{"id":4142,"date":"2020-07-09T12:02:36","date_gmt":"2020-07-09T09:02:36","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4142"},"modified":"2020-07-09T12:02:36","modified_gmt":"2020-07-09T09:02:36","slug":"bir-ittifakin-resmi-migfersiz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4142","title":{"rendered":"Bir \u0130ttifak\u0131n Resmi: \u201cMi\u011ffersiz\u201d"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/span><\/strong><\/p>\n

Prof. Dr. Tilla Deniz BAYKUZU<\/span><\/strong><\/p>\n

\u00d6zet<\/strong><\/span><\/p>\n

\u0130slam \u00f6ncesi T\u00fcrklerin kendilerini, sosyal hayatlar\u0131n\u0131 resmetmeleri\u00a0 kaya resimleri d\u0131\u015f\u0131nda pek fazla rastlanan bir durum de\u011fildir. Bu\u00a0 y\u00fczden onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 hayatlar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp\u00a0 de\u011ferlendirme \u015fans\u0131m\u0131z nispeten azd\u0131r. Ancak \u00c7inliler hem onlarla olan\u00a0 yak\u0131n ili\u015fkileri hem de kendi kahramanlar\u0131n\u0131 veya kahramanl\u0131klar\u0131,
\nonlarla ilgili \u00e7e\u015fitli tarihi olaylar\u0131 zaman zaman resimlerle\u00a0 aktarm\u0131\u015flard\u0131r. Bu resimlerden biri de \u00dcnl\u00fc Sung Hanedan\u0131 ressam\u0131 Li\u00a0 Kung-lin \u674e\u516c\u9e9f\u2019 taraf\u0131ndan XII. Y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015f olan \u201cMi\u011ffersiz\u201d \u514d\u80c4\u5716ya da \u201cKuo Tzu-i\u2019nin Tek Ba\u015f\u0131na Uygurlarla G\u00f6r\u00fc\u015fmeye Gidi\u015fi\u201d\u00a0 ad\u0131ndaki resimdir. Resmin konusu 8. y\u00fczy\u0131lda ge\u00e7mektedir ve \u00e7aresiz kalm\u0131\u015f bir \u00c7in Ba\u015fkomutan\u0131n\u0131n sava\u015f\u0131 durdurmak i\u00e7in Uygurlar\u2019\u0131 ikna\u00a0 etmeye gitmesini anlat\u0131r.<\/p>\n

Anahtar Kelimeler:<\/span><\/strong> B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan, Uygurlar, Kuo Tzu-i, T\u2019ang\u00a0 Hanedanl\u0131\u011f\u0131, Li Kung-ling<\/p>\n

Resme konu olan olay Uygurlar\u0131n hen\u00fcz yeni devlet kurduklar\u0131 bir\u00a0 zaman\u0131 anlat\u0131r. Konu T\u2019ang Hanedan y\u0131ll\u0131klar\u0131nda ve kronolojik\u00a0 kaynaklarda 765 y\u0131l\u0131 olarak kaydedilmi\u015f bir isyan i\u00e7erisinde\u00a0 anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in\u2019in T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 b\u00fcy\u00fck generali Pu-ku Huai-en, u\u011frad\u0131\u011f\u0131\u00a0 haks\u0131zl\u0131k sonucu isyan ederek Uygur, Tibetli ve Kitan gibi \u00c7in i\u00e7inde\u00a0 ya\u015fayan yabanc\u0131 boylardan olu\u015fan 300.000 ki\u015filik bir orduyla hen\u00fcz An\u00a0 Lu-shan \u0130syan\u0131 gibi sekiz y\u0131ll\u0131k y\u0131k\u0131c\u0131 bir d\u00f6nemden Uygurlar\u0131n yard\u0131m\u0131yla\u00a0 yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan yorgun \u00c7in ordusuna sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Elinde kalan g\u00fc\u00e7le\u00a0 askeri olarak ba\u015far\u0131 elde edemeyeceklerini anlayan \u00c7inli ba\u015fkumandan\u00a0 Kuo Tzu-i ise bu durumu Uygur askerlerini ikna etme yoluyla\u00a0 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Uygurlar\u0131n kararg\u00e2h\u0131na giden generali z\u0131rhlar\u00a0 i\u00e7erisinde oldu\u011fundan tan\u0131nmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Uygurlar onun mi\u011ffer ve z\u0131rh\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartt\u0131r\u0131rlar. Daha \u00f6nceden An Lu-shan isyan\u0131nda isyanc\u0131lara kar\u015f\u0131\u00a0 birlikte sava\u015fm\u0131\u015f olan Uygurlar bu sayg\u0131 duyduklar\u0131 komutan\u0131 g\u00f6r\u00fcnce\u00a0 \u015fa\u015f\u0131r\u0131r ve sonu\u00e7 olarak onun taraf\u0131na ge\u00e7erler. Uygurlar zaten Puku\u2019nun ani \u00f6l\u00fcm\u00fcyle ba\u015fs\u0131z kal\u0131p birbirine d\u00fc\u015fmanl\u0131k besleyen Uygur ve\u00a0 Tibetlilerden olu\u015fan isyan ordusunun durumunu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne alm\u0131\u015f ve\u00a0 \u00c7inlilerle ittifak kurup Tibetlilere kar\u015f\u0131 birlikte sava\u015f a\u00e7m\u0131\u015f, onlar\u0131 yok\u00a0 etmi\u015flerdir. Resim i\u015fte \u00c7inli General Kuo Tzu-i ile Uygur Tigini Alp\u00a0 Ya\u011flakar\u2019\u0131n kar\u015f\u0131la\u015fma an\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda Uygur ve \u00c7in\u00a0 tarihinin \u00f6nemli bir an\u0131n\u0131 \u00c7inli bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla \u00e7izilmi\u015f bu resim \u00fczerinden\u00a0 a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n

\u0130slam \u00f6ncesi T\u00fcrklerin kendilerini, sosyal hayatlar\u0131n\u0131 resmetmeleri\u00a0 kaya resimleri d\u0131\u015f\u0131nda pek fazla rastlanan bir durum de\u011fildir. Bu\u00a0 y\u00fczden onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 hayatlar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131 resim olarak\u00a0 g\u00f6r\u00fcp de\u011ferlendirme i\u00e7in arkeolojik verilerimiz olduk\u00e7a azd\u0131r. Fakat \u00c7inliler hem onlarla olan yak\u0131n ili\u015fkileri hem de kendi kahramanlar\u0131n\u0131
\nveya kahramanl\u0131klar\u0131, onlarla ilgili \u00e7e\u015fitli tarihi olaylar\u0131 zaman zaman\u00a0 resimlerle aktarm\u0131\u015flard\u0131r. Bu resimlerde resme konu olan olay veya ki\u015fi\u00a0 betimlenirken T\u00fcrklerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 co\u011frafya, ya\u015fam \u015fekilleri, fiziksel\u00a0 g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri ile giyim ku\u015famlar\u0131 da tasvir edilmi\u015ftir. Ancak bu resimlerin\u00a0 bir di\u011fer \u00f6nemli unsuru ise \u00c7inlilerin T\u00fcrklere duyduklar\u0131 hisleri\u00a0 yans\u0131t\u0131yor olmas\u0131d\u0131r. \u0130\u015fte bu resimlerden biri de \u00dcnl\u00fc Sung Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u00a0 ressam\u0131 Li Kung-li \u674e\u516c\u9e9f taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015f olan \u201cMi\u011ffersiz\u201d \u514d\u80c4\u56fe ya da \u201cKuo Tzu-i\u2019nin Tek Ba\u015f\u0131na Uygurlarla G\u00f6r\u00fc\u015fmeye Gidi\u015fi\u201d ad\u0131ndaki
\nresimdir. Resmin konusu 8. Y\u00fczy\u0131lda ge\u00e7mektedir ve bir \u00c7in\u00a0 Ba\u015fkomutan\u0131n\u0131n konu\u015fmak i\u00e7in Uygurlar\u2019a gitmesini anlat\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de\u00a0 bu resimden bahseden tek ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Oktay Aslanapa\u2019d\u0131r ve bu konu\u00a0 \u201cTarih Boyunca T\u00fcrk Ordusuna Ait Tasvirler” adl\u0131 makalesinin bir\u00a0 b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturmu\u015ftur1. Ancak konuya tarih\u00e7i g\u00f6z\u00fcyle bakmak hangi\u00a0 olay\u0131 anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemlidir.<\/p>\n

