
{"id":4155,"date":"2020-07-10T11:23:32","date_gmt":"2020-07-10T08:23:32","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4155"},"modified":"2020-07-10T11:23:32","modified_gmt":"2020-07-10T08:23:32","slug":"cumhuriyet-doneminde-turkcenin-gelismesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4155","title":{"rendered":"Cumhuriyet D\u00f6neminde T\u00fcrk\u00e7enin Geli\u015fmesi"},"content":{"rendered":"<p><strong><span style=\"color: #0000ff\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-4157\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/turk.jpg\" alt=\"\" width=\"750\" height=\"315\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/turk.jpg 750w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/07\/turk-400x168.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 750px) 100vw, 750px\" \/><\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">Dilbilimci. Talat Tekin <\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">Atat\u00fcrk<\/span><\/strong>&#8216;\u00fcn Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131nda sonra birbiri ard\u0131na giri\u015fti\u011fi ve ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi devrimler aras\u0131nda Dil Devriminin, e\u011fitim-\u00f6\u011fretim ve k\u00fclt\u00fcr ya\u015fam\u0131m\u0131zla olan yak\u0131n ve s\u0131k\u0131 ili\u015fkisi bak\u0131m\u0131ndan apayr\u0131 bir de\u011feri ve \u00f6nemi vard\u0131r.<\/p>\n<p>Ba\u015flang\u0131c\u0131 Tanzimat d\u00f6nemine kadar giden dilde reform sorunu 1928&#8217;de yani bundan tam 65 y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015ftirilen yaz\u0131 devriminden sonra ve onun do\u011fal bir sonucu olarak yeniden ele al\u0131nd\u0131. 12 Temmuz 1932&#8217;de T\u00fcrk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu ve ayn\u0131 y\u0131l\u0131n g\u00fcz\u00fcnde &#8220;T\u00fcrk dilini men\u015felerine, ilmi, medeni ihtiya\u00e7lara ve m\u00fcstakbel inki\u015faflara g\u00f6re tetkik ve tesbir etmek \u00fczere&#8221; \u0130stanbul&#8217;da Dolmabah\u00e7e Saray\u0131nda I. T\u00fcrk Dil Kongresi topland\u0131. B\u00f6ylece, Tanzimat d\u00f6neminde gazetecili\u011fin geli\u015fmesi ile ba\u015flayan ve II. Me\u015frutiyet d\u00f6nemindeki Yeni Lisan hareketinden beri de ba\u015fl\u0131ca \u015farn, yazar ve gazetecilerin \u00e7abalan ile s\u00fcrd\u00fcr\u00fclen dil reformu ilk olarak Cumhuriyet d\u00f6neminde ele al\u0131n\u0131yor ve resmi bir nitelik kazan\u0131yordu.<\/p>\n<p>Cumhuriyet d\u00f6neminde giri\u015filen dil reformunun niteli\u011fini, anlam ve \u00f6nemini daha iyi kavrayabilmek i\u00e7in T\u00fcrk dilinin ba\u015flang\u0131\u00e7tan Cumhuriyet d\u00f6nemine kadar ge\u00e7irdi\u011fi evrelere k\u0131saca bir g\u00f6z atmak yararl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>1. Eski T\u00fcrk\u00e7e (Orhon ve Uygur T\u00fcrk\u00e7eleri).