, Adem. (2013). Uygur T\u00fcrklerinde T\u00f6ren ve Bayramlar. Ankara: Grafiker Yay\u0131nlar\u0131.
\n\u00d6TK\u00dcR, Zulhayat. (2015). \u201cThe Mulberry Tree and Its Influence on Uyghur Culture\u201d. Uluslararas\u0131 Uygur Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, S. 6, s. 106-113.
\nRAHMAN, Abdukerim. (2006). \u201cKiyim Medeniyitimizning \u0130kkilem\u00e7i Funksiyesi Hekkide
\n\u0130ztiraplik Hiyallar\u201d. \u015eincang Medeniyeti, S.1, s. 9-12.
\nSEL\u0130M, Muhemmet. (2013). \u201cUygurlarning Ba\u015f Kiyim Medeniyitide Telpekning Barlikka
\nKeli\u015fi\u201d. Miras, S. 2, s. 61-68.
\nTEZCAN, M. (1983). \u201cGiyim Olgusuna Sosyo-K\u00fclt\u00fcrel Bak\u0131\u015f ve T\u00fcrklerde Giyim\u201d. Ankara
\n\u00dcniversitesi E\u011fitim Bilimleri Fak\u00fcltesi Dergisi, S. 6 (1) s. 255-276. TURSUN, Enver. (2007). Uy\u011fur \u00d6rp-Adetliridin \u00d6rnekler, \u00dcr\u00fcm\u00e7i: \u015einca\u00f1 Universiteti
\nNe\u015friyati.
\nTURSUN, \u0130min. (2000). Kedimki Uy\u011fur Medeniyeti. \u00dcr\u00fcm\u00e7i.
\nT\u00dcRK\u00c7E S\u00d6ZL\u00dcK. (1988). Ankara: T\u00fcrk Dil Kurumu Yay\u0131nlar\u0131.
\nUY\u011eUR T\u0130L\u0130N\u0130\u00d1 \u0130ZAHL\u0130K LU\u011e\u0130T\u0130 A-P (UT\u0130L).(1990). Pekin: Milletler Ne\u015friyati.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zulhayat \u00d6TK\u00dcR \u00d6zet Uygurlar, zengin k\u00fclt\u00fcrel birikimi ve k\u00f6kl\u00fc tarihi ile T\u00fcrk boylar\u0131 i\u00e7inde ayr\u0131 bir yere sahiptir. Bu zengin k\u00fclt\u00fcrel birikim i\u00e7inde dil, edebiyat, resim, minyat\u00fcr, geleneksel sanatlar gibi \u00e7ok say\u0131da unsurun yan\u0131nda geleneksel giyim ku\u015fam da yer almaktad\u0131r. Giyim-ku\u015fam ait oldu\u011fu toplulu\u011fa ili\u015fkin pek \u00e7ok bilgi sunabilir. Toplumlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafya, tarihi ve k\u00fclt\u00fcrel […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4182","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4182","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4182"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4182\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4186,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4182\/revisions\/4186"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4182"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}