{"id":4070,"date":"2020-07-04T11:36:40","date_gmt":"2020-07-04T08:36:40","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4070"},"modified":"2020-07-04T11:52:32","modified_gmt":"2020-07-04T08:52:32","slug":"uygurlarin-islami-kabul-ettikleri-ilk-donemlerdeki-islam-medreseleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4070","title":{"rendered":"Uygurlar\u0131n \u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikleri ilk d\u00f6nemlerdeki \u0130slam medreseleri"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/span><\/p>\n

\u0130brahim MUT\u0130<\/span><\/p>\n

\u0130slam dini IX-X. y\u00fczy\u0131llardan itibaren Uygurlar aras\u0131nda h\u0131zla yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam dininin Uygurlar aras\u0131nda nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6ncelikle Karahanl\u0131 hakanlar\u0131ndan Satuk Bu\u011frahan ve onun evlatlar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri sava\u015flara bak\u0131lmakta ama \u0130slam dininin Uygurlarda derin k\u00f6kler salmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olan ba\u015fka etkenler itibara al\u0131nmamaktad\u0131r.<\/p>\n

Biliyoruz ki, Uygurlar m\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nce \u015eamanizm, Maniheizm, Budizm ve Nasturilik gibi dinlerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bir ortamda geli\u015fip ilerleyen ve y\u00fckselen bir medeniyet ve k\u00fclt\u00fcr zenginli\u011fine sahip olmu\u015flard\u0131r. Uygurlar\u0131n madd\u00ee ve manev\u00ee hayat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn alanlar\u0131na derin k\u00f6kler salan bu y\u00fcksek medeniyet anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131n, yaln\u0131z silah g\u00fcc\u00fc ile tamamen ortadan kald\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ola\u011fan bir hadise de\u011fildir. \u0130slam dini sadece bir \u015fekl\u00ee d\u00fczen boyutunda de\u011fil, ancak bir \u00e7e\u015fit yeni sosyal ya\u015fam tarz\u0131 ile de o devirdeki Uygurlar\u0131n siyas\u00ee, ekonomik ve meden\u00ee hayat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sahalar\u0131na yerle\u015fip eski Uygur medeniyetinin b\u00fct\u00fcn miras\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek Uygur medeniyetini yeni s\u00fcrece\u00a0 \u0130slamiyet s\u00fcrecine g\u00f6t\u00fcr\u00fcverdi. Bu s\u00fcre\u00e7te etkili rol\u00fc olmu\u015f \u00f6nemli etkenlerden bir di\u011feri ise, \u0130slam e\u011fitimi, a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131 \u0130slam medreseleri olmu\u015ftur.<\/p>\n

Barthold\u2019un s\u00f6yledi\u011fi gibi \u201cX. y\u00fczy\u0131ldaki \u0130slam medreseleri, \u0130slam\u00ee tebli\u011fin en g\u00fc\u00e7l\u00fc m\u00fcesseslerinden biri idi. Bu medreseler vas\u0131tas\u0131 ile Orta Asya\u2019da y\u00fcr\u00fct\u00fclen \u0130slam dini daveti, Halifeli\u011fin siyas\u00ee hudutlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na ta\u015fm\u0131\u015f, Orta Asya\u2019da elde edilen ba\u015far\u0131, \u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerinde elde edilen ba\u015far\u0131dan daha da fazla olmu\u015ftur.\u201d1<\/p>\n

O y\u00fczden \u0130slam\u2019\u0131n Uygurlar \u00fczerinde derin tesirler b\u0131rakmas\u0131n\u0131n sebepleri \u00fczerinde dururken \u0130slam medreselerinin \u00f6nemini g\u00f6zden uzak tutmamak gerekir.<\/p>\n

1. \u0130slam Medreseleri<\/strong><\/span><\/p>\n

Medrese<\/span> s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc Arap\u00e7a bir kelime olup, ders verilen yer ve s\u0131n\u0131f anlam\u0131na gelir. Orta \u00e7a\u011f \u0130slam d\u00f6neminden itibaren genellikle, orta ve y\u00fcksek e\u011fitim merkezleri \u201cmedrese\u201d kavram\u0131 ile ifade edilegelmi\u015ftir.<\/p>\n

Medreseler \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda ilk olarak Araplar taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f, mescitlerin yan\u0131na din\u00ee okullar in\u015fa edilerek bunlara medrese ad\u0131 verilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar\u0131n Buda mabetlerinin yan\u0131na tesis edilen \u201cVihara\u201d isimli din\u00ee bilim yurtlar\u0131 \u00f6rnek al\u0131narak yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na dair rivayetler de mevcuttur.2<\/p>\n

1065 y\u0131l\u0131nda Sel\u00e7uklu hanedan\u0131n\u0131n me\u015fhur veziri Nizam\u00fclm\u00fclk Ba\u011fdat\u2019ta \u201cNizamiye\u201d ad\u0131nda bir medrese in\u015fa etmi\u015f, onu camilerden ay\u0131r\u0131p devletin denetimi alt\u0131nda \u00f6zel olarak ulema, m\u00fcderris ve devlet adamlar\u0131 yeti\u015ftirmek amac\u0131yla sadece e\u011fitime tahsis etmi\u015f ve b\u00f6ylece \u0130slam \u00fclkeleri i\u00e7in yeni bir \u00f6rnek ortaya koymu\u015ftur. Bu medresenin me\u015fhur m\u00fcderrisi -\u0130slam d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bu d\u00f6nemdeki \u00fcnl\u00fc alimi, filozofu ve e\u011fitimcisi- Gazali, \u0130hy\u00e2u Ul\u00fbmi\u2019d-D\u00een adl\u0131 eserinde \u0130slam e\u011fitimi teorisinin be\u015f \u00f6nemli unsurunu ortaya koymu\u015ftur. \u201c\u00d6\u011frencinin fazileti, e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin fazileti, ak\u0131l ve idrak delilleriyle \u00f6\u011fretimin de\u011ferini kan\u0131tlamak, ilmin t\u00fcrleri ve \u00f6\u011fretmenler ile \u00f6\u011frencilerin sorumluluklar\u0131.\u201d Bu zat\u0131n konu ile ilgili g\u00f6r\u00fc\u015fleri, o d\u00f6nemdeki Avrupa e\u011fitimcilerinin g\u00f6r\u00fc\u015flerinden daha ileri seviyede idi.3<\/p>\n

Samaniler ve Karahanl\u0131lar d\u00f6nemlerinde Orta Asya\u2019da tesis edilen medreseler, Nizam\u00fclm\u00fclk ve Gazneliler taraf\u0131ndan te\u015fkil edilen ve ilm\u00ee m\u00fckemmelli\u011fine kavu\u015fan medrese modeli \u00f6rnek al\u0131narak yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar\u0131n b\u00fcy\u00fck ba\u015fkenti Balasagun\u2019daki medreselerin durumu ile ilgili do\u011frudan bilgi veren kaynaklar pek azd\u0131r. W. Barthold\u2019un kaydetti\u011fine g\u00f6re, Samaniler 893 y\u0131l\u0131nda Talas \u015fehrini ald\u0131ktan sonra oradaki b\u00fcy\u00fck bir H\u0131ristiyan mabedini camiye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Yedi Su b\u00f6lgesinde Karluk ve O\u011fuz kabilelerinin yerli hanlar\u0131 daha M\u00fcsl\u00fcman olmam\u0131\u015fken bu b\u00f6lgedeki Cend ve Yenikent gibi M\u00fcsl\u00fcman t\u00fcccarlar\u0131n topluca oturduklar\u0131 \u015fehirlerde cami ve din\u00ee okullar mevcut idi. Bu\u011frahanlar hakk\u0131ndaki tezkireden bilindi\u011fi \u00fczere Satuk Bu\u011fra han\u0131n amcas\u0131 O\u011ful \u00c7ak\u2019\u0131n hanl\u0131k yapt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde Artu\u015f\u2019ta bir mescit mevcut olup, bu mescit esasen \u0130slam memleketlerinden gelen t\u00fcccarlar\u0131n din\u00ee faaliyet merkezi olmu\u015ftu.4<\/p>\n