<\/strong><\/span><\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7enin en eski yaz\u0131l\u0131 belgeleri olan Orhon yaz\u0131tlar\u0131n\u0131n son derece ar\u0131 ve duru bir dili vard\u0131r. Bu dilde bulunan yabanc\u0131 k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fckler ka\u011fan &#8220;h\u00fck\u00fcmdar&#8221;, katun &#8220;h\u00fck\u00fcmdar\u0131n e\u015fi&#8221;, tigin &#8220;prens kun\u00e7uy &#8220;prenses&#8221;, seng\u00fcn &#8220;general&#8221; vb. gibi Unvanlarla yinc\u00fc &#8220;inci&#8221; \u00e7intan &#8220;sandal a\u011fac\u0131&#8221;, e\u015fgiti &#8220;ipekli kuma\u015f&#8221;, tug &#8220;sancak&#8221; vb. gibi maddi k\u00fclt\u00fcr s\u00f6zc\u00fckleri idi.<\/p>\n<p>Orhon T\u00fcrk\u00e7esinin devam\u0131 say\u0131lan ve 9. y\u00fczy\u0131l ortalan ile 13.-14. y\u00fczy\u0131llara kadar s\u00fcren d\u00f6nemde Do\u011fu T\u00fcrkistan Uygurlannca kullan\u0131lm\u0131\u015f olan Uygurca yaz\u0131 dilinde de pek az yabanc\u0131 k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fck vard\u0131. \u00c7o\u011fu \u00e7eviri dinsel metinler olan Uygurca yazmalarda ge\u00e7en yabanc\u0131 k\u00f6kenli s\u00f6zc\u00fckler daha \u00e7ok Sanskrit, Tibet, Pehlevi ve S\u00fcryani dillerinden al\u0131nm\u0131\u015f din terimleri idi. \u00d6rne\u011fin, ajun, ( &lt; Sogdca &#8220;zwn&#8221;), erdini &#8220;inci&#8221; &lt; Skr. ratna, yirt\u00fcnc\u00fc &#8220;d\u00fcnya&#8221; &lt; Tib jigrten) vb. gibi. Ana dili bilincine sahip olan Uygurlar Budizm ile ilgili din terimlerinin pek az\u0131n\u0131 oldu\u011fu<br \/>\ngibi alm\u0131\u015flar (ajun, dyan, \u00e7ak\u015fapad vb. gibi), bu gibi terimlerin \u00e7o\u011fu i\u00e7in T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6k ve eklerle ya da birle\u015ftirme yolu ile bir\u00e7ok g\u00fczel kar\u015f\u0131l\u0131klar t\u00fcretmi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Budist Uygurlar &#8220;Buda&#8221; anlam\u0131ndaki \u00c7ince fu (\/ Eski Kuzey \u00c7incesi bur) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc oldu\u011fu gibi kullanmay\u0131p buna Eski T\u00fcrk\u00e7e kan &#8220;han&#8221; \u00fcnvanm\u0131 ekleyerek Burkan kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u00fcretmi\u015fler ve hep bu ad\u0131 kullanm\u0131\u015flard\u0131r. &#8220;Amel&#8221; yerine k\u0131l\u0131n\u00e7, &#8220;k\u00f6t\u00fc amel&#8221; yerine &#8220;ay\u0131\u011f k\u0131l\u0131n\u00e7&#8221; ya da arkuk k\u0131l\u0131n\u00e7, &#8220;d\u00fc\u015f\u00fcnme&#8221; yerine sak\u0131n\u00e7, Sanskrit\u00e7e<br \/>\nBuddha&#8217;y\u0131 niteleyen anuttara-samyak-sambodhi &#8220;A\u015f\u0131lmaz\/ ge\u00e7ilmez en m\u00fckemmel bilgi\/hikmet&#8221; \u00fcnvanm\u0131 bile \u00fczeliksiz koni t\u00fcz tuymak, \u00fczeliksiz yeg \u00fcst\u00fcnki koni t\u00fcz tuymak, t\u00f6zgerin\u00e7siz t\u00f6z\u00fc koni tuymak ya da t\u00f6zgerin\u00e7siz yeg t\u00f6z\u00fc koni tuymak bi\u00e7imlerinde T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirmi\u015flerdir.<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>2. Karahanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi<\/strong><\/span><\/p>\n<p>10. