{"id":4047,"date":"2020-07-03T11:25:51","date_gmt":"2020-07-03T08:25:51","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4047"},"modified":"2020-07-03T11:39:08","modified_gmt":"2020-07-03T08:39:08","slug":"uygur-kagan-soyunun-problemleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=4047","title":{"rendered":"Uygur Ka\u011fan Soyunun Problemleri"},"content":{"rendered":"
\"\"Prof. Dr. Saadettin G\u00d6ME\u00c7<\/span><\/strong><\/h5>\n

\u00d6zet<\/span><\/strong><\/p>\n

Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131, Tokuz-Uygur boyundan Yaglakar ailesi taraf\u0131ndan tesis edilmi\u015fse de, onlar\u0131n iktidarlar\u0131 ancak 779\u2019a kadar, yani 30 y\u0131l civar\u0131nda s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca zaman zaman \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi Ediz boyundan birisinin de iktidara \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda bulunuluyorsa da, TokuzUygur aileleri i\u00e7erisinde Ediz ismini g\u00f6remiyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla bu fikre de teredd\u00fctle bakmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n

Anahtar kelimeler:<\/span><\/strong> Uygurlar, Uygur Kagan Ailesi<\/p>\n

Yaz\u0131m\u0131za ba\u015flamadan evvel Uygurlar hakk\u0131nda k\u0131sa bir tespit yapmak istiyoruz. Bilindi\u011fi \u00fczere Hunlar\u0131n devam\u0131 olan K\u00f6k T\u00fcrkleri de, Uygur T\u00fcrkleri izleyerek muayyen bir s\u00fcre T\u00fcrk devletini ve milletini y\u00f6netmi\u015flerdi. Onlar, T\u00fcrk devletinin ba\u015f\u0131nda bulunduklar\u0131 m\u00fcddet\u00e7e, ger\u00e7ekten T\u00fcrkler k\u00fclt\u00fcrel a\u00e7\u0131dan b\u00fcy\u00fck bir geli\u015fme g\u00f6sterdiler. Edebiyat, resim, heykel, mimari, yaz\u0131 vs. gibi alanlarda ortaya koyduklar\u0131yla T\u00fcrk tarihinde ayr\u0131 bir yere sahip oldular. Bu bak\u0131mdan onlar\u0131n \u00f6nemleri ihmal edilmemekle beraber, yapt\u0131klar\u0131 baz\u0131 i\u015flerin do\u011frulu\u011fu veya yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 hal\u00e2 tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r ki, K\u00f6k Tengri inanc\u0131n\u0131 b\u0131rakarak Budizm ve Maniheizm gibi itikatlara d\u00f6nd\u00fcler. Tarihi T\u00fcrk yurdu \u00d6t\u00fcken\u2019i ellerinde tutamayarak, buralar\u0131n yabanc\u0131 kavimlerin eline ge\u00e7mesine sebep oldular ve T\u00fcrk tarihinin seyrini de\u011fi\u015ftirdiler.<\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7e belgelere g\u00f6z att\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, Uygur etnik ad\u0131n\u0131 ilk defa 8. y\u00fczy\u0131lda ta\u015flara kaz\u0131nm\u0131\u015f olan Orkun Yaz\u0131tlar\u0131 veya K\u00f6k T\u00fcrk Kitabeleri de dedi\u011fimiz kaynaklarda, 716 y\u0131l\u0131ndaki olaylar s\u0131ras\u0131nda, Uygur il-teberinin ismi vas\u0131tas\u0131yla g\u00f6rmekteyiz. 716 senesindeki Uygur il-teberinin ad\u0131 belli de\u011fildir, fakat Kapgan Kagan\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine, o\u011flu \u0130ni \u0130l Kagan ile K\u00f6l Tigin ve Bilge aras\u0131ndaki iktidar m\u00fccadelesini f\u0131rsat bilerek isyan etmi\u015f, neticede b\u00fcy\u00fck bir zayiat vererek, \u00c7in\u2019e ka\u00e7mak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bilge Kagan bu konuda \u015f\u00f6yle diyor: Selenge\u2019den a\u015fa\u011f\u0131 y\u00fcr\u00fcyerek Kargan K\u0131s\u0131l\u2019da evini-bark\u0131n\u0131 orada bozdum…Uygur il-teberi y\u00fcz kadar askerle do\u011fuya ka\u00e7\u0131p gitti1. Bundan sonra K\u00f6k T\u00fcrkler g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu m\u00fcddet\u00e7e Uygurlar\u0131n bir isyan\u0131 s\u00f6z konusu de\u011fildir.<\/p>\n