Bilindi\u011fi gibi Yedisu\u2019daki \u00f6nemli merkezlerden biri olan Farab \u015fehrinin Semerkant ve Buhara ile yo\u011fun k\u00fclt\u00fcrel ili\u015fkisi vard\u0131. Daha Karahanl\u0131lar s\u00fclalesi gelmeden \u00f6nce bu \u015fehirden Ebu Nasr Farabi ve Ebu \u0130shak \u0130bn \u0130brahim Farabi gibi \u00fcnl\u00fc T\u00fcrk \u0130slam filozoflar\u0131 ve filologlar yeti\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde Ka\u015fgar\u2019da kurulan medreselerden g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilinenleri \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

Saciye Medresesi:<\/span> Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee, kendisinin Surah Lugatine \u0130lave adl\u0131 eserinde bu medresenin ad\u0131n\u0131 zikretmekte ve Cevher\u00ee\u2019nin S\u0131hah5 adl\u0131 l\u00fcgatini yo\u011fun arama sonucunda, Sultan Satuk Bu\u011frahan taraf\u0131ndan in\u015fa edilen Saciye Medresesi k\u00fct\u00fcphanesinde buldu\u011funu bildirmektedir.6 Saciye Medresesi Karahanl\u0131lardan sonra, \u00f6zellikle Nayman \u015eehzadesi K\u00fc\u00e7l\u00fck Han\u2019\u0131n h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc d\u00f6nemlerde bir m\u00fcddet y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f halde kald\u0131ysa da, \u00c7a\u011fatay hanlar\u0131ndan Orta Asya valisi Mesud Bey 1260 y\u0131l\u0131nda bu medrese harabesinin yerine Mesudiye Medresesi\u2019ni ve onun yan\u0131na Saadet K\u00fct\u00fcphanesi\u2019ni yapt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Cemal\u2019in kaydettiklerine bak\u0131l\u0131rsa bu medreseye \u201cd\u00fcnyan\u0131n her yerinden her y\u0131l \u00e7ok say\u0131da \u00f6\u011frenci ilim \u00f6\u011frenmeye gelirdi. Burada sadece din\u00ee bilimler de\u011fil Aristo, Sokrat, Farab\u00ee, \u0130bn Sina ve Harezm\u00ee felsefeleri de okutulurdu.\u201d7<\/p>\n

Hamidiye Medresesi:<\/span> Ka\u015fgar Devletba\u011f\u2019daki bu medrese de Karahanl\u0131lar d\u00f6neminden itibaren boy g\u00f6sterip gelmekte olan \u00f6nemli medreselerden biridir. Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut\u2019un me\u015fhur eseri D\u00eev\u00e2nu Lug\u00e2ti\u2019t-T\u00fcrk\u2019te \u201c\u00fcstad\u0131m\u201d diye bahsetti\u011fi H\u00fcseyin \u0130bn Halef el-Ka\u015fgar\u00ee\u2019nin m\u00fcderrislik yapm\u0131\u015f oldu\u011fu bu medrese, Karahanl\u0131lar hanedan\u0131n yeti\u015fmesinde etkili oldu\u011fu gibi di\u011fer sahalarda da bir\u00e7ok alimin yeti\u015fmesine katk\u0131da bulunmu\u015ftur.<\/p>\n

Mahmudiye Medresesi:<\/span> Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde hanedan\u0131n yazl\u0131k olarak kulland\u0131klar\u0131 Opal\u2019da, Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2019un t\u00fcrbesinin yan\u0131nda \u201cMahmudiye Medresesi\u201d ad\u0131yla bir medrese mevcuttur.<\/p>\n

Mezkur t\u00fcrbnine tezkiresinden anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131na g\u00f6re, bu medrese Karahanl\u0131lar hanedan\u0131 ile do\u011frudan ilgilidir. Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud hayat\u0131n\u0131n sonunda Ba\u011fdat\u2019tan d\u00f6nd\u00fckten sonra bu medresede sekiz sene m\u00fcderrislik yapmak suretiyle bir\u00e7ok bilgin yeti\u015ftirerek \u201cPir-i ilim\u201d nam\u0131 ile halk aras\u0131nda \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r8.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde Ka\u015fgar\u2019da in\u015fa edilen bu medreseler, o d\u00f6nemde Orta Asya\u2019n\u0131n her yerinden gelen muhtelif sahalarda uzmanla\u015fm\u0131\u015f alimlerin ve \u015fairlerin faaliyet merkezi haline gelmi\u015ftir. O y\u00fczden Cemal o zamanki Ka\u015fgar\u2019dan bahsederken, \u201c\u0130slam diyar\u0131, evliyalar yurdu, me\u015fhur zatlar\u0131n faaliyet sahnesi, sayg\u0131 de\u011fer emirlerin mekan\u0131, b\u00fcy\u00fck alimlerin do\u011fup b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc \u015fehir Ka\u015fgar, kendi d\u00f6neminde \u00e7ok geli\u015fmi\u015f, g\u00fczel bir \u015fehir idi\u201d diye yazmaktad\u0131r.9 Ba\u015fka tarih\u00e7iler de o zamanlar Ka\u015fgar\u2019\u0131n Orta Asya\u2019daki b\u00fcy\u00fck medeniyet merkezlerinden biri oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc teyit etmektedirler.<\/p>\n

Ka\u015fgar\u2019daki medrese binalar\u0131 genelde hakanlar, me\u015fhur vezirler ve b\u00fcy\u00fck n\u00fcfuz sahipleri taraf\u0131ndan in\u015fa edilmi\u015ftir. Medreseleri yapt\u0131ranlar medreselerin giderini kar\u015f\u0131lamak i\u00e7in \u00f6zel vak\u0131flar kurmu\u015flard\u0131r. Bu t\u00fcr vak\u0131flar\u0131n m\u00fclkleri, araziler, kervansaraylar veya yol boyundaki d\u00fckkanlar gibi emlakten olu\u015fmakta idi. M\u00fcderrislerin maa\u015flar\u0131, mal\u00ee durumu iyi olmayan \u00f6\u011frencilere yard\u0131m gibi masraflar da bu gelirden temin edilirdi ve bu bir adet haline gelmi\u015fti.<\/p>\n

Me\u015fhur medreselerin binalar\u0131, \u00f6zellikle sultanlar, vezirler, b\u00fcy\u00fck n\u00fcfuz sahipleri taraf\u0131ndan yap\u0131lanlar\u0131, \u00e7ok daha g\u00f6steri\u015fli idi. Medreselerin dershaneleri \u00e7ok geni\u015f, kapasitesi y\u00fcksek olmakla birlikte, \u00f6\u011fretmenlerin dinlenme odalar\u0131 da bu medreselerin m\u00fc\u015ftemilat\u0131 i\u00e7inde idi. \u00d6\u011frenci yatakhanelerine gelince, bir okulun en 30-40 kadar yatakhanesi olup, her bir yatakhanede 8-10 ki\u015fi bar\u0131nabiliyordu.<\/p>\n