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131nda \u0130slam dinini kabul eden Karahanl\u0131lar d\u00f6nemindeki yaz\u0131 dilinde de Arap\u00e7a-Fars\u00e7a al\u0131nt\u0131 s\u00f6zc\u00fcklerin oran\u0131 pek d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr. \u00d6rne\u011fin Kutadgu Bilig&#8217;de pek az Arap\u00e7a-Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fck vard\u0131r: abid, aciz, alim, amel, amil, devlet, din, d\u00fcnya, dua, d\u00fc\u015fman, dost, fasl &#8220;mevsim&#8221;, felek, feri\u015fte, fesad, feylesuf, gaflet, gazilik hacc\u0131<br \/>\nhakk, hakikat helal, hulk, vb. gibi. Bu gibi Arap\u00e7a-Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fcklerin T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zc\u00fcklere oran\u0131 y\u00fczde be\u015fi ge\u00e7mez.<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\"><strong>3. Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7esi<\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong><span style=\"color: #0000ff\">Eski Anadolu T\u00fcrk\u00e7esi ile yaz\u0131lm\u0131\u015f yap\u0131tlar\u0131n dili de \u00e7ok yal\u0131nd\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Veled <\/span><\/strong><strong><span style=\"color: #0000ff\">\u00c7elebi&#8217;nin<\/span><span style=\"color: #0000ff\">:<\/span><\/strong><\/p>\n<p>Durung, g\u00f6r\u00fcng, bu gice ne yaturs\u0131z?<br \/>\nUlu devlet g\u00f6rindi, ne dururs\u0131z?<\/p>\n<p>Siz andan hem toyars\u0131z hem acars\u0131z<br \/>\nSiz andan hem yaturs\u0131z hem dururs\u0131z<\/p>\n<p>Yeri, g\u00f6\u011fi ne varsa ol yaratt\u0131<br \/>\nG\u00f6z\u00fcng\u00fczi a\u00e7ung, kanda varurs\u0131z?<\/p>\n<p>Ki\u015fi kend\u00fc i\u015finden bell\u00fc olur<br \/>\nG\u00f6remezsiz an\u0131; ta\u015fs\u0131z, dem\u00fcrsiz.<\/p>\n<p>G\u00f6r\u00fcng ussunguz\u0131 gevde i\u00e7inde<br \/>\nGice yavu varur, g\u00fcnd\u00fcz bulurs\u0131z.<\/p>\n<p>dizeleri ne denli sade ya da yal\u0131n bir dille yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yine<span style=\"color: #0000ff\"> Yunus<\/span>&#8216;un \u015fu \u015fiirini an\u0131msayal\u0131m:<\/p>\n<p>Da\u015fdung yine del\u00fc g\u00f6ng\u00fcl, sular gibi \u00e7a\u011flar m\u0131s\u0131n?<br \/>\nAkdung yine kanlu ya\u015fum, yollarumi ba\u011flar m\u0131s\u0131n?<\/p>\n<p>N&#8217;idem el\u00fcm irmez, yare, bul\u0131nmaz derd\u00fcme \u00e7are,<br \/>\nOldum il\u00fcmden avare, beni bunda e\u011fler misin?<\/p>\n<p>Yavu k\u0131ld\u0131m ben yolda\u015f\u0131, ongulmaz ba\u011frumung ba\u011f\u0131,<br \/>\nG\u00f6zler\u00fcm\u00fcng kanlu ya\u015f\u0131, \u0131rma\u011f olup \u00e7a\u011flar m\u0131s\u0131n?<\/p>\n<p>Ben toprak oldum yolunga, sen a\u015furu g\u00f6zed\u00fcrsin,<br \/>\n\u015eu kar\u015fuma g\u00f6\u011f\u00fcs geren ta\u015f ba\u011f\u0131rlu ta\u011flar m\u0131s\u0131n?