Bu resmin ressam\u0131 Li Kung-li (1049\uff0d1106) Kuzey Sung \u5317\u5b8b Hanedan\u0131 d\u00f6neminde ya\u015fam\u0131\u015f \u00e7ok \u00f6nemli ressamlardan biridir.\u00a0 Gen\u00e7li\u011finde orduya kat\u0131lm\u0131\u015f ve burada \u00e7ok iyi e\u011fitim alma f\u0131rsat\u0131\u00a0 bulmu\u015ftur. Her tarz ve her konuda resim yapan sanat\u00e7\u0131 eserlerinde\u00a0 atlar, \u00f6nemli Buddhist ve Taoist \u015fah\u0131slar, do\u011fa manzaralar\u0131 gibi konular
\ni\u015flemi\u015f ve bu resimlerin \u00e7o\u011fu g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelmi\u015ftir. \u00d6mr\u00fcn\u00fcn son\u00a0 y\u0131llar\u0131nda yakaland\u0131\u011f\u0131 mafsal romatizmas\u0131ndan dolay\u0131 emekliye ayr\u0131l\u0131p\u00a0 son bir kez resim yaparak en \u00f6nemli eseri olan \u201cVilla\u201d adl\u0131 eserini
\nv\u00fccuda getirmi\u015ftir2. Eserlerinin g\u00fcn\u00fcm\u00fcze gelenlerinden baz\u0131lar\u0131 Pekin\u00a0 Saray M\u00fczesinde, bir k\u0131sm\u0131 ise Taiwan Saray M\u00fczesinde koruma\u00a0 alt\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Resme konu olan olay \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131ndan Chiu T\u2019ang Shu (CTS), Hsin\u00a0 T\u2019ang Shu (HTS)\u2019nun \u201cUygurlar\u201d, \u201cPu-ku Huai-en Biyografisi\u201d ve \u201cKuo\u00a0 Tzu-i Biyografisi\u201dnde kaydedilmi\u015f olup Tse-chih T\u2019ung-chien (TCTC) adl\u0131 kronolojik eserde de ge\u00e7mektedir3. Vaka Uygurlar\u0131n hen\u00fcz yeni devlet kurduklar\u0131 bir zaman\u0131 anlatmaktad\u0131r. Uygurlar 744 y\u0131l\u0131nda Basm\u0131l ve\u00a0 Karluklarla birle\u015ferek son G\u00f6kt\u00fcrk Ka\u011fan\u0131 \u00d6zmi\u015f\u2019i \u00f6ld\u00fcr\u00fcp ka\u011fanl\u0131klar\u0131n\u0131 kurmu\u015flar ve hemen ard\u0131ndan \u00f6nce O\u011fuz boylar\u0131n\u0131,\u00a0 kuzeyde K\u0131rg\u0131z, kuzey bat\u0131da ise Karluk ve T\u00fcrgi\u015fleri h\u00e2kimiyetleri alt\u0131na\u00a0 alm\u0131\u015f, b\u00fcy\u00fck bir boylar federasyonu haline gelmi\u015flerdi.<\/p>\n

Devlet kurulduktan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra 755 y\u0131l\u0131nda \u00c7in, An Lu-shan\u00a0 adl\u0131 T\u00fcrk as\u0131ll\u0131 bir askeri vali taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lan isyanla sars\u0131lm\u0131\u015f,\u00a0 topyek\u00fbn sava\u015fa giri\u015fen \u00c7in devleti g\u00fc\u00e7l\u00fc ve e\u011fitimli ordular\u0131n\u00a0 kar\u015f\u0131s\u0131nda yetersiz kalm\u0131\u015f, ya\u015fl\u0131 imparator ise \u00e7areyi ka\u00e7makta\u00a0 bulmu\u015ftu. Sekiz y\u0131l kadar s\u00fcrecek olan bu isyan \u00c7in devleti \u00fczerinde
\na\u011f\u0131r tahribat yaratm\u0131\u015f, etkisi y\u0131k\u0131lmas\u0131na zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130syan\u00a0 ba\u015flad\u0131ktan hen\u00fcz bir ay sonra her iki ba\u015fkentlerini birden kaybeden\u00a0 T\u2019ang Hanedanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7are olarak Bat\u0131 b\u00f6lgelerinden T\u00fcrkistan, Arap ve\u00a0 kuzeyden Uygurlar gibi yabanc\u0131lar\u0131n deste\u011fine ihtiya\u00e7 duymu\u015ftur.\u00a0 Bunlar\u0131n i\u00e7inden \u00f6zellikle hen\u00fcz birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce da\u011f\u0131lm\u0131\u015f ve bir\u00e7o\u011fu\u00a0 \u00c7in\u2019e s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015f, daha sonra ise An Lu-shan isyan\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f olan G\u00f6k\u00a0 T\u00fcrkler\u2019in kuvvetlenip yeniden toparlanmas\u0131n\u0131 istemeyen4 Uygurlar,\u00a0 sava\u015f\u0131n \u00c7in lehine bast\u0131r\u0131lmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck yararl\u0131l\u0131k g\u00f6stermi\u015fler,\u00a0 kaynaklar ilk seferden sonra Uygurlar d\u0131\u015f\u0131ndaki yard\u0131ma gelen di\u011fer yabanc\u0131lardan bahsetmez olmu\u015ftur.<\/p>\n

An Lu-shan \u00c7in ba\u015fkentlerini ele ge\u00e7irip \u201cB\u00fcy\u00fck Yen Devletini\u201d\u00a0 kurmu\u015f ve bu devlet y\u0131k\u0131l\u0131ncaya kadar ge\u00e7en sekiz y\u0131l i\u00e7erisinde\u00a0 Uygurlar d\u00f6rt kez birlik g\u00f6ndermi\u015f, biri hari\u00e75 hepsinde de sava\u015f\u0131n\u00a0 kazan\u0131lmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmu\u015flard\u0131r. Uygurlar bu seferlerin tamam\u0131nda \u00c7in ordusu ad\u0131na T\u00fcrklerin Bugut (Pu-ku) boyuna mensup General Puku Huai-en \u50d5\u56fa\u61f7\u6069taraf\u0131ndan y\u00f6netilmi\u015flerdir. Pu-ku \u00c7in ordusuna\u00a0 hizmet etti\u011fi s\u00fcre boyunca imparator ve ba\u015fkomutan Kuo Tzu-i \u90ed\u5b50\u5100 taraf\u0131ndan \u00e7ok de\u011fer verilen sad\u0131k bir komutan olmu\u015ftu. Bu y\u00fczden\u00a0 Kuzey ordular\u0131na Kuo Tzu-i\u2019nin yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak komutanl\u0131k ediyordu.\u00a0 Kendisi de bir bozk\u0131rl\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in T\u00fcrk, Kitan ve Tibetli gibi \u00c7inli\u00a0 olmayan askerlerinin k\u00fclt\u00fcrlerini ve yap\u0131s\u0131n\u0131 iyi biliyor, dolay\u0131s\u0131yla onlar\u0131\u00a0 \u00e7ok iyi y\u00f6netebiliyordu.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n \u00c7in\u2019i, bu korkun\u00e7 durumdan kurtulmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131\u00a0 olmalar\u0131 imparatoru \u00f6ylesine sevindirmi\u015ftir ki \u00f6z k\u0131z\u0131n\u0131 Moyen \u00c7or\u00a0 ka\u011fan\u2019a e\u015f olarak g\u00f6ndermi\u015ftir. Bu s\u0131rada o\u011flu B\u00f6g\u00fc i\u00e7in de Pu-ku\u2019nun\u00a0 k\u0131z\u0131 g\u00f6nderilmi\u015f, b\u00f6ylece Moyen \u00c7or\u2019dan sonra Uygur Ka\u011fan\u0131 olan B\u00f6g\u00fc\u00a0 Pu-ku\u2019nun damad\u0131 olmu\u015ftur6. An Lu-shan\u2019\u0131n devleti 763 y\u0131l\u0131nda Luoyang Seferiyle tamamen tarihten silinmi\u015f, ancak \u00c7in t\u00fcm ordular\u0131yla Luo-yang seferine dikkatini vermi\u015fken f\u0131rsattan istifade eden Tibet\u00a0 ordusu bat\u0131dan gelerek ba\u015fkent Ch\u2019ang-an\u2019\u0131 ya\u011fmalam\u0131\u015ft\u0131. Bir s\u00fcre\u00a0 sonra Tibetliler General Kuo Tzu-i taraf\u0131ndan bertaraf edildiler ise de bu bat\u0131dan gelecek, b\u00fcy\u00fcmekte olan Tibet tehlikesinin ilk g\u00f6stergesiydi.<\/p>\n