Bunun d\u0131\u015f\u0131nda hamam, yemekhane ve tuvaletleri bulunuyordu. Karahanl\u0131lar d\u00f6nemindeki medrese ve mescitler \u00f6zel bir mimariye sahip idi. Cengiz Han d\u00f6neminde bu yerden ge\u00e7en \u00c7in seyyah\u0131 \u00c7ang\u2013\u00e7\u00fcn, bu okul binalar\u0131n\u0131n \u00e7ok muhte\u015fem, duvarlar\u0131n\u0131n kerpi\u00e7li, tavanlar\u0131n\u0131n renkli ve s\u00fcsl\u00fc oldu\u011funu, pencerelerinin renkli camlardan yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.10 Bu binalar\u0131n kurulu\u015f yap\u0131s\u0131 \u0130slam mimarisinin b\u00fct\u00fcn \u00f6zelliklerini kendisinde toplam\u0131\u015ft\u0131r. Medresenin duvar ve pencereleri o zamanki \u201cBuda Bin Evleri\u201dnin11 s\u00fcslenmesinde b\u00fcy\u00fck \u00fcn kazanan halk nakka\u015flar\u0131n\u0131n ve \u0130slam hat sanat\u0131n\u0131n en g\u00fczel \u00f6rnekleriyle s\u00fcslenmi\u015ftir.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde in\u015fa edilen bu t\u00fcr medrese tarz\u0131 daha sonraki d\u00f6nemlerde Sincan (T\u00fcrkistan)\u2019\u0131n di\u011fer b\u00f6lgelerindeki in\u015faat yap\u0131s\u0131n\u0131 da b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilemi\u015ftir. \u00d6zellikle \u00c7a\u011fatay d\u00f6neminde Orta Asya valisi olan Mesud Bey taraf\u0131ndan Ka\u015fgar\u2019da yap\u0131lan Mesudiye Medresesi en \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6rneklerden biridir.<\/p>\n

2. \u0130slam Medreselerinde Okutulan Dersler ve \u00d6\u011fretim Metodu<\/span><\/strong><\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde Ka\u015fgar\u2019da kurulan medreselerde hangi derslerin nas\u0131l verildi\u011fine dair do\u011frudan bilgi veren tarih\u00ee vesikalar \u00e7ok azd\u0131r. Ancak bu medreselerin \u00f6rne\u011fini te\u015fkil eden Ba\u011fdat ve Buhara medreseleri ve daha sonraki zamanlarda Ka\u015fgar medreselerinde okutulagelen derslere bak\u0131larak o d\u00f6nemde Ka\u015fgar medreselerinde hangi derslerin okundu\u011funu genel manas\u0131yla anlamak o kadar da zor olmasa gerekir.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6nemindeki din\u00ee okullarda ve \u0130slam\u00ee medreselerde \u00f6ncelikle din\u00ee e\u011fitim ve \u00f6\u011fretim yap\u0131l\u0131rd\u0131. T\u0131pk\u0131 \u0130bn Haldun (1332-1406)\u2019un s\u00f6yledi\u011fi gibi \u0130slam\u00ee okullarda \u0130slam dini ve Kur\u2019an, b\u00fct\u00fcn \u00f6\u011frenimin merkezini olu\u015ftururdu. B\u00fct\u00fcn din\u00ee ve d\u00fcnyev\u00ee dersler bu minval \u00fczere verilmekte idi. Ayn\u0131 zamanda bu, \u0130slam\u00ee okullardaki e\u011fitim ve \u00f6\u011fretimin temel amac\u0131 idi. Ancak bu okullarda Hz. Peygamber (s.a.)\u2019in \u201cAran\u0131zdaki en iyi ki\u015filer, ahiret u\u011fruna d\u00fcnya i\u015flerini bo\u015f veren, d\u00fcnya u\u011fruna ahiret i\u015flerini bo\u015f veren ki\u015filer de\u011fil, her ikisi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerdir\u201d d\u00fcsturuna uyarak d\u00fcnya hayat\u0131 i\u00e7in gerekli bilgilere de yeterli derecede yer verilmi\u015ftir. Bu durum X. y\u00fczy\u0131ldanXV. y\u00fczy\u0131la kadar kendi safiyetini korumu\u015ftur. Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde her k\u00f6y veya mahallede birer tane din\u00ee okul, \u015fehirlerde ise birka\u00e7 tane medrese bulunurdu. \u0130lkokullarda esas olan Kur\u2019an okumas\u0131n\u0131 ve yaz\u0131 yazmas\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretmek olmakla beraber akaid bilgileri ile T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131 hakk\u0131nda ba\u015flang\u0131\u00e7 seviyesinde dersler de verilirdi. Bu tip ilkokullarda ders, mescitlerde veya mescit bah\u00e7elerinde veyahut imamlar\u0131n evlerinde ders yap\u0131l\u0131rd\u0131. Ders esnas\u0131nda erkek ve k\u0131z talebeler kar\u0131\u015f\u0131k olarak oturur ve ders al\u0131rlard\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7ten sonra \u00f6\u011frenciler kendi yeteneklerine ve dirayet durumlar\u0131na g\u00f6re farkl\u0131 okullarda farkl\u0131 dersler al\u0131rlard\u0131.<\/p>\n

Medreselerin ders programlar\u0131n\u0131 \u015f\u00f6yle s\u0131ralamak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/span><\/p>\n

1. \u0130slam k\u00fclliyat\u0131na ait bilgiler:<\/span> Tefsir, hadis, f\u0131k\u0131h. Bu derslerden maksat, Kur\u2019an ve \u0130slam \u015feriat\u0131 hakk\u0131nda daha ileri seviyede bilgi vermektir.
\n2. Dil ve edebiyat dersleri:<\/span> Dil derslerinde Arap dili esas olup, bu dilin mahre\u00e7 ve gramer bilgileri \u00f6n planda idi. Arap dili \u0130slam d\u00fcnya s\u0131nda din\u00ee ve di\u011fer ilimlerin dili durumunda oldu\u011fu i\u00e7in medreselerde bu dile b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6steriliyordu. Bununla beraber Fars dilinin de bu okullarda okutuldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6zellikle edebiyat derslerinde Fars dili \u00f6n planda idi. T\u00fcrk dili, \u00f6\u011frencilerin ana dili oldu\u011fu i\u00e7in b\u00fct\u00fcn derslerin a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 bu dil ile yapmak gerekiyordu.<\/p>\n

O y\u00fczden Arap ve Fars dilleri T\u00fcrk diliyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmal\u0131 olarak okutulurdu. Edebiyat derslerinde fesahat, belagat, aruz ilmi ve yazma tekni\u011fi, hattatl\u0131k ilmi gibi ilimler temel derslerden say\u0131lmakta, terc\u00fcme tekni\u011fi ve tarih dersleri ise edebiyat derslerinin bir t\u00fcr\u00fc olarak okutulmaktayd\u0131.<\/p>\n

3. Riyaziyat:<\/span> Bu derste matematik, geometri, astronomi, cebir ve m\u00fczik ilmi \u00f6\u011fretilirdi.
\n4. \u0130lm-i Hikmet:<\/span> Hikmet (felsefe), mant\u0131k, dinler bilgisi, metafizik, kimya, t\u0131p, co\u011frafya, siyaset, ahl\u00e2k ve ev y\u00f6netimiyle ilgili dersler okutulurdu. Bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda baytarl\u0131k, ziraat\u00e7\u0131l\u0131k gibi dersler ek ders olarak ders program\u0131nda yer al\u0131rd\u0131.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck \u015fehirlerde medreselerin yan\u0131nda k\u00fct\u00fcphaneler, \u015fifahaneler ve bazen laboratuarlar bulunmakta, ders hocalar\u0131 \u00f6\u011fretim faaliyeti d\u0131\u015f\u0131nda buralarda uygulama ve ilm\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalarla me\u015fgul olmaktayd\u0131lar.<\/p>\n