Bununla birlikte daha ba\u015fka kitabelerde de Uygur ismine tesad\u00fcf ediyoruz2. Burada Uygur ad\u0131n\u0131n manas\u0131 veya etimolojisi \u00fczerinde durmayaca\u011f\u0131z. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kurucusu olan ailenin soy ad\u0131n\u0131n anlam\u0131 hususunda d\u00fc\u015f\u00fcnmekte fayda vard\u0131r, kanaatindeyiz. Bu konuda \u00f6zellikle Karabalgasun Yaz\u0131t\u0131 bize \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde yol g\u00f6stermektedir. Ad\u0131 ge\u00e7en yaz\u0131t\u0131n \u00c7ince y\u00fcz\u00fcnde Uygurlar\u0131n dokuz aileden meydana gelmi\u015f oldu\u011fu s\u00f6ylenir ve tek tek adlar\u0131 say\u0131l\u0131r. Ancak burada mevzubahis soyadlar\u0131n\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131lamamas\u0131na ra\u011fmen, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc hakk\u0131nda tahminler bulunmaktad\u0131r ki, bu konuda ara\u015ft\u0131rma yapan ilim adamlar\u0131nca Uygur aileleri \u015funlard\u0131r: 1- Y\u00fce-lo-ko (Yaglakar), 2- Hu-to-ko (Uturkar), 3- To-lo-wu\/ Hou (K\u00fcrebir), 4- Mo-ko-si-k\u2019i (Bagas\u0131k\u0131r), 5- A-wu-ti (Ebir\u00e7eg), 6- Ko-sa (Kasar), 7- Hu-wu-su (belki Buguz), 8- Y\u00fce-wu-ku (Yagmurkar), 9- Hi-ye-wu
\n(Aymur\/ Eym\u00fcr)3. Bunlar\u0131n liderli\u011fi ise Yaglakar4 ailesinin elinde bulunuyordu.<\/p>\n