An Lu-shan \u0130syan\u0131 s\u0131ras\u0131nda sekiz y\u0131l boyunca Uygur askerlerine\u00a0 komuta eden ve b\u00fcy\u00fck zaferler kazan\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan Pu-ku Huai-en, en nihayetinde isyan bast\u0131r\u0131l\u0131p rahat edecekken kaos ortam\u0131ndan hen\u00fcz kurtulmam\u0131\u015f olan \u00c7in\u2019de ku\u015fkucu ve korkak bir y\u00f6netici taraf\u0131ndan karalanm\u0131\u015ft\u0131r7. Bir t\u00fcrl\u00fc kendini aklayamayan Pu-ku, saraya sitem dolu bir mektup yazm\u0131\u015f ve bu mektupta kendisi ve ailesinin bu \u00fclke i\u00e7in bir\u00e7ok fedak\u00e2rl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ancak bunlar\u0131n ne yaz\u0131k ki iyilik de\u011fil, su\u00e7 olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ima etmi\u015ftir. Sonu\u00e7 olarak geri d\u00f6n\u00fclmez bir yola gelindi\u011fini anlay\u0131nca da emrindekilerle kuzeye \u00e7ekilmi\u015f ve merkezden gelen emirleri dikkate almamaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu olaydan yakla\u015f\u0131k 2 y\u0131l sonra 765 y\u0131l\u0131 9. ayda Pu-ku Huai-en isyan hareketinin en b\u00fcy\u00fck sald\u0131r\u0131s\u0131 olan ata\u011f\u0131 ba\u015flatt\u0131. Akraba Uygur, g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00c7inde denemek isteyen Tibetli ve do\u011funun vazge\u00e7ilmez sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 Kitan gibi yabanc\u0131 boylardan olu\u015fturdu\u011fu 300.000 ki\u015filik bir orduyla g\u00fcneye do\u011fru harekete ge\u00e7ti8. Ordu \u00fc\u00e7 farkl\u0131 kola ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ve birlikte Chin-yang \u6d87\u967d \u015fehrini ku\u015fatmaya ba\u015flad\u0131. Tam o s\u0131rada, Pu-ku\u2019nun aniden \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc haberi geldi9. Beklenmedik bir \u015fekilde ba\u015fs\u0131z kalmak orduda b\u00fcy\u00fck bir s\u0131k\u0131nt\u0131 yaratt\u0131. Hele Pu-ku\u2019nun yard\u0131mc\u0131lar\u0131 da<\/p>\n

kontrol\u00fc sa\u011flayamay\u0131p \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcnce Tibetliler ve Uygurlar birbirlerine husumet beslemeye ba\u015flad\u0131lar. O s\u0131rada ku\u015fatma alt\u0131nda olan \u00c7in Ba\u015fkomutan\u0131 Kuo Tzu-i ise adamlar\u0131na sald\u0131rmama, sadece savunmaya ge\u00e7me emri vermi\u015fti. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu kalabal\u0131k ve g\u00fc\u00e7l\u00fc birliklere kar\u015f\u0131 koyacak asker\u00ee g\u00fcc\u00fc yoktu. Yanl\u0131\u015f yap\u0131lacak tek bir hareketin
\naleyhlerine sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131n\u0131 iyi biliyordu. \u015eiddetli sa\u011fanak ya\u011f\u0131\u015f \u015fehrin al\u0131nmas\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7le\u015ftirirken Uygurlar ve Tibetliler aras\u0131ndaki gerginlik ve anla\u015fmazl\u0131k, \u015fehre hangi grubun ilk \u00f6nce girmesi konusunda da kendini g\u00f6steriyordu. Uygurlar surlar\u0131n bat\u0131s\u0131ndayken General Kuo Tzu-i onlara gizlice el\u00e7i g\u00f6ndererek Tibetlilere kar\u015f\u0131 birlikte sald\u0131rmay\u0131 teklif etti10. Uygurlar ise buna inanmad\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc san\u0131yorlard\u0131. E\u011fer ya\u015f\u0131yorsa onu g\u00f6rmek istediklerini s\u00f6ylediler. Uygurlar\u0131 ikna etmenin yolunun onlarla bizzat g\u00f6r\u00fc\u015fmek oldu\u011funu bilen general onlar\u0131n kararg\u00e2h\u0131na gitmeye karar verdi. Adamlar\u0131 bunun \u00e7ok riskli bir durum oldu\u011funu ve gitmemesini s\u00f6yledilerse de onu ikna edemediler. Hi\u00e7 de\u011filse yan\u0131na 500 z\u0131rhl\u0131 muhaf\u0131z asker almas\u0131n\u0131 tavsiye ettiler. Hatta bir komutan\u0131 at\u0131na yap\u0131\u015f\u0131p gitmemesi i\u00e7in yalvard\u0131. Ancak general bunlar\u0131n daha \u00e7ok tehlike arzedece\u011fini, tek silah\u0131n\u0131n onlar\u0131
\nsamimiyetiyle etkilemek oldu\u011funu belirtti. Birka\u00e7 atl\u0131yla \u015fehirden \u00e7\u0131kan general Uygurlar\u2019a geldi\u011fi haberini iletti. Uygurlar \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131k i\u00e7erisindeydi. Yine de kalabal\u0131\u011f\u0131n \u00f6n\u00fcnde liderleri B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u0131n karde\u015fi olan Alp Ya\u011flakar (Hu-lu Tu-tu Ya\u011flakar) ve kumandanlar yaylar\u0131n\u0131 gererek beklemeye ge\u00e7tiler11. Yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ise ger\u00e7ekten o olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tam olarak anlamak i\u00e7in \u201cl\u00fctfen mi\u011fferinizi \u00e7\u0131kart\u0131n\u201d dediler12.<\/p>\n

Bunun \u00fczerine general \u00fczerindeki z\u0131rh\u0131n\u0131, mi\u011fferini \u00e7\u0131kartt\u0131 ve silahlar\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131. Sancakl\u0131 at\u0131n \u00fczerinde g\u00f6vdesini dikle\u015ftirerek \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. Uygur liderleri onu g\u00f6r\u00fcnce birbirlerine \u201cevet, ger\u00e7ekten de o!\u201d dediler. General kendi pe\u015fis\u0131ra gelen iki g\u00f6revlisini tan\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. Bunlar veliaht\u0131n lalas\u0131 Li Kuang-chin \u674e\u5149\u9032 ve Shou-fang Ordusu Levaz\u0131m Subay\u0131 Lu Ssu-kung\u8def\u55e3\u606d idi. Uygurlar derhal atlar\u0131ndan inip selamlad\u0131lar. O da at\u0131ndan indi. O iner inmez merak eden y\u00fczlerce Uygur askeri etraf\u0131n\u0131 sarmaya ba\u015flay\u0131nca \u00c7inli askerler birden tedirgin oldu ve harekete ge\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Fakat \u00c7inli general bir i\u015faretle onlar\u0131 durdurdu ve geri \u00e7ekilmelerini istedi. Ard\u0131ndan hemen \u015f\u00f6len sofralar\u0131n\u0131n haz\u0131rlanmas\u0131n\u0131 emretti. Uygur ba\u015fkomutan\u0131n\u0131n elinden tuttu ve sitem ederek uzunca konu\u015ftu. Konu\u015fmas\u0131n\u0131n sonunda ise z\u0131rhs\u0131z, silahs\u0131z ve yaln\u0131z oldu\u011funu, bu f\u0131rsat\u0131 kullan\u0131p kendisini \u00f6ld\u00fcrebileceklerini s\u00f6ylerken bu olaydan hemen sonra ise adamlar\u0131n\u0131n da onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrece\u011fi tehdidini eklemeyi de ihmal etmedi. Uygur liderler bu konu\u015fman\u0131n \u00fczerine durumu izah etmek i\u00e7in Pu-ku Huaien\u2019in Uygur Ka\u011fan\u0131na \u00c7in imparatorunun g\u00fcneye ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131,
\nba\u015fkomutan\u0131n ise \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyip onlar\u0131 aldatt\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu y\u00fczden onlarla buraya geldiklerini belirttiler13. Hemen arkas\u0131ndan bu hatalar\u0131n\u0131 Tibetliler\u2019e kar\u015f\u0131 onlarla birlikte sava\u015farak telafi etmek istediklerini s\u00f6ylediler. Ancak buna kar\u015f\u0131n Huai-en\u2019in o\u011flunun affedilmesini istediler \u00e7\u00fcnk\u00fc o Uygur Ulu Hatununun karde\u015fiydi. Bu zor durumdan bu kadar kolay \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131ran General bunu sevin\u00e7le kabul etti ve i\u00e7kilerin gelmesini emretti. Ayr\u0131ca Uygurlara 3000 renkli ipek kuma\u015f hediye etti14.<\/p>\n