Medreselerin \u00f6\u011fretim metodu nispeten sadeydi: Hocalar k\u00fcrs\u00fcde ders anlat\u0131rken \u00f6\u011frenciler onun \u00f6n\u00fcnde halka \u015feklinde oturarak ders al\u0131rlard\u0131. Dersler ezbere dayal\u0131 idi. Daha \u00fcst s\u0131n\u0131flarda dersin devam\u0131nda baz\u0131 meseleler \u00fczerinde ilm\u00ee tart\u0131\u015fmalar vuku bulurdu ki, bu da medrese derslerinin bir t\u00fcr\u00fc idi. Bu t\u00fcr tart\u0131\u015fmalara m\u00fcderris ve \u00f6\u011frencilerin d\u0131\u015f\u0131nda isteyen herkes i\u015ftirak edebilmekte ve d\u0131\u015fardan kat\u0131lanlar i\u00e7in \u00f6zel bir yer haz\u0131rlanmaktayd\u0131. Tart\u0131\u015fmalar bazen \u00e7ok cidd\u00ee seyreder ve bazen de iki taraf g\u00f6r\u00fc\u015f birli\u011fi ile ayr\u0131l\u0131rlard\u0131. Bazen taraflar aras\u0131nda fizik\u00ee m\u00fcdahale t\u00fcr\u00fcnden vakalar da ger\u00e7ekle\u015fmekteydi.\u00d6\u011frenciler bir hocadan icazet ald\u0131ktan sonra di\u011fer hocan\u0131n dersine devam emekteydiler.<\/p>\n

Medreselerde e\u011fitim s\u00fcresine s\u0131n\u0131r konulmazd\u0131. \u00d6\u011frenim genelde i\u015fi 15-20 sene kadar s\u00fcrerdi. Yetenekli \u00f6\u011frenciler bir medresede belli bir zaman ders ald\u0131ktan sonra istedi\u011fi ilim dal\u0131na g\u00f6re tahsilatta bulunmak i\u00e7in ba\u015fka \u015fehirlerdeki me\u015fhur uleman\u0131n derslerine devam edip onlardan da icazet al\u0131rlard\u0131.<\/p>\n

Medreselerde \u00f6\u011fretmenler, muallim, m\u00fceddip, m\u00fcderris, \u015feyh ve imam gibi derecelere ayr\u0131l\u0131rlard\u0131.<\/p>\n

3. Ka\u015fgar Medreselerini Meydana Getiren K\u00fclt\u00fcrel Ortam<\/strong><\/span><\/p>\n

Ka\u015fgar\u2019daki \u0130slam medreseleri, o devirde Orta Asya\u2019da Samaniler d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck geli\u015fmeler kaydeden \u0130slam medeniyetinden ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez. \u00d6zellikle Orta Asya\u2019da ya\u015fayan yerli halk kitlesi i\u00e7erisinde boy g\u00f6steren alimlerin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki \u015f\u00f6hretinin b\u00fcy\u00fck olmas\u0131, herkes taraf\u0131ndan kabul edilen bir ger\u00e7ektir. Bu y\u00fczden biz konu\u015fmam\u0131za \u00f6ncelikle Samaniler d\u00f6neminden ba\u015flayarak devam edece\u011fiz:<\/p>\n

Orta Asya\u2019da \u0130slam medreseleri evvela Samaniler (892-999) d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck geli\u015fme kaydetmi\u015ftir. \u0130ranl\u0131lar\u0131n mill\u00ee devleti olan Samaniler Ba\u011fdat\u2019ta Arap medrese sistemine uygun olarak kurulan \u0130slam medreselerini Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fcne uyarlayarak ilk \u00f6nce Fars dilini Arap dili ile birlikte resm\u00ee dil olarak kabul ettiler. Medreselerde, ilahiyat, felsefe, riyaziyat okutulur ve dersler Arap\u00e7a olarak yap\u0131l\u0131rd\u0131. Bu ilimlerin d\u0131\u015f\u0131nda, \u00f6zellikle edebiyat ve sanatta Fars dilinin bir \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc vard\u0131.<\/p>\n

Yunan, Hind ve S\u00fcryani dillerinden bir\u00e7ok felsefe, t\u0131p, matematik, astronomi ve edebiyat eserinin Fars\u00e7aya terc\u00fcmeleri yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ve bu eserlerdeki g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 \u015ferh eden bir\u00e7ok eser yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bundan dolay\u0131 Yunan felsefesinin materyalistlik g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc destekleyen ak\u0131lc\u0131l\u0131k amilleri, orta \u00e7a\u011f \u0130slam kelam\u0131n\u0131 etkilemeye ba\u015flad\u0131.12<\/p>\n

Bu sahada Samaniler (daha sonra Karahanl\u0131lar) d\u00f6neminde Orta Asya halk\u0131 aras\u0131ndan \u00e7\u0131kan alimlerin rol\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. X. y\u00fczy\u0131lda Orta Asya fikir sahas\u0131nda \u0130slam kelam\u0131 ile, Aristo felsefesinin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131na tan\u0131t\u0131lmas\u0131yla ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f ak\u0131lc\u0131l\u0131k \u00f6\u011fretileri aras\u0131ndaki cidd\u00ee tart\u0131\u015fmalar, s\u00f6z konusu alimler taraf\u0131ndan y\u00fcksek seviyeye ula\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Tabii ki, bu d\u00f6nemde ananev\u00ee \u0130slam ilahiyat ilmi taraftarlar\u0131 da bo\u015f durmam\u0131\u015flard\u0131. Onlar da d\u00f6nemin h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 aras\u0131ndan kendi taraftarlar\u0131n\u0131 bulup, \u00fcst\u00fcnl\u00fck kazand\u0131klar\u0131 zaman her t\u00fcrl\u00fc bahanelerle mezkur ki\u015fileri m\u00fcrted yerine koyarak ortadan kald\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak, Ba\u011fdat\u2019ta Nizam\u00fclm\u00fclk Orta Asya\u2019da Samani padi\u015fahlar\u0131 ve Karahanl\u0131 hakanlar\u0131 i\u00e7erisindeki a\u00e7\u0131k fikirli h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n himayesinde bahsetti\u011fimiz d\u00f6nemin alimleri, mensubu olduklar\u0131 gurubun g\u00f6r\u00fc\u015flerini geni\u015f \u00e7apta yayabilmi\u015flerdir.<\/p>\n

XII. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f Nizami Aruzi Semerkandi Mecm\u00fb\u2018u\u2019n-Nev\u00e2dir adl\u0131 eserinde, Samaniler ve Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde ilim ve marifet yanl\u0131s\u0131 olan Samani padi\u015fah\u0131 Emir \u0130smail Samani, Garbi (Bat\u0131) Karahanl\u0131lar hakan\u0131 H\u0131z\u0131r Han gibi bir\u00e7ok h\u00fck\u00fcmdar\u0131 ve \u00e7evresi ne toplanan y\u00fczlerce filozof, astronom, edebiyat\u00e7\u0131, \u015fair ve t\u0131p bilginini zikretmektedir.<\/p>\n

Sosyal arka plana b\u00f6yle bir bak\u0131\u015fla, Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde Uygur \u015fehirlerinde kurulan \u0130slam medreselerinin, Buda dininin \u201churufiyecilik\u201d mezhebinin etkisi alt\u0131nda manev\u00ee bozuklu\u011fa u\u011frayan Uygur cemiyetine tamamen yeni ve manev\u00ee bir canl\u0131l\u0131k getirdi\u011fini g\u00f6rebiliriz. Ba\u015fka bir \u015fekilde s\u00f6yleyecek olursak, \u0130slam dini Uygurlara sadece tek ilah getirmekle kalmam\u0131\u015f, daha da ilerleyerek yeni bir medeniyet getirmi\u015ftir.<\/p>\n

4. Ka\u015fgar Medreselerinde \u0130lm\u00ee \u00c7al\u0131\u015fmalarda Bulunan M\u00fcderrisler<\/strong><\/span><\/p>\n