<\/p>\n<p>Ya da \u015fu dizelerini:<br \/>\nGeldi ge\u00e7di \u00f6mr\u00fcm ben\u00fcm \u015fol yel es\u00fcp ge\u00e7mi\u015f gibi<br \/>\nHele banga s\u00f6yle gel\u00fcr, bir g\u00f6z yumup a\u00e7m\u0131\u015f gibi<\/p>\n<p>Bu d\u00fcnyede bir nesneye yanar i\u00e7\u00fcm, g\u00f6yn\u00fcr \u00f6z\u00fcm.<br \/>\nYi\u011fit iken \u00f6lenlere, g\u00f6k ekini bi\u00e7mi\u015f gibi!<\/p>\n<p><span style=\"color: #0000ff\">Yunus<\/span>&#8216;ta ve \u00f6b\u00fcr 13.-14. y\u00fczy\u0131l \u015fairlerinde bu gibi yal\u0131n ve \u00f6z dille yaz\u0131lm\u0131\u015f \u015fiirler,dizeler pek \u00e7oktur.<\/p>\n<p>Anadolu&#8217;da geli\u015fen T\u00fcrk yaz\u0131 dili 15. y\u00fczy\u0131ldan sonra Osmanl\u0131 devleti s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n geni\u015flemesi ve imparatorlu\u011fun kurulmas\u0131 ile birlikte saray ve \u00e7evresindeki \u015fair ve yazarlar toplulu\u011funda Arap\u00e7an\u0131n din dili, Fars\u00e7an\u0131n da yaz\u0131n dili olarak b\u00fcy\u00fck \u00f6nem kazanmas\u0131yla yabanc\u0131 \u00f6\u011felerle dolma\u011fa ba\u015flad\u0131. Asl\u0131nda Arap\u00e7a ve Fars\u00e7aya olan d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fck daha 14. y\u00fczy\u0131lda ba\u015flam\u0131\u015f ve <span style=\"color: #0000ff\">A\u015f\u0131k Pa\u015fa<\/span>&#8216;n\u0131n \u00fcnl\u00fc \u015fikayetine neden olmu\u015ftu:<\/p>\n<p>T\u00fcrk diline kimesne bakmaz idi<br \/>\nT\u00fcrklere hergiz g\u00f6n\u00fcl akmaz idi<br \/>\nT\u00fcrk dahi bilmez idi bu dilleri<br \/>\n\u0130nce yol\u0131, ol ulu menzilleri<\/p>\n<p>16. ve 17. y\u00fczy\u0131llarda, klasik Osmanl\u0131-T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131n olu\u015ftu\u011fu d\u00f6nemde, resmi yaz\u0131\u015fma dili yap\u0131s\u0131ndaki say\u0131s\u0131z Arap\u00e7a-Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fckler ve gramer kurallan ile, Arap\u00e7a-Fars\u00e7a-T\u00fcrk\u00e7e karmas\u0131 yapma bir dil, bir y\u00fcksek s\u0131n\u0131f jargonu haline gelmi\u015f, ulusal dil niteli\u011fini t\u00fcm\u00fcyle yitirmi\u015fti. \u00d6rne\u011fin Baki&#8217;nin Kanuni S\u00fcleyman i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fcnl\u00fc a\u011f\u0131t \u015fu ko\u015fa ile ba\u015flar:<\/p>\n<p>Ey p\u00e2ybend-i d\u00e2mgeh-i kayd u n\u00e2m \u00fc neng<br \/>\nT\u00e2 key hev\u00e2y-i me\u015fgale-i dehr-i b\u00ee-direng<\/p>\n<p>Bu ko\u015fada ey \u00fcnlemi d\u0131\u015f\u0131nda, hi\u00e7bir T\u00fcrk\u00e7e s\u00f6zc\u00fck yoktur ve ey \u00fcnlemi Fars\u00e7ada da bulundu\u011funa g\u00f6re bu ko\u015fa pekala Fars\u00e7a say\u0131labilir!<\/p>\n<p>Fuzuli&#8217;nin \u00fcnl\u00fc gazelinden alman \u015fu ko\u015faya bakal\u0131m:<\/p>\n<p>Menem ki kaf\u0131les\u00e2l\u00e2r-i k\u00e2rb\u00e2n-i gamem<br \/>\nFakir-i p\u00e2di\u015feh\u00e2s\u00e2, ged\u00e2y-i muhtesemem<\/p>\n<p>Bu iki dize de t\u00fcm\u00fcyle Fars\u00e7a say\u0131labilir.