B\u00f6ylece 70 ya\u015f\u0131ndaki ya\u015fl\u0131 general can\u0131n\u0131 tehlikeye atarak Uygur kararg\u00e2h\u0131na gitmi\u015f ve eski komutanlar\u0131 olarak onlar\u0131 yat\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015f, sonu\u00e7 olarak Uygurlar\u0131 yeniden m\u00fcttefik olmaya ikna etmi\u015ftir15. Hatta hemen ard\u0131ndan Uygurlarla birlikte Tibetlilere sald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Tibet g\u00fc\u00e7leri imha edilerek T\u2019ang hanedanl\u0131\u011f\u0131 Tibet tehlikesinden kurtulmu\u015ftur. Bundan dolay\u0131 bu olay onun \u00c7in tarihine bir kahraman olarak yaz\u0131lmas\u0131na sebep olmu\u015f ve aradan y\u00fczy\u0131llar ge\u00e7se de unutulmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Resim 32.3cm geni\u015fli\u011finde 223.8cm. uzunlu\u011funda olup \u00c7in\u2019in geleneksel \u201cBaimiao\u201d tekni\u011fiyle yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu teknikte tek bir renk d\u0131\u015f\u0131nda; yan\u0131 siyah m\u00fcrekkep d\u0131\u015f\u0131nda ba\u015fka \"\"renk boya kullan\u0131lmaz ve \u00e7e\u015fitli f\u0131r\u00e7a darbe teknikleriyle \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Bu resim \u015fu an Taiwan\u2019daki Eski Saray M\u00fczesinde \u53f0\u7063\u6545\u5bae\u535a\u7269\u9928 koruma alt\u0131ndad\u0131r. Resim, tam ortas\u0131ndan yani \u00c7inli general ile Uygur tigininin oldu\u011fu yerden dikey bir
\nhat \u00e7ekilirse konu genel olarak sa\u011f ve sol b\u00f6l\u00fcm olmak \u00fczere iki b\u00f6l\u00fcmde incelenebilir. Sa\u011f b\u00f6l\u00fcmde altl\u0131 ve \u00fcstl\u00fc Uygur askerlerini, sol b\u00f6l\u00fcmde ise \u00c7in askerlerini g\u00f6rmekteyiz. Tam ortada Ba\u015f Komutan Kuo Tzu-i ve Uygur Komutan\u0131 olan B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n karde\u015fi Alp Ya\u011flakar tasvir edilmi\u015ftir. \u00c7inli general az \u00f6nce Uygurlar\u0131n iste\u011fi \u00fczerine z\u0131rh\u0131n\u0131 ve mi\u011fferini \u00fczerinden \u00e7\u0131karm\u0131\u015f ve arkada g\u00f6r\u00fclen ki\u015fiye vermi\u015ftir. Uygur lideri ise \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc generalin sa\u011f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcnce \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla derhal at\u0131ndan inmi\u015f, selam vermektedir. Alp Ya\u011flakar\u2019\u0131n tepesi sivri, kenarlar\u0131 k\u00fcrkl\u00fc bir b\u00f6rk\u00fc vard\u0131r. B\u00f6rk\u00fcn tepesi kotuz veya atkuyru\u011fu ile s\u00fcslenmi\u015ftir. Pullu z\u0131rh\u0131 b\u00fct\u00fcn v\u00fccudunu kaplam\u0131\u015f omuzlar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcnden ge\u00e7en bir kay\u0131\u015fla alt par\u00e7aya
\nsabitlenmi\u015ftir. En \u00fcste ise bellik tak\u0131lm\u0131\u015f, bu bellik, kemerle bele sabitlenmi\u015ftir. Tarkan\u2019\u0131n olduk\u00e7a g\u00f6steri\u015fli diz\u00e7ek ve kol\u00e7aklar\u0131 bulunmaktad\u0131r. Belinde ise sa\u011f taraf\u0131ndan sarkan hafif e\u011fik bir ince k\u0131l\u0131c\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. General Kuo Tzu-i\u2019nin ise ba\u015f\u0131 bir \u00f6rt\u00fcyle ba\u011fl\u0131d\u0131r ve o d\u00f6nem \u00c7in\u2019de kullan\u0131m\u0131 yerle\u015fmi\u015f olan T\u00fcrk giysisi giydi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca general biraz \u00f6ne do\u011fru e\u011filmi\u015f ve sol elini Uygur lidere uzatmaktad\u0131r. Onun bu hareketi \u00e7ok sakin ve sevecen
\nresmedilmi\u015f olup iki taraf aras\u0131nda az sonra ya\u015fanacak olan m\u00fcttefiklik vurgulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Alp Ya\u011flakar ise konumu ve sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 belirtilmek \u00fczere detayl\u0131 bir \u015fekilde ve \u00e7ok heybetli olarak tasvir edilmi\u015ftir. (Bkz. Resim 1)<\/p>\n

Resmin en sol k\u0131sm\u0131nda birka\u00e7 mangayla birlikte gelen generalin atl\u0131\u00a0 askerlerini g\u00f6rmekteyiz. Bu askerler y\u00fcksek r\u00fctbeli subaylar\u00a0 olmal\u0131d\u0131rlar. Uygurlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131nda ressam onlar\u0131 daha\u00a0 tertipli, sakin, ve kontroll\u00fc olarak resmetmi\u015ftir. H\u00e2lbuki o an en\u00a0 tedirgin, en yorgun ve hen\u00fcz sava\u015ftan yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f bitkin olan onlard\u0131r.
\nOnun hemen \u00f6n\u00fcnde ise d\u00f6rt atl\u0131 daha vard\u0131r. Bu silahl\u0131 ve z\u0131rhl\u0131 bir\u00a0 \u015fekilde atlar\u0131n aras\u0131nda duran d\u00f6rt atl\u0131dan ikisi generalin kaynaklarda ad\u0131 ge\u00e7en yard\u0131mc\u0131lar\u0131 \u00fcnl\u00fc Kitan as\u0131ll\u0131 \u00c7in generali Li Kuang-pi\u2019nin karde\u015fi olan Li Kuang-chin \u674e\u5149\u9032 ve \u0130mparatorluk sekreteri Lu Ssukung \u8def\u55e3\u606d (710\u2014780) olmal\u0131d\u0131r. (Bkz. Resim 2)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u00c7inli komutanlar ve Uygur-\u00c7in liderlerinin oldu\u011fu yerin tam\u00a0 aras\u0131nda ise bir Uygur askeri oldu\u011funu tahmin eti\u011fim asker\u00a0 bulunmaktad\u0131r. Bir elinde m\u0131zrak tutarken di\u011fer eliyle General Kuo Tzui\u2019nin z\u0131rh\u0131n\u0131 ve mi\u011fferini tutmaktad\u0131r. Kenarlar\u0131 \u00e7ok dilimli mi\u011fferi\u00a0 olduk\u00e7a ilgin\u00e7 olup tepesinde t\u00fcyden s\u00fcs vard\u0131r. Y\u00fcz\u00fcnde hafif bir zafer\u00a0 g\u00fcl\u00fcmsemesi ile betimlenmi\u015ftir. Dar pa\u00e7al\u0131 pantolonu \u00e7izmelerini\u00a0 \u00f6rtm\u00fc\u015f, s\u00fcsl\u00fc bir g\u00f6\u011f\u00fcsl\u00fck z\u0131rh giymi\u015f olan askerin z\u0131rh\u0131n\u0131n en belirgin\u00a0 par\u00e7as\u0131 ise belli\u011fidir. Bilinen pullu etek z\u0131rh giymemi\u015f, Uygur d\u00f6neminin\u00a0 belirgin par\u00e7as\u0131 olan bellik takm\u0131\u015ft\u0131r ve bellik neredeyse v\u00fccudunun\u00a0 b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kapsam\u0131\u015ft\u0131r. Hemen arkas\u0131ndaki at\u0131 ise B\u00f6\u011f\u00fc Ka\u011fan zaman\u0131nda \u00c7inlilerin hayran oldu\u011fu ve s\u0131k\u00e7a sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 hatta zaman zaman Uygurlar\u0131n elde ettikleri siyasi \u00fcst\u00fcnl\u00fckten dolay\u0131 \u00c7inlilere zorla satt\u0131klar\u0131 Uygur atlar\u0131ndan olmal\u0131d\u0131r. Sa\u011fl\u0131kl\u0131, enerjik bak\u0131\u015fl\u0131, boynu ber\u00e7emle s\u00fcslenmi\u015f, sahibinden daha \u00e7ok \u00f6zenle tasvir edilmi\u015ftir. (Bkz:Resim 3)<\/p>\n