Ka\u015fgar medreseleri ilk kuruldu\u011fu zamanlarda m\u00fcderrislik yapan alimler, Samaniler d\u00f6neminde Buhara, Semerkand ve Ba\u011fdat gibi y\u00fcksek bilim merkezlerinde e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015f alimler idi. Bunlardan hakk\u0131nda bilgi sahibi olduklar\u0131m\u0131z \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

Ebu Nas\u0131r Saman\u00ee (350\/961):<\/span> Sultan Satuk Bu\u011fra Han\u2019\u0131 \u0130slamiyete davet eden bu alim -ad\u0131na yaz\u0131lan tezkirede bildirildi\u011fine g\u00f6reKa\u015fgar\u2019\u0131n Artu\u015f kasabas\u0131nda ilk medreseyi kurmu\u015f ve yedi bin ki\u015finin M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131na vesile olmu\u015ftur. Ayr\u0131ca 70 ki\u015fiyi e\u011fitip kemale erdirmi\u015ftir. Bunlar esasen han\u0131n ve devlet adamlar\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131ndan olu\u015fmaktayd\u0131. Ayr\u0131ca elliden fazla alim yeti\u015ftirmi\u015ftir.13 Ebu Nas\u0131r Saman\u00ee T\u00fcrk\u00ee halklar i\u00e7inde \u0130slam davetini y\u00fcr\u00fctmek i\u00e7in T\u00fcrk dilini iyi \u00f6\u011frenmi\u015f ve bu sayede din\u00ee davet ve m\u00fcderrislik i\u015finde ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Ebu\u2019l-Hasan Said Hatem ve Said Celaleddin el-Ba\u011fdad\u00ee:<\/span> Bu iki ki\u015fi m. 950 y\u0131l\u0131nda Ka\u015fgar\u2019a gelerek Sultan Satuk Bu\u011frahan\u2019\u0131 \u0130slam dinine davet etmi\u015ftir. Daha sonra Saciye medresesinde ilahiyat dersi vermek suretiyle bir\u00e7ok talebe yeti\u015ftirmi\u015ftir.<\/p>\n

Huseyn b. Halef el-Ka\u015fgar\u00ee:<\/span> Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut\u2019un D\u00eev\u00e2nu Lug\u00e2ti\u2019t-T\u00fcrk adl\u0131 eserinde \u201c\u00fcstad\u0131m\u201d diye h\u00fcrmetle and\u0131\u011f\u0131 \u201ce\u015f-\u015eeyh el\u0130mam ez-Zahid Huseyn \u0130bn Halef Ka\u015fgar\u00ee\u201d Hamidiye medresesinde uzun s\u00fcre m\u00fcderrislik yapm\u0131\u015ft\u0131r. Cemal, bu ki\u015fiyi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemin me\u015fhur \u201cilahiyat alimi ve musannifi\u201d diye yazmakta ve onun tefsir ve hadislere yazm\u0131\u015f oldu\u011fu a\u00e7\u0131klamalar\u0131n b\u00fcy\u00fck ilgi ile kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 zikretmektedir.14 Tacu\u2019l-\u0130slam es-Sem\u2018an\u00ee Kit\u00e2bu\u2019l-Ens\u00e2b adl\u0131 eserinde bu ki\u015fiye y\u00fcksek de\u011fer vermektedir. Bu zat 1093 y\u0131l\u0131nda 120 ya\u015f\u0131nda vefat etmi\u015ftir. Bir\u00e7ok hakan\u0131n \u201cduac\u0131s\u0131\u201d olarak h\u00fcrmet g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut hakk\u0131ndaki tezkirede anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut ilk \u00f6\u011frenimini Opal\u2019daki medresede g\u00f6rd\u00fckten sonra y\u00fcksek tahsilini, Huseyn b. Halef\u2019ten alm\u0131\u015ft\u0131r. Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut gibi Arap, Fars ve T\u00fcrk dillerini b\u00fct\u00fcn leh\u00e7eleri ile bilen, derin bilgi sahibi bir ki\u015fiyi yeti\u015ftirebilmek i\u00e7in onun hocas\u0131n\u0131n ne kadar derin bilgiye sahip olmas\u0131 gerekti\u011fini anlayabilmek o kadar zor olmasa gerekir.<\/p>\n

Cemalettin Ka\u015fgar\u00ee:<\/span> X. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda ya\u015fay\u0131p m\u00fcderrislikte \u00fcn kazanan Ka\u015fgar\u2019daki me\u015fhur alimlerden biridir. B\u00fct\u00fcn ilimlerde \u00fcn kazanm\u0131\u015f, derin bilgi sahibi olan bu ki\u015fi, Ka\u015fgar\u2019da yeti\u015fen bir\u00e7ok alimin hocas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

\u0130mamuddin Ka\u015fgar\u00ee:<\/span> X. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Ka\u015fgar\u2019daki Saciye medresesinden yeti\u015fen bu alim, t\u0131p sahas\u0131nda d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck \u015f\u00f6hret kazanm\u0131\u015ft\u0131r. O bir yandan Ebu Ali \u0130bn Sina\u2019n\u0131n t\u0131p ilmindeki metotlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, \u00f6te yandan eski Uygur ve \u00c7in t\u0131bb\u0131n\u0131n tedavi usulleri ile zenginle\u015ftirerek Uygur \u0130slam t\u0131p ilmini y\u00fcksek seviyeye ula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130mam\u00fcddin Ka\u015fgar\u00ee taraf\u0131ndan yaz\u0131lan \u015eerhu\u2019lKanun adl\u0131 eseri, Karahanl\u0131lar devleti taraf\u0131ndan devletin sa\u011fl\u0131k i\u015fleri t\u00fcz\u00fc\u011f\u00fc olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bundan ba\u015fka \u0130mamuddin Ka\u015fgar\u00ee Ebu Bekir Muhammed er-Raz\u00ee\u2019nin D\u00e2iretu\u2019l-Ma\u2018\u00e2rifi\u2019t-T\u0131bbiye, Kit\u00e2bu\u2019\u015f-\u015e\u00e2hid, Kit\u00e2bu\u2019l-H\u00e2v\u00ee, \u0130bn Sina\u2019n\u0131n Hikmet\u00fc\u2019l-A\u2018l\u00e2, Farab\u00ee\u2019nin \u0130hs\u00e2\u2019u\u2019l-Ul\u00fbm eserlerine \u015ferh yazm\u0131\u015f ve farkl\u0131 \u00fclkelerden ilim tahsili i\u00e7in Ka\u015fgar\u2019a gelen talebeleri vas\u0131tas\u0131yla bu eserlerin Do\u011fu milletlerince tan\u0131nmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olmu\u015ftur.<\/p>\n

\u0130mam\u00fcddin Ka\u015fgar\u00ee Saciye Medresesi yan\u0131nda a\u00e7\u0131lan devlet \u015fifahanesinde cerrahi ilminde pratik ara\u015ft\u0131rmalarda bulunmu\u015f ve yeti\u015ftirdi\u011fi talebeleri ile Uygur t\u0131bb\u0131 ve e\u011fitim sahas\u0131nda b\u00fcy\u00fck geli\u015fmelerin temelini atm\u0131\u015ft\u0131r.15<\/p>\n