Birtak\u0131m ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n fikirlerine g\u00f6re, bu dokuz Uygur boylar\u0131n\u0131n adlar\u0131ndan bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc T\u00fcrk\u00e7e de\u011fildir. Ancak bizim kanaatimizce hepsi T\u00fcrk\u00e7edir. Mesele dokuz Uygur kabilesinin zikredildi\u011fi \u00c7ince ve Hotan metinlerindeki transkripsiyonlar\u0131n anla\u015f\u0131lamamas\u0131d\u0131r. Bu da gayet normaldir. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrklerden s\u00f6z a\u00e7an bu yabanc\u0131 kaynaklar T\u00fcrk\u00e7e isimleri kendi ses yap\u0131lar\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015ftirdiklerinden, bazan i\u00e7erisinden \u00e7\u0131k\u0131lamayacak problemlere neden olmaktad\u0131rlar. Dikkatle incelenirse burada ad\u0131 ge\u00e7en ailelerin baz\u0131lar\u0131 \u00e7ok me\u015fhur kabilelerdir. Mesela Kasarlar bazan kendi illerini kurduklar\u0131 gibi, Eym\u00fcrler de daha sonra yirmid\u00f6rt O\u011fuz boyu i\u00e7erisinde yer alm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Ayr\u0131ca Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kurucusu Yaglakar ailesinin, K\u00f6k T\u00fcrk B\u00f6r\u00fcl\u00fc s\u00fclalesiyle akrabal\u0131\u011f\u0131n\u0131n da s\u00f6z konusu oldu\u011fu s\u00f6yleniyor ki5, bunun derecesini bilemiyoruz. Bu s\u00fclalenin ad\u0131 olan \u201cYaglakar\u201d \u2013ya\u011fmak fiiliyle veyahut da \u201cyag\u0131\u201d, yani d\u00fc\u015fman manas\u0131yla al\u00e2kal\u0131 bir kelime mi, yoksa eski T\u00fcrk inanc\u0131nda da yer bulan \u2013ya\u011flamak (bir\u015feyin ya\u011flanmas\u0131) fiiliyle irtibatl\u0131 bir terim mi, bunun hakk\u0131nda da kesin bir \u015fey ifade etmemiz \u015fu anda m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ama bu hususu biraz ayd\u0131nlatmak i\u00e7in eski T\u00fcrk diniyle ilgili olarak bir a\u00e7\u0131klama yapabiliriz. Eski T\u00fcrk itikat\u0131nda kanl\u0131 kurbanlardan ba\u015fka bir de kans\u0131z kurbanlar vard\u0131r. Sa\u00e7\u0131, yalma (a\u011fa\u00e7lara veya kam\u0131n davuluna ba\u011flanan pa\u00e7avralar), ate\u015fe ya\u011f atma, t\u00f6zlerin a\u011f\u0131zlar\u0131n\u0131 ya\u011flama ve k\u0131m\u0131z serpme gibi t\u00f6renler bu kans\u0131z kurbanlard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla Yaglakarlar dini t\u00f6renlerde bu ya\u011flama i\u015fini yap\u0131yor olabilirler. Biliyoruz ki, T\u00fcrk ad verme gelene\u011finde ki\u015filerin veya ailelerin u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 meslekler daha sonra onlar\u0131n unvanlar\u0131 veya soyadlar\u0131 yerine ge\u00e7ebiliyor.<\/p>\n

Tarihi birtak\u0131m olaylar ve geli\u015fmelerden sonra 779 tarihinde Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131nda bir karga\u015fa ya\u015fan\u0131yor. O zaman Sogd men\u015feili baz\u0131 ki\u015fi ve dan\u0131\u015fmanlar da, ba\u015fta bulunan B\u00f6g\u00fc Kagan\u2019\u0131n akl\u0131n\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorlar ve onu \u00c7in\u2019i ele ge\u00e7irmek i\u00e7in zorluyorlard\u0131. Ancak bu arada devlet i\u00e7indeki milli g\u00fcc\u00fcn bakanlar\u0131ndan ve temsilcilerinden biri olan Tonga (Tun) Baga Tarkan ona nasihatta bulunarak; \u201cT\u2019ang b\u00fcy\u00fck devlet. Ayr\u0131ca bize \u015fu anda k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc de yok. Ge\u00e7en y\u0131l biz T\u2019ai-y\u00fcan\u2019a girdik, onbinlerce at ve koyun ele ge\u00e7irdik. Fakat \u00fclkemize ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131zda yaralar\u0131m\u0131zdan \u0131zd\u0131rap \u00e7ekiyorduk. E\u011fer \u00c7in\u2019e b\u00fct\u00fcn kuvvetimizle sald\u0131r\u0131p, muvaffak olamazsak, bu kez nas\u0131l geri d\u00f6nece\u011fiz?\u201d diyordu. Dolay\u0131s\u0131yla o ve onun gibiler mevcut kazan\u0131mlar\u0131n da, sonucu belli olmayan te\u015febb\u00fcsler i\u00e7in heba olmas\u0131n\u0131 istemiyorlard\u0131. Ama kagan bunlara kulak asmad\u0131. Tonga (Tun) Baga Tarkan, teklifinin reddi \u00fczerine, ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi bir darbe ile B\u00f6g\u00fc Kagan\u2019\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Onunla birlikte, kagan\u0131n akrabalar\u0131n\u0131, adamlar\u0131n\u0131, onu \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rtan Sogdlular\u0131 ve 2000 ki\u015fiyi ortadan kald\u0131rd\u01316.<\/p>\n