Asl\u0131nda b\u00fct\u00fcn resmin sa\u011f b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc de \u00fc\u00e7 k\u0131s\u0131mda incelemek\u00a0 gerekir. Alp Ya\u011flakar ve di\u011fer komutanlar\u0131n selam verdi\u011fi k\u0131s\u0131m, biraz arkalar\u0131nda \u00fcst ve alt k\u0131s\u0131mda atl\u0131 askerlerden olu\u015fan iki grup resmedilmi\u015ftir. Uygur Liderinin hemen arkas\u0131nda Uygur komutanlar g\u00f6r\u00fclmektedirler ve onlar da liderleri gibi selama durmu\u015f olarak resmedilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bilindi\u011fi \u00fczere Uygurlar G\u00f6kt\u00fcrklerin te\u015fkilat\u0131n\u0131 birebir kabul etmi\u015f, y\u00f6netimlerini ona g\u00f6re bi\u00e7imlendirmi\u015flerdir. Yan devletin toplam dokuz buyruk\u2019u (bakan) vard\u0131r. Bunlardan \u00fc\u00e7\u00fc i\u00e7 buyruk, alt\u0131s\u0131 d\u0131\u015f buyruktur. Buyruklar\u0131n emrinde 500 ila 5000 kadar asker olur. Bu onlar\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcyle de\u011fil boyunun devlete verdi\u011fi asker say\u0131s\u0131yla
\norant\u0131l\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden buyruklar ayr\u0131ca \u201cy\u00fczba\u015f\u0131, be\u015fy\u00fcz ba\u015f\u0131 gibi unvanlara da sahiptiler16.<\/p>\n

Kaynakta olay zaman\u0131nda Uygur ordusunun ba\u015f\u0131nda Alp Ya\u011flakar17ve alt\u0131 Uygur bakan\u0131 bulunmaktad\u0131r ve bunlar\u0131n ismi \u015f\u00f6yle verilmi\u015ftir:
\nBakan Mo-tu Baga Tarkan \u78e8\u5484\u83ab\u8d3a\u8fbe\u5e72(Mo-tu-mo-ho Ta-kan),
\nBakan Tun Baga Tarkan \u987f\u83ab\u8d3a\u8fbe\u5e72 (Tun-mo-ho Ta-kan),
\nBakan General Hu-tu Bilge \u8b77\u90fd\u6bd7\u4f3d (Hu-tu Pi-chia),
\nBakan Chieh-la Boyla Tarkan \u63ed\u62c9\u88f4\u7f57(Chieh-la Pei-luo Ta-kan)
\nBakan Mei-lu B\u00fcy\u00fck General Luo Tarkan \u5bb0\u76f8\u6885\u9332\u5927\u5c07\u8ecd\u7f85\u9054\u5e7218,
\nBa\u015fbakanl\u0131k Dan\u0131\u015fman\u0131 Hai-ying Ch\u2019\u00fceh \u5e73\u7ae0\u4e8b\u6d77\u76c8\u961919.<\/p>\n

Bu alt\u0131 Uygur bakan\u0131n\u0131n resimde kimin hangisi oldu\u011funu anlamam\u0131z elbette ki zordur. Uygur Ba\u015fbakan\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki s\u0131ran\u0131n en \u00f6n\u00fcnde, iki elini birle\u015ftirip secdeye e\u011filen ki\u015fi, Alp Ya\u011flakar gibi ama daha az s\u00fcsl\u00fc bir mi\u011ffer takm\u0131\u015f olup \u00fczerinde bellik, diz\u00e7ek ve kol\u00e7ak bulunmaktad\u0131r. Ancak \u00fczerinde pullu z\u0131rh yoktur. Belindeki sada\u011f\u0131 (yay
\ntorbas\u0131) arkaya do\u011fru itilmi\u015f durumdad\u0131r. \u00c7ok tokulu olan kuru yani kemeri onun en \u00fcst r\u00fctbelilerden20 oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Hemen yan\u0131ndaki ki\u015fi di\u011ferlerinden farkl\u0131 olarak sakal ve b\u0131y\u0131ks\u0131zd\u0131r. O secdeye varmam\u0131\u015f, tek dizini k\u0131rarak oturmu\u015f, her iki elini de dizininin \u00fczerinde birle\u015ftirmi\u015ftir. Y\u00fcz\u00fcnde ba\u015fe\u011fmez bir ifade ile tasvir edilmi\u015ftir. Ba\u015f\u0131nda \u00fcst\u00fc p\u00fcsk\u00fcll\u00fc t\u00fcyl\u00fc bir b\u00f6rk, kula\u011f\u0131nda ise halka k\u00fcpe bulunmaktad\u0131r. Bozk\u0131r giysisinin tipik uzun kollar\u0131 ellerini kapatmaktad\u0131r. (Bkz. Resim: 4). Bakanlar\u0131n arkalar\u0131nda alt\u0131 adet at g\u00f6z\u00fckmektedir. Bu atlar kaynakta
\nad\u0131 ge\u00e7en ki\u015filer kadar oldu\u011funa g\u00f6re \u00f6nde selam veren bakanlar\u0131n atlar\u0131 olmal\u0131d\u0131rlar. Atlar olduk\u00e7a s\u00fcsl\u00fc olup, en kenardakinin g\u00f6\u011fs\u00fcne \u00e7\u0131ng\u0131raklar tak\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n kuyruklar\u0131 kuma\u015fla bo\u011fum bo\u011fum ba\u011flanarak s\u00fcslenmi\u015ftir. Baz\u0131 atlar ba\u015ftan aya\u011f\u0131 z\u0131rhla kapl\u0131, \u00f6zellikle at ba\u015f\u0131 z\u0131rhlar\u0131 ba\u015f \u00fcst\u00fcndeki t\u00fcyleriyle olduk\u00e7a g\u00f6rkemli ve g\u00f6z al\u0131c\u0131d\u0131r. \u00dczengi ise bozk\u0131r sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 aya\u011f\u0131na vererek geri d\u00f6n\u00fcp ok atabilmesini sa\u011flayabilece\u011fi, uzun s\u00fcreli seferlerinde yoruldu\u011funda aya\u011fa kalk\u0131p belini dinlendirmesini veya sava\u015f s\u0131ras\u0131nda
\nat\u0131n \u00fczerinde daha dengeli durabilmesini, at\u0131na manevra yapt\u0131rabilmesini sa\u011flayan bir kazan \u00fczengi tipindedir21. Atlar\u0131n ko\u015fum tak\u0131mlar\u0131na sabitlenmi\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm iki tu\u011f ve iki de sancak bulunmaktad\u0131r. Sancaklardan biri kapal\u0131 iken di\u011feri a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bunlar muhtemelen ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131 makam\u0131 temsil etmektedirler.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Uygur liderleri ve atlar\u0131n\u0131n arkas\u0131nda \u00fcstte ve altta olmak \u00fczere iki\u00a0 k\u0131s\u0131mda Uygur askerlerini g\u00f6rmekteyiz. (Bkz: Resim:5) Kaynakta\u00a0 anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere General Kuo Tzu-i\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ve Uygur kararg\u00e2h\u0131na\u00a0 geldi\u011fi haberi Uygur askerlerini heyecanland\u0131rm\u0131\u015f, merak i\u00e7inde\u00a0 \u00e7ember \u015feklinde generalin etraf\u0131n\u0131 \u00e7evirmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Uygur
\naskerlerinin ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015f olarak resmedilmesi bu an\u0131 anlatabilme kayg\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Bu grup resimde \u00f6nce \u00fcst k\u0131s\u0131mdaki tasviri inceleyelim. Sa\u011f \u00fcst taraftaki Uygur sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 sancaklar\u0131n\u0131 a\u00e7m\u0131\u015f, toz duman i\u00e7inde, hareket halindeki bir g\u00fc\u00e7 olarak resmedilmi\u015ftir. Alt\u0131 adet atl\u0131 asker, u\u00e7u\u015fan, dalgalanan sancaklar\u0131n aras\u0131nda tam olarak g\u00f6z\u00fckmemektedirler. Yaln\u0131zca grubun en \u00f6n\u00fcndeki \u00fc\u00e7 asker net olarak g\u00f6r\u00fcnmekte, di\u011ferlerinden birinin ise sadece elini g\u00f6rebilmekteyiz. En sondaki ikisi ise dalgalanan sancaklar\u0131n aras\u0131nda kalm\u0131\u015f ve
\ng\u00f6z\u00fckmemektedir.<\/p>\n