Abdulgaffar b. Huseyn el-Ka\u015fgar\u00ee (476\/1083):<\/span> D\u00f6neminin me\u015fhur e\u011fitimcisi ve tarih\u00e7isidir.16 Bu zat Ka\u015fgar medreselerinde tahsilini tamamlad\u0131ktan sonra bir taraftan \u00f6\u011fretim i\u015fleriyle me\u015fgul olmu\u015f, di\u011fer yandan telifle ilgilenerek Ka\u015fgar Tarihi, \u00dcstadlar\u0131n Topland\u0131\u011f\u0131 Yer adl\u0131 eserleri yazm\u0131\u015ft\u0131r. Onun bu eserleri, d\u00f6neminde \u00e7ok \u00fcn kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Karahanl\u0131lar tarihine dair ilk elden malumat veren bu eser, Cemal\u2019in eserleri vas\u0131tas\u0131yla haberdar oldu\u011fumuz baz\u0131 par\u00e7alar hari\u00e7, maalesef bize ula\u015fmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Muhammed b. Re\u015fid b. Ali el-Ka\u015fgar\u00ee (476\/1083):<\/span> XI. Y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f bulunan bu me\u015fhur alim ve tabip, \u0130mamuddin Ka\u015fgar\u00ee\u2019nin talebesidir. O eserlerinde Uygur t\u0131bb\u0131n\u0131n uzak ge\u00e7mi\u015finin tecr\u00fcbe s\u00fcrecinde toplanan bitki, hayvan ve madenlerden yap\u0131lan \u00e7e\u015fitli ila\u00e7lar\u0131 de\u011ferlendirerek Uygur t\u0131p ilminin revac\u0131na b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulunmu\u015ftur. \u00d6zellikle alacal\u0131 (vitiligo), cinsiyet, g\u00f6z zafiyeti gibi hastal\u0131klar \u00fczerindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n

5. Medreselerin Rol\u00fc<\/span><\/strong><\/p>\n

Karahanl\u0131lar d\u00f6nemindeki medreselerin rol\u00fc \u015funlard\u0131r:<\/span><\/p>\n

1. Han saraylar\u0131n\u0131n yan\u0131nda tesis edilen medreseler (genelde bunlara \u201chanl\u0131k medrese\u201d denilir) han ailesine mensup olan ki\u015filer ve devlet adamlar\u0131na e\u011fitim verirdi. Orada normal medreselerde okutulan medrese derslerinin d\u0131\u015f\u0131nda siyaset tekni\u011fi, saray ve sosyal d\u00fczen bilimleri, di\u011fer k\u00fclt\u00fcrel bilgiler, \u00f6zellikle yaz\u0131 i\u015fleri ile ilgili teknik bilgiler ve tarih dersleri verilir idi. Bu y\u00f6ntemle hanl\u0131k i\u00e7in gerekli olan e\u011fitimli devlet adamlar\u0131 yeti\u015ftirilmi\u015ftir. Karahanl\u0131lar s\u00fclalesinden yeti\u015fen me\u015fhur hakanlar, \u00f6zellikle ilim a\u015f\u0131\u011f\u0131 ve marifet taraftar\u0131 olan hakanlar, vezirler ve d\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc \u015fahsiyetleri bu medreselerde e\u011fitim g\u00f6rm\u00fc\u015flerdir.<\/p>\n

Bu hakanlar\u0131n medeniyet sahas\u0131nda g\u00f6sterdikleri b\u00fcy\u00fck hizmetlerden biri, kendilerinden \u00f6nce, Orta Asya\u2019da Samanilerin Fars dilinin b\u00fcy\u00fck geli\u015fme noktas\u0131na ula\u015fmas\u0131nda ortaya koyduklar\u0131 hizmetleri \u00f6rnek alarak, eski Uygur dilini Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a gibi ilim ve edebiyat dili olarak kabul etmeleridir.<\/p>\n

Bilindi\u011fi gibi Araplar Orta Asya\u2019y\u0131 bilfiil y\u00f6nettikleri zaman eski Uygur dilinde yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplar Mecusilik propagandas\u0131 olarak kabul edilmi\u015f, o dilde yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplar\u0131 okumak ve o dil ile eser yazmak yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Arap \u0130slam ordusu komutan\u0131 Kuteybe, Orta Asya\u2019y\u0131 ele ge\u00e7irme sava\u015f\u0131nda \u0130slam ordusu i\u00e7in b\u00fcy\u00fck hizmet g\u00f6steren Uh\u015fin ad\u0131nda bir Uygur komutan\u0131 eski Uygurca bir kitab\u0131 okuma su\u00e7undan \u00f6l\u00fcme mahkum etmi\u015ftir. O y\u00fczden Ka\u015fgar\u2019da yeti\u015fen Pir Huyla17 gibi Uygurlar\u0131n gen\u00e7 ku\u015fak bilginleri Arap \u0130slam ordusunun tehdidinden korkup \u00c7in\u2019in i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131na ka\u00e7m\u0131\u015f ve orada Nom Kitaplar\u0131n\u0131n Okunu\u015fu ve Manas\u0131 adl\u0131 100 ciltlik me\u015fhur kitab\u0131 yazarak, Buda dini eserlerini ve okuma kurallar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Buda dini akidesini \u015ferh etmek suretiyle Uygurlar\u0131n o d\u00f6nemdeki ya\u015fay\u0131\u015flar\u0131, gelenek ve g\u00f6renekleri hakk\u0131nda geni\u015f\u00e7e bilgi vermektedir.<\/p>\n

Karahanl\u0131lar Orta Asya\u2019da hakimiyeti ele ge\u00e7irdikten sonra Buda dinine kar\u015f\u0131 bir tav\u0131r sergiledilerse de, Buda dini d\u00f6neminde b\u00fcy\u00fck geli\u015fmeler kat eden Uygur dilinin \u0130slamiyet\u2019e hizmet vermesini sa\u011flam\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Medreselerin bu sahadaki en b\u00fcy\u00fck ba\u015far\u0131s\u0131, o d\u00f6nemdeki Arap etimolojisinin ve \u0130slam medeniyetinin b\u00fct\u00fcn eserlerini ve T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n dili, edebiyat\u0131, tarihi ve etnografyas\u0131 gibi mill\u00ee medeniyet birikimini ve felsefi g\u00f6r\u00fc\u015flerini b\u00fct\u00fcn muhtevas\u0131yla ayd\u0131nlatan Ka\u015fgarl\u0131 Mahmut ve Yusuf Has Hacib gibi alimleri yeti\u015ftirmesidir. O d\u00f6nemdeki T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n hayat ansiklopedisi konumundaki D\u00eev\u00e2nu Lug\u00e2ti\u2019t-T\u00fcrk ve Kutadgu Bilig, Uygurlar \u0130slam\u2019\u0131 kabul ettikten sonra meydana gelen yeni medeniyetinin en b\u00fcy\u00fck g\u00f6stergelerinden biridir.<\/p>\n

2. Medreselerin Uygur medeniyetine yapm\u0131\u015f oldu\u011fu di\u011fer bir b\u00fcy\u00fck katk\u0131 ise, Uygur edebiyat\u0131na bir\u00e7ok \u015fair ve yazar yeti\u015ftirmesidir. Medreselerde Arap ve Fars edebiyat\u0131n\u0131n fesahat, belagat ve aruz ilimleri sahas\u0131nda eri\u015filen teorik neticeleri ve zengin edebiyat k\u00fclt\u00fcr\u00fc sistemli bir bi\u00e7imde okutulagelmi\u015ftir ve bu bilimler Uygur edebiyat\u0131na tatbik edilmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrk dili ve edebiyat\u0131na daha \u00f6nce hi\u00e7 g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir yenilik kazand\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Uygur edebiyat\u0131 \u015fekil ve anlam a\u00e7\u0131s\u0131ndan zenginle\u015ftirilmi\u015ftir. Yusuf Has Hacip\u2019in Kutadgu Bilig eseri gibi \u015fahane eserler meydana gelmi\u015f, Uygur edebiyat\u0131n\u0131n yeni devri -\u0130slam d\u00f6nemi- ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Ahmet Yesev\u00ee, Ahmet Y\u00fcknek\u00ee, Nasrettin Rabguz\u00ee, Sekkak\u00ee, L\u00fctf\u00ee ve Atay\u00ee gibi alimler, Uygur dilinde yazm\u0131\u015f olduklar\u0131 eserleri ile bu t\u00fcr edeb\u00ee miras\u0131 devam ettirmi\u015flerdir.<\/p>\n