Mant\u0131ken d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce, \u00c7in gibi bir \u00fclkeyi fethetmek de yararl\u0131 bir i\u015f de\u011fildi. Hunlar \u00e7a\u011f\u0131ndan beridir \u00e7e\u015fitli defalar T\u00fcrkler bu imkan\u0131 ellerine ge\u00e7irmi\u015flerdi, ama \u00c7in onlar\u0131n pek\u00e7ok ihtiyac\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131layan bir devlet oldu\u011fundan, hayat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi de zaruri g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Zaman zaman Sogdlar\u0131n T\u00fcrk Devleti i\u00e7erisindeki bu entrikalar\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurularak, onlar\u0131n siyasi bak\u0131mdan g\u00fc\u00e7l\u00fc olduklar\u0131 san\u0131l\u0131yorsa da, bize g\u00f6re bu da do\u011fru de\u011fildir. T\u00fcrk Devleti hem Uygurlar \u00e7a\u011f\u0131nda, hem de onlardan \u00f6nce Sogdlar ve onlara benzer halklar\u0131 belki ticari kabiliyetlerinden ve \u00e7ok dilli olmalar\u0131ndan dolay\u0131, \u00f6zellikle d\u0131\u015fi\u015flerinde s\u0131k\u00e7a kulland\u0131. Devlet meselelerine yukar\u0131daki \u00f6rnekte oldu\u011fu gibi do\u011frudan m\u00fcdahaleye kalk\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 vakit ise dersleri verilmi\u015ftir.<\/p>\n

B\u00f6g\u00fc Kagan zaman\u0131nda bir\u00e7ok siyasi olay zuhur etmekle birlikte, bu devirde Uygurlar\u0131n gelenek, g\u00f6renek ve hayat tarzlar\u0131nda da \u00f6nemli de\u011fi\u015fmeler oldu. \u00c7inlilerle ticarete girdiklerinden beri pek\u00e7ok de\u011ferli \u015feye sahip olduklar\u0131 gibi, debdebeye de al\u0131\u015ft\u0131lar. Kagan kendini halktan ay\u0131rarak, saraylarda oturmaya ba\u015flad\u0131. G\u00fcc\u00fcn\u00fcn kayna\u011f\u0131 bizzat halk\u0131n kendisi olan h\u00fck\u00fcmdar, onlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcyordu. At \u00fcst\u00fcnde sava\u015fan, yeri geldi\u011finde s\u00fcr\u00fclerin pe\u015finde ko\u015fan kad\u0131nlar makyaj yapma\u011fa, g\u00fczel giyinme\u011fe \u00f6zendiler. \u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bu de\u011fi\u015fiklikler oldu\u011fu s\u0131rada, Uygur taht\u0131na Yaglakar ailesinin d\u0131\u015f\u0131ndan gelen, Tonga (Tun) Baga Tarkan \u00e7\u0131kt\u0131. Belki de bu hadise, A-shih-te (Arslanlar) ailesinin tarihte ilk defa ba\u015fa ge\u00e7mesidir7.<\/p>\n