En \u00f6nde b\u0131y\u0131ks\u0131z, mi\u011ffersiz ve kula\u011f\u0131 k\u00fcpeli askerin \u00fczengisi, aya\u011f\u0131nda tozlu\u011fu ve diz\u00e7eklerinin \u00e7ok detayl\u0131 bir \u015fekilde tasvir edildi\u011fini g\u00f6rmekteyiz. Belli\u011finin kemerine \u00fc\u00e7 adet ok tak\u0131l\u0131d\u0131r. Elinde tuttu\u011fu m\u0131zra\u011f\u0131 omzuna dayamakta, sa\u011f\u0131ndaki z\u0131rhl\u0131 ve mi\u011fferli askerle konu\u015fup g\u00fcl\u00fc\u015fmektedirler. Her iki askerin de atlar\u0131 ber\u00e7emlidir. Di\u011fer asker ise al\u0131n ve yanak siperli\u011fi olan bir mi\u011ffer takmaktad\u0131r. Yan\u0131ndaki z\u0131rhs\u0131z askerin aksine o olduk\u00e7a s\u00fcsl\u00fc bir z\u0131rh giymektedir (Resim: 6).<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Sa\u011f alt tarafta ise General Kuo\u2019nun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenen Uygur askerlerinin sevin\u00e7le nevbet \u00e7alarak, ellerinde sancaklarla onu g\u00f6rmek i\u00e7in ilerledikleri betimlenmi\u015ftir. Bu kalabal\u0131k asker grubunun bir k\u0131sm\u0131 yine yukarda betimlenen asker gibi u\u00e7u\u015fan sancaklardan ve atlar\u0131n ko\u015fu\u015fturmas\u0131ndan dolay\u0131 kalkan toz ve dumandan g\u00f6r\u00fcnmemektedir. G\u00f6r\u00fcnenlerden d\u00f6rd\u00fcn\u00fcn mi\u011fferli oldu\u011fu, mi\u011fferlerin her birinin farkl\u0131 oldu\u011fu ve de olduk\u00e7a detayl\u0131 \u00e7izildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. En arkadaki nevbet \u00e7alarken yan\u0131ndaki bir sancak ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bu ikilinin \u00f6n\u00fcndeki
\niki atl\u0131dan biri yay di\u011feri ise m\u0131zrakl\u0131d\u0131r. Elinde yay tutan askerin at\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda muhte\u015fem bir ba\u015f z\u0131rh\u0131 bulunmaktad\u0131r. En \u00f6nde ise tu\u011flar ve u\u00e7u\u015fan flama ve sancaklar g\u00f6r\u00fcnmekte olup atlar\u0131n kuyruklar\u0131n\u0131n da farkl\u0131 \u015fekillerde s\u00fcslenmi\u015f oldu\u011fu ayr\u0131ca dikkat \u00e7ekmektedir. (Resim: 7)<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Resmin genelinde Uygurlar\u0131n g\u00fcc\u00fc ve sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 t\u00fcm g\u00f6rkemiyle yans\u0131t\u0131l\u0131rken \u00c7in halk\u0131n\u0131n yabanc\u0131lara duydu\u011fu korku ve nefret bu resimde Uygurlar\u0131n y\u00fcz \u015fekillerini de etkilemi\u015f, ressam bu duygusunu Uygurlar\u0131 \u00e7irkin y\u00fczl\u00fc ve vah\u015fi sava\u015f\u00e7\u0131lar olarak resmetmi\u015ftir. Uygur askerlerinin g\u00fcl\u00fcyor olmas\u0131 da olduk\u00e7a dikkat \u00e7ekicidir.<\/p>\n

Resim ait oldu\u011fu XII. Y\u00fczy\u0131l\u0131n askeri k\u0131yafetlerini yans\u0131tmaktad\u0131r. Ger\u00e7ekte Uygur sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n k\u0131yafetlerinin ne oldu\u011funu tam olarak bilememekteyiz. Olaydan yakla\u015f\u0131k 200 y\u0131l sonra yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin etti\u011fimiz bu resimde ressam \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n k\u0131yafetlerini resmetmi\u015f ama yine de Uygurlar\u0131 yine de bir ba\u015fka kuzeyli bozk\u0131r halklar\u0131ndan olan o d\u00f6nemdeki Kitanlar\u2019dan esinlenerek \u00e7izmi\u015f olmal\u0131d\u0131r. Bozk\u0131r milletlerinin ya\u015fam \u015fartlar\u0131na ve sava\u015ftaki kullan\u0131labilirli\u011fine uygun k\u0131yafetleri temel anlamda birbirlerine benzer oldu\u011funu ve Kitanlar\u0131n Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden olduk\u00e7a etkilenmi\u015f olmalar\u0131n\u013122 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde Uygurlar\u0131n o d\u00f6nemdeki giysileri \u00e7ok da farkl\u0131 olmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

XII. y\u00fczy\u0131lda yap\u0131lm\u0131\u015f olan bu resim tarihi bir olay\u0131 \u00c7inli g\u00f6z\u00fcnden aktarm\u0131\u015f olsa da Uygur ordusunun azameti, sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n dinamik ve enerji dolu olu\u015flar\u0131 resme \u00e7ok canl\u0131 bir \u015fekilde ba\u015far\u0131yla aksettirilmi\u015ftir.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar<\/strong><\/span>:<\/p>\n

1 Oktay ASLANAPA, \u201c Tarih Boyunca T\u00fcrk Ordusuna Ait Tasvirler”, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc, say\u0131 22. s. 75-83.<\/p>\n

2 SS, 444 Li Kung-li Biyografisi, https:\/\/zh.wikisource.org\/wiki\/%E5%AE%8B%E 5%8F%B2\/%E5%8D%B7444 (16-09-2016)<\/p>\n

3 CTS 121 Pu-ku Huai-en Biyografisi, s. 3449-3465.; HTS 224 Pu-ku Huai-en Biyografisi, s. 6365-6372.; CTS 195 Uygurlar B\u00f6l\u00fcm\u00fc, s. 5195-5218.; HTS 217 Uygurlar B\u00f6l\u00fcm\u00fc, s. 6111-6151.; TCTC 223, s. 7147-7177.<\/p>\n

4 Hisaji TOKUDA, Uygur-\u00c7in Ticari \u0130li\u015fkilerinin Geli\u015fimi (8-9.yy.larda), Bas\u0131lmam\u0131\u015f Doktora Tezi, Ankara \u00dcniversitesi Sosyal Bilimler Enstit\u00fcs\u00fc, 2010, s. 74.<\/p>\n

5 Bu seferde \u00c7inliler ve Uygurlar b\u00fcy\u00fck bir hezimete u\u011fram\u0131\u015f ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kay\u0131p vermi\u015flerdir.<\/p>\n

6 Uygur askerleri ilk seferinde 756 y\u0131l\u0131nda 4000 ki\u015filik bir kuvvetle geldiler ve Pu-ku komutas\u0131ndaki \u00c7in ordusu ile kuzeyde kaybedilen topraklar\u0131 geri ald\u0131lar. Panik ve \u00e7aresizlik i\u00e7indeki \u00c7in bu zaferle \u00f6ylesine sevindi ki minnettarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Uygur ka\u011fan\u0131n\u0131n akrabal\u0131k kurma iste\u011fini hi\u00e7 bekletmeden bizzat \u00f6z k\u0131z\u0131n\u0131 Moyen \u00c7or Ka\u011fan\u2019a e\u015f olarak g\u00f6ndererek g\u00f6sderdi. 758 y\u0131l\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen bu olayda bir ba\u015fka dikkate de\u011fer olay daha vard\u0131r. Moyen \u00c7or Ka\u011fan ayr\u0131ca o\u011flu i\u00e7in de bir e\u015f istemi\u015f, ona da Pu-ku Huai-en\u2019in kaynaklarda ad\u0131 belirtilmeyen k\u0131z\u0131 g\u00f6nderilmi\u015ftir. \u0130\u015fte bu han\u0131m B\u00f6g\u00fc\u2019n\u00fcn Ka\u011fan olmas\u0131yla Ulu Hatun olmu\u015ftur. Bkz: G\u00fcl\u00e7in \u00c7andarl\u0131o\u011flu, Uygur Devletleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, TDAV Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2004.<\/p>\n