<\/p>\n<p>Uzatm\u0131yay\u0131m, Osmanl\u0131-T\u00fcrk yaz\u0131 dili 16., 17. ve 18. y\u00fczy\u0131llarda Arap\u00e7adan, Fars\u00e7adan yap\u0131lan toptan al\u0131nt\u0131larla do\u011fal dil niteli\u011fini t\u00fcm\u00fcyle yitirmi\u015f, Ziya G\u00f6kalp&#8217;in \u00fcnl\u00fc deyi\u015fi ile &#8220;\u00fc\u00e7 dilin karmas\u0131 yapma bir dil&#8221;, bir &#8220;Osmanl\u0131 Esperantosu&#8221; olmu\u015ftu.<\/p>\n<p>Tanzimat d\u00f6nemi \u015fair ve yazarlar\u0131 yaz\u0131 dilimizdeki hastal\u0131\u011f\u0131 fark etmi\u015fler ve birtak\u0131m \u00e7areler \u00f6nermi\u015flerse de kendileri bu yolda \u00f6rnek olacak ad\u0131mlar\u0131 atamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu ad\u0131m\u0131 ancak II. Me\u015frutiyet d\u00f6nemi ayd\u0131nlar\u0131na, \u00f6zellikle Yeni Lisan hareketini ba\u015flatan Gen\u00e7 Kalem&#8217;ciler atacaklard\u0131r.<\/p>\n<p>Ancak, Yeni Lisan&#8217;c\u0131lar\u0131n \u00e7abalar\u0131 Arap\u00e7a-Fars\u00e7a \u00e7o\u011fullarla tamlamalar\u0131 (gramer kurallar\u0131n\u0131) atmakla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalm\u0131\u015f daha \u00f6teye gidememi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin Ziya G\u00f6kalp daha 2 Nisan 1916&#8217;da yay\u0131mlanan &#8220;Lisan&#8221; manzumesinde &#8220;Arap\u00e7aya meyi etme\/Iran&#8217;a da hi\u00e7 gitme&#8221; dedi\u011fi halde Arap\u00e7a k\u00f6klerden s\u00f6zc\u00fck t\u00fcretme yolunu ye\u011flemi\u015f ve \u00f6rne\u011fin ideal kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak fikr k\u00f6k\u00fcnden mefkure&#8217;yi yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Yine II. Me\u015frutiyet d\u00f6nemi ayd\u0131nlar\u0131 &#8220;u\u00e7ak&#8221; yerine Arap\u00e7a &#8220;u\u00e7mak&#8221; anlam\u0131ndaki tayara k\u00f6k\u00fcnden tayyare&#8217;yi t\u00fcretmi\u015flerdir. Taht-el-bahir de o d\u00f6nemin icad\u0131d\u0131r. Arap\u00e7a<br \/>\ntamlama oldu\u011fu i\u00e7in &#8220;ilm&#8217;\u00fcr-ruh&#8221; tamlamas\u0131n\u0131 b\u0131rak\u0131p yerine ruhiyyat terimini kullanmak da Z. G\u00f6kalp\u2019in \u00f6nerdi\u011fi bir \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu idi. K\u0131saca Tanzimat ve II. Me\u015frutiyet d\u00f6nemlerinin ayd\u0131nlan T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6klerden T\u00fcrk\u00e7e eklerle s\u00f6zc\u00fck t\u00fcretmeyi d\u00fc\u015f\u00fcnemiyorlard\u0131. Bu ancak Cumhuriyet d\u00f6neminde uygulanacak ve ger\u00e7ekle\u015ftirilecektir.<\/p>\n<p>5. Cumhuriyet D\u00f6nemi<\/p>\n<p>Konu\u015fmam\u0131n ba\u015flar\u0131nda Cumhuriyetten \u00f6nceki d\u00f6nemde b\u00fct\u00fcn bilim terimlerinin Arap\u00e7a s\u00f6zc\u00fcklerin yine Arap\u00e7a-Fars\u00e7a tamlama kurallar\u0131na g\u00f6re birle\u015ftirilmesiyle olu\u015fturuldu\u011funu s\u00f6ylemi\u015ftim. \u00d6rne\u011fin &#8220;dik a\u00e7\u0131&#8221;ya zaviye-i kaime,<br \/>\n&#8220;dar a\u00e7\u0131&#8221;ya zaviye-i hadde, &#8220;i\u00e7 ters a\u00e7\u0131lar&#8221;a zaviyetan-i m\u00fctebadiletan-i dahiletan, &#8220;d\u0131\u015f