Daha sonra 789 y\u0131l\u0131nda Tonga (Tun) Baga Tarkan da \u00f6l\u00fcyor. Yerine ise o\u011flu K\u00fcl\u00fcg Baga ge\u00e7mi\u015f, bu da bir y\u0131l kadar tahta kald\u0131ktan sonra karde\u015fi taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr (790). \u0130\u015fte bu y\u0131llarda \u00c7in kaynaklar\u0131nda ve T\u00fcrk\u00e7e belgelerde \u00f6n plana \u00e7\u0131kan \u00f6nemli bir \u015fahsiyeti g\u00f6r\u00fcyoruz. O da ba\u015fkomutan durumundaki \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge\u2019dir. B\u00fct\u00fcn bu olaylar olurken, \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge Tibet ayaklanmas\u0131n\u0131 bast\u0131rmak i\u00e7in bir seferde bulunuyordu. O yurda d\u00f6nmeden \u00f6nce onun komutanlar\u0131, halk\u0131 da k\u0131\u015fk\u0131rtarak, taht\u0131 gaspedeni \u00f6ld\u00fcr\u00fcp, K\u00fcl\u00fcg Bilge\u2019nin o\u011flunu tahta \u00e7\u0131kard\u0131lar8. Karabalgasun Yaz\u0131t\u0131nda unvan\u0131 \u201cKutlug Bilge\u201d diye ge\u00e7en ve A-\u00e7or Kagan \u015feklinde de an\u0131lan bu h\u00fck\u00fcmdar\u0131n zaman\u0131nda devletin en g\u00fc\u00e7l\u00fc ki\u015fisi \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge oldu. B\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck bir yetkiye sahip olmas\u0131na ra\u011fmen, T\u00fcrk tarihinde zaman zaman rastlanan vezirlerin taht\u0131 ele ge\u00e7irme e\u011filimine kap\u0131lmay\u0131p, devlete sadakat\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015f ve kagan\u0131n\u0131 desteklemi\u015ftir. Hatta kaynaklardan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, sahip oldu\u011fu mallar\u0131n hepsini adamlar\u0131yla payla\u015f\u0131yordu. 1857 y\u0131l\u0131nda bulunan A-\u00e7or Yaz\u0131t\u0131, bizim tesbitlerimize g\u00f6re \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge ad\u0131na dikilmi\u015f olup, yaz\u0131t\u0131nda; say\u0131s\u0131z mala-m\u00fclke sahip oldu\u011fu, \u00fclkesi i\u00e7in b\u0131k\u0131p usanmadan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, beylerinin de erdemlili\u011f9 zikredilmi\u015ftir.<\/p>\n

\u00c7ok gen\u00e7 ya\u015fta vefat eden (795) Kutlug Bilge kendinden sonra bir halef b\u0131rakmam\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00fczden k\u0131sa bir m\u00fcddet de olsa, taht kavgas\u0131 ya\u015fand\u0131. Onun yerine, Ediz kabilesinden ve bakanlar\u0131ndan biri olan Kutlug\u2019un ge\u00e7ti\u011fi s\u00f6ylenmektedir. Bu kagan\u0131n Yaglakar ailesinden olmamakla beraber, Tonga (Tun) Baga Kagan\u2019\u0131n torunu, ayn\u0131 zamanda daha \u00f6nceki Uygur kagan\u0131n\u0131n da evlatl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu san\u0131lmaktad\u0131r10. Dolay\u0131s\u0131yla Kutlug Kagan\u2019\u0131n da A-shihtelerden olma ihtimali y\u00fcksektir. Kanaatimizce \u00c7ince vesikalarda Kutlug\u2019un kabilesi diye an\u0131lan Hsieh-tieh11, Ediz olarak \u00e7eviriliyor, ama bu transkripsiyonun Ediz\u2019e denk geldi\u011fini g\u00f6sterecek hi\u00e7bir delil yoktur. Fakat Karabalgasun Yaz\u0131t\u0131nda, \u00c7in kaynaklar\u0131n\u0131n aksine onun bir \u201ctigin\u201d oldu\u011fu yaz\u0131l\u0131d\u0131r ki; \u201cAlp Bilge Kagan tahta ge\u00e7meden \u00f6nce b\u00fct\u00fcn tiginler aras\u0131nda en ya\u015fl\u0131s\u0131 idi. Umum\u00ee valiler, i\u00e7 ve d\u0131\u015f vezirler, ordu kumandanlar\u0131 ve b\u00fct\u00fcn memurlar \u015f\u00f6yle arz ve rica ediyorlard\u0131: G\u00f6k Kagan y\u00fcksek mevkide iken bir\u00e7ok vezirler bulunduruyor. \u015eimdi, Alp Kagan memleketi y\u00f6netecek kudrettedir. Deniz kadar derin, da\u011f kadar y\u00fcksek bir g\u00f6nl\u00fc var. Vatan b\u00fcy\u00fck bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla kanun ve nizamlar parlak olmal\u0131d\u0131r\u201d12, deniyor. Bu c\u00fcmleden \u00e7\u0131kan neticeye g\u00f6re, kagan\u0131n b\u00fct\u00fcn yetkilere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen, iyi bir idarede bulunabilmesi i\u00e7in t\u00f6re veya kanun h\u00fck\u00fcmlerine uymas\u0131 gerekti\u011fi vurgulanmaktad\u0131r. Ama bizim i\u00e7in \u00f6nemli olan ondan, \u201ctigin\u201d olarak s\u00f6z edilmesidir ki, bu da \u00f6len kagan\u0131n veya daha \u00f6ncekilerle yak\u0131n akrabal\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterir. Dolay\u0131s\u0131yla \u0130l \u00d6gesi\u2019nin h\u00fck\u00fcmdar oldu\u011funu s\u00f6ylememiz m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Fakat bir hakikat var ki, herhalde Tonga (Tun) Baga\u2019dan sonra Yaglakarlar pek iktidarda s\u00f6z sahibi olam\u0131yorlar.<\/p>\n