7 Bu olay ise \u015f\u00f6yledir: Pu-ku bir s\u00fcre \u00f6nce \u00c7in\u2019i ele ge\u00e7irmeye gelen damad\u0131 Uygur Ka\u011fan\u0131 B\u00f6g\u00fc\u2019y\u00fc seferin faydas\u0131z oldu\u011funa ikna etmi\u015f ve yine imparatordan ald\u0131\u011f\u0131 emir \u00fczerine B\u00f6g\u00fc ve Uygur hatunu olan k\u0131z\u0131n\u0131 \u00fclkesine geri g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ancak yol \u00fczerindeki T\u2019ai-y\u00fcan Askeri Valisi ondan korkarak \u015fehrin kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7mam\u0131\u015f ve onun bu korkusu imparatora Pu-ku\u2019nun Uygurlarla birlik olup isyan edece\u011fi hakk\u0131nda bir s\u00f6ylenti halinde ula\u015fm\u0131\u015f, hen\u00fcz en
\nsevdikleri ve g\u00fcvendikleri bir yabanc\u0131 generalin ihaneti ve y\u0131k\u0131c\u0131 isyan\u0131ndan yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f olan \u00c7in\u2019in ayyuka \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u015f\u00fcphecili\u011fi sayesinde i\u015f ciddi boyutlara gelmi\u015ftir. Bkz: Tilla Deniz Baykuzu, \u201cT\u2019ang Hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk Generali Pu-Ku Huai-En\u201d, A.\u00dc.DTCF Dergisi, Cilt: 54 Say\u0131: 1, 2014, s. 379-404.<\/p>\n

8 \u0130ZG\u0130, Pu-ku Huai-en \u0130syan\u0131 hakk\u0131nda bilgi vermemi\u015ftir. Eserinde Uygurlar\u0131n ordusunda bir anar\u015fi \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 ve b\u00f6ylece \u00c7in\u2019e sald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ancak ard\u0131ndan \u00c7inlilerle bir ittifak anla\u015fmas\u0131 yap\u0131l\u0131p Tibetliler \u00fczerine m\u00fc\u015fterek bir sefer
\nba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 belirtilmi\u015ftir. \u00d6zkan \u0130zgi, Uygurlar\u0131n Siyasi ve K\u00fclt\u00fcrel Tarihi, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc, 1987, s. 17.; Oysa Uygurlar, bir Tigin ve 6 bakanla birlikte seferdedirler. Bu durum sald\u0131r\u0131n\u0131n resm\u00ee oldu\u011funu g\u00f6sterir. Yani
\nUygurlar bir anar\u015fi i\u00e7inde olduklar\u0131ndan de\u011fil Pu-ku Huai-en\u2019e inand\u0131klar\u0131 i\u00e7in onun komutas\u0131nda toplanm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

9 765 y\u0131l\u0131 dokuzuncu ay\u0131n dokuzunda \u00f6len General Pu-ku Huai-en T\u00fcrk gelenekleri do\u011frultusunda \u00f6nce yak\u0131lm\u0131\u015f ve sonra g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. CTS 121, s.3489.<\/p>\n

10 HTS 137\u2019de bu olay biraz daha farkl\u0131 anlat\u0131lmaktad\u0131r: Ba\u015fkumandan Kuo, Ching-yang\u2019a giderken, hen\u00fcz Ho-chung\u2019a vard\u0131\u011f\u0131nda etraf\u0131 kendinden say\u0131ca \u00e7ok fazla olan isyan askerleri taraf\u0131ndan sar\u0131ld\u0131. Bir t\u00fcmen olan askerini
\nbirliklere d\u00f6rt yana ay\u0131rarak etraf\u0131n\u0131 korumaya ald\u0131. Kendisi ise 2000 asker alm\u0131\u015ft\u0131. D\u00f6rt yan\u0131 askerler taraf\u0131ndan korunmaya al\u0131nm\u0131\u015f ki\u015fiyi g\u00f6ren isyan askerleri \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131kla ve merakla onlar\u0131n \u00f6nlerine \u00e7\u0131kt\u0131lar ve gelenin kim oldu\u011funu sordular. \u201cGeneral Kuo!\u201d diye cevap verilince Uygurlar \u015fa\u015f\u0131rarak \u201co ya\u015f\u0131yor mu?\u201d dediler. Pu-ku Huai-en\u2019in onlara \u00c7in \u0130mparatorunun ve General Kuo Tzu-i\u2019nin \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, \u00c7in\u2019in art\u0131k ba\u015fs\u0131z oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fini, bu y\u00fczden
\nonunla \u00c7in\u2019e geldiklerini belirttiler. \u0130mparatorun da sa\u011f olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordular. \u00c7inli askerler \u201c\u0130mparator da sa\u011f\u201d deyince onun da ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 dolay\u0131s\u0131yla kand\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 anlad\u0131lar. HTS 137 Kuo Tzu-i Biyografisi, s. 4606.;
\nHTS Uygurlar b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise \u201cPu-ku\u2019nun \u00f6l\u00fcm haberi \u00fczerine komutanlar\u0131 anla\u015fmazl\u0131k y\u00fcz\u00fcnden \u00e7at\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Uygur komutan\u0131 gizlice Chingyang \u015fehrine giderek General Kuo ile g\u00f6r\u00fc\u015fmek ve durumu de\u011fi\u015ftirmek
\nistediklerini ilettiler. Bunun \u00fczerine general maiyetini Uygurlar\u0131n kararg\u00e2h\u0131na g\u00f6nderdi. Ancak Uygurlar bizzat kendisini g\u00f6rmek istediler. Bu s\u00f6z \u00fczerine General bayraklar\u0131n aras\u0131ndan aniden \u00e7\u0131k\u0131verince Uygurlar \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rd\u0131lar ve o olup olmad\u0131\u011f\u0131ndan tam emin olmak i\u00e7in z\u0131rh\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131 istediler. General k\u0131yafetini \u00e7\u0131kar\u0131nca ger\u00e7ekten de o oldu\u011funa karar verdiler.\u201d olarak ge\u00e7mekte, olay biraz daha s\u00fcsl\u00fc ve romantik bir hale getirilirken olay\u0131n kahraman\u0131
\nGeneral Kuo Tzu-i, bayraklar\u0131n arkas\u0131na saklanmak ve birdenbire ortaya \u00e7\u0131kmak gibi etkileyici hareketler yapmaktad\u0131r. HTS 217A Uygurlar B\u00f6l\u00fcm\u00fc, s.6119.<\/p>\n

11 TCTC 123, s. 7180. TCTC Uygurlar\u0131n ondan z\u0131rh\u0131n\u0131 veya mi\u011fferini \u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131 istediklerini yazmaz. Buna g\u00f6re General onlar s\u00f6ylemeden z\u0131rh\u0131n\u0131 ve silahlar\u0131n\u0131 kendisi \u00e7\u0131kartmak istemi\u015f, Uygurlar da bunu onaylam\u0131\u015ft\u0131r. HTS137 Kuo Tzu-i Biyografisinde de kimse istemeden kendisi \u00e7\u0131kartm\u0131\u015ft\u0131r. HTS137 Kuo Tzu-i Biyografisi, s. 4606.<\/p>\n

12 CTS 195 Uygurlar, s. 5205.; HTS 120 Kuo Tzu-i Biyografisinde z\u0131rh yerine \u201cmi\u011ffer\u201d, HTS Uygurlar b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise \u201cmi\u011ffer ve z\u0131rh\u201d olarak ge\u00e7erken HTS Pu-ku Huai-en Biyografisinde bundan s\u00f6z etmez. HTS 120 Kuo Tzu-i Biyografisi, ayn\u0131 sayfa.<\/p>\n

13 CTS\u2019de bu konu \u015f\u00f6yle anlat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: \u201cHo-hu-lu: Huai-en nank\u00f6rm\u00fc\u015f! Ka\u011fana imparatorun art\u0131k Yang-tzu Nehri ile Huai Nehri aras\u0131na yerle\u015fti\u011fi, Ba\u015f Kumandan\u0131n ise art\u0131k ordunun ba\u015f\u0131nda olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Ben de o y\u00fczden
\ngelme c\u00fcretinde bulundum. Art\u0131k biliyorum ki imparator sa\u011f ve ba\u015fkentinde, Ling-kung ise hala general. Huai-en deseniz onu zaten G\u00f6k (Tanr\u0131) \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. L\u00fctfen Tibetlileri takip edip \u00f6ld\u00fcrmemize ve koyun ile atlar\u0131n\u0131 ele ge\u00e7irmemize izin verin ki bu \u00fclkeye minnetimizi \u00f6deyebilelim. Ancak Huai-en\u2019in o\u011flu Hatun\u2019un k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fidir, (bu y\u00fczden ) onun \u00f6ld\u00fcr\u00fclmemesini rica ediyoruz\u201d . CTS, ibid.; TCTC, s. 7181.; \u00c7andarl\u0131o\u011flu, Uygur Devletleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, TDAV Yay\u0131nlar\u0131, sayfa. 91.<\/p>\n