ters a\u00e7\u0131lar&#8221;a zaviyetan-i m\u00fctebadiletan-i haricetan deniyordu. &#8220;E\u015fkenar \u00fc\u00e7gen&#8221; m\u00fcselles-i m\u00fctesaviy-\u00fcl-adla, &#8220;ikizkenar \u00fc\u00e7gen&#8221;e de m\u00fcselles-i m\u00fctesaviy-\u00fcs-sakeyn denirdi. Geometri \u00f6\u011fretmenleri 1937\u2019lere kadar Hatt-i m\u00fcmas nokta-i temasta n\u0131s\u0131f<br \/>\nkutra amuddur (Te\u011fet \u00e7izgisi de\u011fme noktas\u0131nda yar\u0131\u00e7apa diktir) yollu c\u00fcmlelerle ders verirlerdi.<\/p>\n<p>\u015eimdi isterseniz biraz da 1931 y\u0131l\u0131nda \u0130stanbul&#8217;da yay\u0131mlanm\u0131\u015f Arap\u00e7adan \u00e7eviri bir gramerden al\u0131nt\u0131lar yapal\u0131m:<\/p>\n<p>&#8220;Eserin maksad ve tarz-\u0131 tahriri hakk\u0131nda keza m\u00fcellif m\u0131\u0131kaddemesinde malumat vermi\u015ftir.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Tasrif: Tasrif kelimenin m\u00fcfret halindeki ahkam\u0131n\u0131n ilmidir.&#8221;<br \/>\n&#8220;Cemi: Ceminin lahikasi umumiyetle -lar\/-ler&#8217;dir.&#8221;<br \/>\n&#8220;\u0130sm-i Fail: M\u00fcstakbel i\u00e7in olan ism-i fail lahikas\u0131 -da\u00e7\u0131&#8217;d\u0131r.&#8221;<\/p>\n<p>&#8220;Menfi ism-i fail te\u015fkil edilmek istenirse bu takdirde mazi lahikas\u0131 olan -m\u0131\u015f\u2019tan ve istikbal lahikas\u0131 olan da\u00e7\u0131&#8217;dan evvel harf-i nefi ilave edilir. M\u00fcbale\u011fal\u0131 ism-i fail, ism-i tafdil, ism-i meful, ism-i mekan, harflerin yekdigeriyle tebdili meselesi, harflerin hazfi meselesi, m\u00fcbteda ve haber bahsi, fi&#8217;l-i nefi, istifham&#8221; vb. vb.<\/p>\n<p>T.D.K.\u2019nun kurulmas\u0131yla birlikte terimleri T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirme i\u015fine giri\u015filmi\u015ftir. Atat\u00fcrk&#8217;\u00fcn Sivas&#8217;a yapt\u0131\u011f\u0131 bir gezi s\u0131ras\u0131nda Lisede bir hesap-hendese dersine girip \u00f6\u011fretmeni dinledi\u011fi ve zaviye deyip duran \u00f6\u011fretmene sa\u011f elinin i\u015faret parma\u011f\u0131 ile orta parma\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131p g\u00f6stererek &#8220;Zaviye de\u011fil, muallim bey, a\u00e7\u0131, a\u00e7\u0131!\u201d dedi\u011fini bu \u00f6\u011fretmenin kendisinden i\u015fitmi\u015ftim.<\/p>\n<p>\u0130lk ve Orta \u00d6\u011fretim Bilim terimleri \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 1937-38 ders y\u0131l\u0131nda tamamlanm\u0131\u015f ve 1938-1939 ders y\u0131l\u0131na yeni terimlerle haz\u0131rlanm\u0131\u015f ders kitaplar\u0131 ile girilmi\u015fti. Terimleri T\u00fcrk\u00e7ele\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 daha sonra s\u00fcr\u00fcp gitmi\u015ftir; bug\u00fcn de s\u00fcr\u00fcp gitmektedir.