Uygur \u0130slam edebiyat\u0131n\u0131n bu k\u00fclt\u00fcr\u00fc sonraki d\u00f6nemlerde de devam ettirilmi\u015f ve Uygur klasik edebiyat\u0131n\u0131n Ali \u015eir Nev\u00e2\u00ee ve onun izinden giden b\u00fcy\u00fck bir grup meydana gelmi\u015ftir. Bunlar\u0131n meydana gelmesini \u0130slam medreselerinin verdi\u011fi e\u011fitimden hari\u00e7 tutmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir.<\/p>\n

3. Medreseler t\u0131p sahas\u0131nda bir\u00e7ok me\u015fhur alim ve doktorlar\u0131 yeti\u015ftirmi\u015ftir. T\u0131p ilminde Arap ve Fars dilleri resm\u00ee ilm\u00ee dil oldu\u011fu i\u00e7in bu sahaya ad\u0131m atanlar ilk ba\u015fta medreselerde bu dilleri \u00f6\u011frenir ve genel ilimlerde belli temel bilgiye sahip olduktan sonra t\u0131p ilminde uzmanla\u015fmaya y\u00f6nelik e\u011fitim programlar\u0131na ge\u00e7ilirdi. \u0130\u015fte b\u00f6yle yeti\u015fen Uygur t\u0131p alimleri ve doktorlar\u0131, modern t\u0131p ilminin geli\u015fmedi\u011fi \u00e7a\u011flarda Uygur halk\u0131na her t\u00fcrl\u00fc hastal\u0131k ve vebalarla m\u00fccadelesinde b\u00fcy\u00fck hizmetler vermi\u015ftir.<\/p>\n

4. Medreseler, Arap ve Fars halk\u0131n\u0131n ileri seviyedeki tarih ilmini Uygurlara kazand\u0131rd\u0131. Ka\u015fgar medreselerinde yeti\u015fmi\u015f Abdulgaffar b.H\u00fcseyin el-Ka\u015fgar\u00ee\u2019nin Ka\u015fgar Tarihi ve daha sonraki d\u00f6nemlere ait Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee\u2019nin Surah L\u00fcgatine \u0130lave ve Mirza Haydar\u2019\u0131n Tarih-i Re\u015fidiye gibi eserleri bu sahada elde edilen b\u00fcy\u00fck neticelerdendir. Medrese e\u011fitiminde cahillerin \u00fcst\u00fcn durumda oldu\u011fu zamanlarda bu t\u00fcr tarih\u00ee eserlerin yerine, her t\u00fcrl\u00fc hurafe, efsanelerle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f tezkireler yaz\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

5. Medreselerde Farab\u00ee\u2019nin M\u00fczik Hakk\u0131ndaki Kitap adl\u0131 eseri de okunmu\u015ftur. \u00d6zellikle \u015fairler ve sanatseverler bu esere b\u00fcy\u00fck ilgi g\u00f6stermi\u015fler, merakla okumu\u015flard\u0131r. \u015eairlerin, gazellerini m\u00fczik e\u015fli\u011finde ahenkle okumalar\u0131 bir t\u00fcr sanat haline gelmi\u015fti. \u0130\u015fte bunun gibi \u015fairler ve mugannilerin gayretleriyle Farabi ile ba\u015flayan makam k\u00fclt\u00fcr\u00fc Uygurlar\u0131n ayd\u0131n gen\u00e7 ku\u015fa\u011f\u0131 i\u00e7inde derin k\u00f6k salm\u0131\u015ft\u0131r. Eski Ku\u00e7ar, Ka\u015fgar ve Hoten m\u00fczikleri Farabi m\u00fczik nazariyesi esas\u0131nda d\u00fczene konularak Uygur Makamc\u0131l\u0131\u011f\u0131 meydana gelmi\u015ftir. Ancak XVI. y\u00fczy\u0131lda Uygur makamlar\u0131 bir sisteme oturtularak \u015fimdiki \u201c12 Makam\u201d \u015fekillenmi\u015ftir. Bu eski Uygur m\u00fczik medeniyetinde \u0130slamiyet\u2019le gelen geli\u015fmelerin bir \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr.18<\/p>\n

6. Medreseler Arap, Fars ve Uygur dillerinde bir\u00e7ok m\u00fctercimin yeti\u015fmesinde de b\u00fcy\u00fck katk\u0131da bulunmu\u015ftur. \u0130slam alimlerinin gayreti ile \u00f6ncelikle VII. y\u00fczy\u0131l\u0131nda Kur\u2019an-\u0131 Kerim Uygurca\u2019ya terc\u00fcme edilmi\u015ftir. Daha sonralar\u0131 Arap ve Fars dilinden T\u00fcrk diline terc\u00fcmesi yap\u0131lan her t\u00fcrl\u00fc din\u00ee, tarih\u00ee ve edeb\u00ee eser (Kelile ve Dimne, \u015eehn\u00e2me) Uygurlar\u0131n manev\u00ee hayat\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde etkilemi\u015flerdir.<\/p>\n

7. Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde Ka\u015fgar medreselerinde debirlik19 (katiplik) de bir t\u00fcr sanat kabul edilerek, bu sahada da e\u011fitim ve \u00f6\u011frenim hizmetlerine olduk\u00e7a itibar edilmi\u015ftir. Devlet divanlar\u0131nda kitabet ve defter i\u015flerine bakacak olan bu debirler, kendi d\u00f6nemlerindeki hakimiyet makamlar\u0131nda pek \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015flard\u0131r. Cengiz Han d\u00f6neminde, Mo\u011follar taraf\u0131ndan istila edilen b\u00fct\u00fcn memleketlerde Mo\u011fol h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n\u0131n divan i\u015flerine i\u015fte bu Uygur debirler bakm\u0131\u015flar ve bu meslek Uygurlar\u0131n bir t\u00fcr imtiyaz\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

8. Tabii ki, \u0130slam medreselerinin esas g\u00f6revi din adamlar\u0131 yeti\u015ftirmek olmu\u015ftur. Karahanl\u0131lar d\u00f6neminde \u0130slam devlet dini olarak kabul edilmi\u015f, b\u00fct\u00fcn Uygur cemiyeti farkl\u0131 derecelerdeki din\u00ee m\u00fcesseselerin kontrol\u00fc ve denetimi alt\u0131na girmi\u015flerdir. Her bir eyalette birer \u015fer\u2019\u00ee D\u00ceV\u00c2N mahkeme kurulmu\u015f ve 5 ya da 6 ki\u015fiden m\u00fcte\u015fekkil mahkeme heyeti kendi aralar\u0131nda g\u00f6rev taksimat\u0131 ile i\u00e7tima\u00ee hayat\u0131n b\u00fct\u00fcn sahalar\u0131n\u0131 denetlemi\u015flerdir. Al\u0131m sat\u0131m, el sanatlar\u0131, muamelat, her t\u00fcrl\u00fc merasim, \u015fikayet ve mahkeme gibi i\u015flerin hepsini \u015fer\u2019\u00ee mahkeme kurulu \u00fcyeleri olan Alem Ahunum20, M\u00fcft\u00fc, Kad\u0131 ve paras\u0131z \u00e7al\u0131\u015fanlar taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcrlerdi. Bunlara cami imamlar\u0131, mezarl\u0131k \u015feyhleri ve medrese hocalar\u0131n\u0131n kat\u0131lmas\u0131yla b\u00fcy\u00fck bir din adamlar\u0131 kitlesi olu\u015fmu\u015ftur. Medreseler bu insan g\u00fcc\u00fc kayna\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fumu ile \u0130slam dininin sosyal hayat\u0131n her taraf\u0131na yay\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015f, \u0130slam medreselerinin ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne kadar temel g\u00f6revi olagelmi\u015ftir.<\/p>\n