14 Bu hediye kare \u015feklinde ipekten ba\u015f\u00f6rt\u00fcs\u00fcd\u00fcr.<\/p>\n

16 Ablet Kamalov, \u201cUygur \u0130mparatorlu\u011fu\u201d, T\u00fcrkler, cilt 2, Yeni T\u00fcrkiye Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2002, s. 394.<\/p>\n

15 Ray Huang, \u00c7in Tarihi, \u00c7ev: Attila S\u00f6nmez \u0130stanbul Bilgi \u00dcniversitesi Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul, 2007, s. 131.<\/p>\n

17 Terhin Yaz\u0131t\u0131n\u0131n Bat\u0131 y\u00fcz\u00fc 6. Sat\u0131r\u0131nda \u201cAlp \u0130\u015fbara Seng\u00fcn Ya\u011flakar\u201d olarak ge\u00e7mektedir. Erhan Ayd\u0131n, Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 Yaz\u0131tlar\u0131, K\u00f6men Yay\u0131nlar\u0131, Konya, 2011, s. 52-53.; Hatice \u015eirin User, K\u00f6kt\u00fcrk ve \u00d6t\u00fcken Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 Yaz\u0131tlar\u0131, K\u00f6men Yay\u0131nlar\u0131, Konya,2010, s. 480. 18 Bu \u00c7ince unvan\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cB\u00fcy\u00fck Buyruk Ulu Seng\u00fcn Luo Tarkan\u201dolmal\u0131d\u0131r. Mei-lu\u2019nun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201cBakan yani buyruk\u201dtur. \u00c7ince b\u00fcy\u00fck General anlam\u0131na gelen \u201cTa Chiang-ch\u00fcn\u201d ise T\u00fcrk\u00e7ede \u201cUlu Seng\u00fcn olarak kar\u015f\u0131l\u0131k bulur. 19 CTS 195 Uygurlar, s. 5206.; HTS 217A Uygurlar b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde ise sadece iki isim vard\u0131r. Bunlar; Alp Tutuk ve Mo-tu Baga Tarkan\u2019\u0131n isimleri ge\u00e7er.;
\n\u0130simlerin T\u00fcrk\u00e7eleri i\u00e7in Saadettin G\u00f6me\u00e7, Uygur Devletleri ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Tarihi, Ak\u00e7a\u011f Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2000, s. 46. 20 Tilla Deniz Baykuzu, \u201c\u0130slam \u00d6ncesi Orta Asya T\u00fcrklerinde Kur ve Kurluk\u201d, A.\u00dc. DTCF Dergisi, cilt 53, say\u0131: 1, 2013, s. 221-250.<\/p>\n

21 Bu konuda beni ayd\u0131nlatan T\u00fcrkiye Atl\u0131 Ok\u00e7uluk Federasyonu Asba\u015fkan\u0131 Say\u0131n Levent Talha SULUO\u011eLU\u2019na te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/p>\n

22 Yusufcan YAS\u0130N, \u201cKitan Devletinde Uygurlar ve Uygur K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, Sel\u00e7uk \u00dcniversitesi T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, say\u0131 34, 2013, syf: 315-327.<\/p>\n

Kaynak\u00e7a<\/span><\/strong><\/p>\n

Ana Kaynaklar<\/span><\/strong><\/p>\n

Chiu T\u2019ang Shu \u820a\u5510\u66f8 (CTS, Eski T\u2019ang Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131), Liu Hs\u00fc \u5289\u9808 945, Chung-hua
\nShu-ch\u00fc \u4e2d\u83ef\u66f8\u5c40Pekin \u5317\u4eac1975 bask\u0131s\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nHsin Tang Shu \u65b0\u5510\u66f8 (HTS, Yeni Tang Y\u0131ll\u0131\u011f\u0131), Ou-yang Hsiu \u6b50\u967d\u4fee, 1060,
\nChung-hua Shu-ch\u00fc \u4e2d\u83ef\u66f8\u5c40Pekin \u5317\u4eac 1975 bask\u0131s\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nTzu-chih T\u2019ung-chien \u8d44\u77e5\u901a\u9452 (TCTC), Ssu-ma Kuang\u53f8\u99ac\u5149, 1085, Pekin
\n2005 bask\u0131s\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.
\nAra\u015ft\u0131rma Eserleri
\nASLANAPA, Oktay, \u201cTarih Boyunca T\u00fcrk Ordusuna Ait Tasvirler”, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc,
\nsay\u0131 22. Syf: 75-83.
\nAYDIN, Erhan, Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 Yaz\u0131tlar\u0131, K\u00f6men Yay\u0131nlar\u0131, Konya, 2011.
\nBAYKUZU, Tilla Deniz, \u201c\u0130slam \u00d6ncesi Orta Asya T\u00fcrklerinde Kur ve Kurluk\u201d,
\nA.\u00dc. DTCF Dergisi, cilt 53 say\u0131: 1, 2013, sayfa: 221-250.
\n______, \u201cT\u2019ang Hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk Generali Pu-Ku Huai-En\u201d, A.\u00dc.DTCF
\nDergisi, Cilt: 54 Say\u0131: 1, 2014, sayfa: 379-404.
\n______, An Lu-shan \u0130syan\u0131 ve B\u00fcy\u00fck Yen Devleti, K\u00f6men Yay\u0131nlar\u0131, Konya 2014.
\n\u00c7ANDARLIO\u011eLU, G\u00fcl\u00e7in, Uygur Devletleri tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, TDAV Yay\u0131nlar\u0131,
\n\u0130stanbul 2004.
\nG\u00d6ME\u00c7, Saadettin, Uygur Devletleri ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc Tarihi, Ak\u00e7a\u011f Yay\u0131nlar\u0131, Ankara
\n2000.
\nHUANG, Ray, \u00c7in Tarihi, \u00c7ev: Attila S\u00f6nmez \u0130stanbul Bilgi \u00dcniversitesi
\nYay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2007.
\n\u0130ZG\u0130, \u00d6zkan, Uygular\u0131n Siyasi ve K\u00fclt\u00fcrel Tarihi, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fc Ara\u015ft\u0131rma
\nEnstit\u00fcs\u00fc, 1987.
\nKAMALOV, Ablet, \u201cUygur \u0130mparatorlu\u011fu\u201d, T\u00dcRKLER, cilt 2, Yeni T\u00fcrkiye
\nYay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2002, syf: 390-405.<\/p>\n

USER, Hatice \u015eirin, K\u00f6kt\u00fcrk ve \u00d6t\u00fcken Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 Yaz\u0131tlar\u0131, K\u00f6men
\nYay\u0131nlar\u0131, Konya 2010.
\nYAS\u0130N, Yusufcan, \u201cKitan Devletinde Uygurlar ve Uygur K\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d, Sel\u00e7uk
\n\u00dcniversitesi T\u00fcrkiyat Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Dergisi, say\u0131 34, 2013, syf: 315-327.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Tilla Deniz BAYKUZU \u00d6zet \u0130slam \u00f6ncesi T\u00fcrklerin kendilerini, sosyal hayatlar\u0131n\u0131 resmetmeleri\u00a0 kaya resimleri d\u0131\u015f\u0131nda pek fazla rastlanan bir durum de\u011fildir. Bu\u00a0 y\u00fczden onlar\u0131n ya\u015fad\u0131klar\u0131 hayatlar\u0131 ve k\u00fclt\u00fcrel unsurlar\u0131 g\u00f6r\u00fcp\u00a0 de\u011ferlendirme \u015fans\u0131m\u0131z nispeten azd\u0131r. Ancak \u00c7inliler hem onlarla olan\u00a0 yak\u0131n ili\u015fkileri hem de kendi kahramanlar\u0131n\u0131 veya kahramanl\u0131klar\u0131, onlarla ilgili \u00e7e\u015fitli tarihi olaylar\u0131 zaman zaman […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4142","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4142","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4142"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4142\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4151,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4142\/revisions\/4151"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4142"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4142"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4142"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}