<\/p>\n<p>Cumhuriyet d\u00f6neminde giri\u015filen dili yabanc\u0131 \u00f6\u011felerden, s\u00f6zc\u00fck ve terimlerden ar\u0131nd\u0131rma b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur. T\u00fcrk\u00e7enin s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131nda bu annd\u0131rma\u00f6zle\u015ftirme ve zenginle\u015ftirme hareketinin sonucu olarak bir\u00e7ok Arap\u00e7a-Fars\u00e7a s\u00f6zc\u00fck kullan\u0131mdan d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bug\u00fcn ilk \u00f6nerildiklerinde yad\u0131rganan bir\u00e7ok s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn dil devrimine kar\u015f\u0131 olanlarca bile kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131na tan\u0131k olmaktay\u0131z. Okumam\u0131\u015f halk dilinde bile art\u0131k olay s\u00f6z\u00fc\u011f\u00fc hadise&#8217;yi, konu mevzu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, konut meskeni, durum vaziyet&#8217;\u0131, kurum m\u00fcessese\u2019yi, toplum cemiyet&#8217;i, an\u0131t abide&#8217;yi, ta\u015f\u0131t nakil<br \/>\nvas\u0131tas\u0131&#8217;n\u0131, yak\u0131t mahrukat&#8217;\u0131, kan\u0131t delil&#8217;i, tan\u0131k \u015fahidi unutturmu\u015f gibidir. \u00d6zg\u00fcr, subay vb. gibi yap\u0131lan a\u00e7\u0131klanam\u0131yan yeni s\u00f6zc\u00fckler bile dile yerle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n<p>T\u00fcrk\u00e7enin s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131na giren yeni s\u00f6zc\u00fckler say\u0131lmakla bitmez: bilim, bilimsel, tan\u0131mla-, okur, yazar, ilke, olumlu, olumsuz, niteleme, ayr\u0131nt\u0131, ya\u015fam, ya\u015fant\u0131, ara\u015ft\u0131rma, inceleme, tan\u0131mlama, denetim, deney, deneysel, \u00e7a\u011fda\u015f, bakan, ba\u015fbakan, toplant\u0131, tutanak, tutucu (muhafazakar), gerici (reaksiyoner) vb. vb.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dilbilimci. Talat Tekin Atat\u00fcrk&#8216;\u00fcn Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131nda sonra birbiri ard\u0131na giri\u015fti\u011fi ve ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi devrimler aras\u0131nda Dil Devriminin, e\u011fitim-\u00f6\u011fretim ve k\u00fclt\u00fcr ya\u015fam\u0131m\u0131zla olan yak\u0131n ve s\u0131k\u0131 ili\u015fkisi bak\u0131m\u0131ndan apayr\u0131 bir de\u011feri ve \u00f6nemi vard\u0131r. Ba\u015flang\u0131c\u0131 Tanzimat d\u00f6nemine kadar giden dilde reform sorunu 1928&#8217;de yani bundan tam 65 y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015ftirilen yaz\u0131 devriminden sonra ve onun do\u011fal bir [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-4155","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turk-dunyasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4155","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4155"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4155\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4158,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4155\/revisions\/4158"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4155"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4155"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4155"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}