9. Medreseler ilahiyat ilmi i\u00e7in de b\u00fcy\u00fck bir ulema kitlesi yeti\u015ftirmi\u015ftir. Bu t\u00fcr din alimleri, genelde Kur\u2019an tefsiri, hadis \u015ferhi, f\u0131k\u0131h ve ilahiyat ilmi gibi konularda ilm\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalarla me\u015fgul olurlard\u0131. Bunlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ilahiyat\u00e7\u0131 olmakla birlikte birtak\u0131m tasavvuf ehli de yeti\u015fmi\u015ftir. Bunlardan olan Yesevilik ve son zamanlarda ortaya
\n\u00e7\u0131kan Nak\u015fibendilik Uygur halk\u0131n\u0131n maneviyat\u0131na pek \u00e7ok etkide bulunmu\u015ftur. Bu gruplar\u0131n negatif y\u00f6n\u00fcn\u00fc temsil eden Sofiler Uygurlar\u0131n i\u00e7tima\u00ee hayat\u0131nda \u00f6zellikle medeniyet sahas\u0131nda \u00e7ok ac\u0131 sorunlar\u0131n sebebi olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, Uygurlar \u0130slam\u2019\u0131 yeniden kabul ettikleri d\u00f6nemlerde, \u0130slam medreselerindeki bu t\u00fcr manev\u00ee faaliyetler neticesinde \u0130slam dini Uygurlar\u0131n i\u00e7tima\u00ee hayat\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sahalar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu t\u00fcr faaliyetler, Uygur edeb\u00ee dili ve yaz\u0131s\u0131n\u0131n kal\u0131pla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, mill\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnce ve i\u00e7tima\u00ee ahl\u00e2k \u00f6l\u00e7\u00fclerinin \u0130slam ruhu ile b\u00fct\u00fcnle\u015ftirilmesi i\u00e7in \u00f6nemli rol oynam\u0131\u015f, \u0130slamla\u015fan Uygur medeniyetini meydana getirmi\u015ftir. Toplum ve \u0130slam medreselerinde sa\u011flam g\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc alimler ve m\u00fcderrislerin \u00fcst\u00fcn durumda olduklar\u0131 zaman bu medeniyet de geli\u015fmeye y\u00fcz tutmu\u015f, cahillerin \u00fcst\u00fcn durumda olduklar\u0131 d\u00f6nemlerde ise b\u00fcy\u00fck zarara u\u011fram\u0131\u015ft\u0131r.*<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/span><\/strong><\/p>\n

*Bu tebli\u011f, 1989 y\u0131l\u0131nda Joseph F. Fletcher\u2019\u0131 anma m\u00fcnasebeti ile Amerika\u2019n\u0131n Boston \u015fehrindeki Harvard \u00dcniversitesi Do\u011fu Asya Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde d\u00fczenlenmi\u015f olan \u201c\u0130slam \u00c7in\u2019e Nas\u0131l Girdi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 uluslararas\u0131 bir sempozyumda tebli\u011f olarak sunulmu\u015ftur. Ayn\u0131 zamanda Uygurca yay\u0131n yapan Bulak mecmuas\u0131nda (1989, say\u0131 3, s. 97-112) da yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

1 W. Barthold, Orta Asya T\u00fcrkleri Tarihi, \u00c7in Sosyal Bilimler Ne\u015friyat\u0131, Pekin 1984, s. 61.<\/p>\n

2 W. Barthold, a.g.e., 61.
\n3 Ma-ci-\u015fun, \u201c\u0130slam Dini ve Maarif\u201d, \u015eerk\u00ee Cung-guo Sifen Da-\u015f\u00f6e \u0130lm\u00ee Jurnal\u0131, 1988, say\u0131 1.
\n4 Sincang \u0130slam Tarihine Dair Materyaller, Urum\u00e7i 1988, c. 1, Bu\u011frahanlar Tezkiresi B\u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n

5 \u0130smail b. Hammad el-Cevher\u00ee, XI. y\u00fczy\u0131lda Farab \u015fehrinde ya\u015fam\u0131\u015f T\u00fcrk dilbilimcisidir. S\u0131hah ad\u0131yla me\u015fhur olan eserin tam ad\u0131, es-S\u0131hah T\u00e2cu\u2019lLuga ve S\u0131hahu\u2019l-Arabiyye\u2019dir.
\n6 Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee, Surah Lugatine \u0130lave, Uygurca terc\u00fcmesi (el yazmas\u0131). Nenjing \u00dcniversitesi Yuan S\u00fclalesi ve \u015eimaldeki Milletler Tarihi Mecmuas\u0131\u2019n\u0131n 1987 y\u0131l\u0131n\u0131n 10-11 say\u0131lar\u0131nda \u00c7ince tercemesi mevcuttur.<\/p>\n

7 Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee, a.g.e.<\/p>\n

8 \u201cHezreti Mollam Tezkiresi\u201d, Ka\u015fgar Edebiyat\u0131 Jurnali 1983, Ka\u015fgar, Say\u0131 2.
\n9 Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee, a.g.e.
\n10 \u00c7ang\u2013\u00e7\u00fcn ci-zi, Garb\u2019a Seyahat adl\u0131 eserinden
\n11 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n g\u00fcneyinde Uygurlar\u0131n Buda dininde oldu\u011fu d\u00f6nemlerden kalan ve duvar resimleri serisine verilen \u00f6zel isimdir.<\/p>\n

12 Ma-ci-\u015fun, a.g.e., Ahmet Ziya\u00ee\u2019nin bu konuda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu hat\u0131ratlar\u0131ndan.12 Ma-ci-\u015fun, a.g.e., Ahmet Ziya\u00ee\u2019nin bu konuda yazm\u0131\u015f oldu\u011fu hat\u0131ratlar\u0131ndan.<\/p>\n

13 Hoca Ebu Nas\u0131r Saman\u00ee Tezkiresi, Sincan \u0130slam Tarihine Dair Materyaller, Urum\u00e7i 1988, c. 1.<\/p>\n

14 Cemal Kar\u0131\u015f\u00ee, a.g.e.<\/p>\n

15 Karabatu\u2019l-Kebir, Lahor bask\u0131s\u0131.
\n16 Haci Ahmet, Deniz Un\u00e7iliri, Ka\u015fgar Uygur Ne\u015friyat\u0131 1980.<\/p>\n

17 Haci Ahmet, a.g.e.<\/p>\n

18 Molla \u0130smetullah b. Molla Nimetullah Muciz\u00ee, Tevarihi Musikiyun, Pekin 1982.
\n19 Debirlik: 1. Yaz\u0131c\u0131, katip. 2. Dan\u0131\u015f\u0131lacak kimse, M\u00fcste\u015far. Bkz. D. Mehmet Do\u011fan, B\u00fcy\u00fck T\u00fcrk\u00e7e S\u00f6zl\u00fck, \u0130stanbul, 1994.<\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130brahim MUT\u0130 \u0130slam dini IX-X. y\u00fczy\u0131llardan itibaren Uygurlar aras\u0131nda h\u0131zla yay\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130slam dininin Uygurlar aras\u0131nda nas\u0131l yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131yla ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6ncelikle Karahanl\u0131 hakanlar\u0131ndan Satuk Bu\u011frahan ve onun evlatlar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcrd\u00fckleri sava\u015flara bak\u0131lmakta ama \u0130slam dininin Uygurlarda derin k\u00f6kler salmas\u0131nda b\u00fcy\u00fck rol\u00fc olan ba\u015fka etkenler itibara al\u0131nmamaktad\u0131r. Biliyoruz ki, Uygurlar m\u00fcsl\u00fcman olmadan \u00f6nce \u015eamanizm, Maniheizm, Budizm ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4070","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4070","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4070"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4070\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4080,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4070\/revisions\/4080"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4070"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4070"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4070"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}