805 tarihinde Uygur kagan\u0131 Kutlug\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine de, kaganl\u0131k taht\u0131na Alp K\u00fcl\u00fcg Bilge Kagan \u00e7\u0131kt\u0131. 808 y\u0131l\u0131na kadar iktidarda kalan bu h\u00fck\u00fcmdar yerini Alp Bilge Kagan\u2019a b\u0131rakt\u0131. 821\u2019de o da \u00f6l\u00fcnce K\u00fc\u00e7l\u00fcg Bilge Kagan Uygur T\u00fcrklerinin idarecisi oldu, o kendi o\u011flu, me\u015fru yabguyu emirlerine kar\u015f\u0131 geldi\u011fi i\u00e7in veliahtl\u0131ktan azletmi\u015f olacak ki, daha sonra yerine karde\u015fi ge\u00e7mi\u015ftir. 824 senesinde, Uygur kagan\u0131 K\u00fc\u00e7l\u00fcg Bilge \u00f6ld\u00fc. Arkas\u0131ndan karde\u015fi Kasar (Hazar) Tigin\u2019in Uygur Devletinin ba\u015f\u0131na kagan\u0131 oldu. Burada Kasar Tigin\u2019in ad\u0131 dikkatimizi \u00e7ekmektedir. \u00d6yle anla\u015f\u0131l\u0131yor ki, Tonga (Tun) Baga Tarkan\u2019dan itibaren Uygur Yaglakar ailesi eski \u00f6nemini yitirmi\u015f, pek kagan \u00e7\u0131karamam\u0131\u015ft\u0131r. Kasar Tigin\u2019in ad\u0131ndan iki netice varmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Birincisi, a\u011fabeyi K\u00fc\u00e7l\u00fcg Bilge de olmak \u00fczere Kasar Tigin, Tokuz Uygur boyundan Kasarlara (Hazarlar) mensuptur. \u0130kincisi, K\u00fc\u00e7l\u00fcg Bilge karde\u015flerinden birini Kasarlar \u00fczerine g\u00f6ndermi\u015f oldu\u011fundan dolay\u0131, karde\u015fi de bu ad\u0131 alm\u0131\u015f olabilir. Ancak Kasar Tigin\u2019den sonra iktidar mevkiine ge\u00e7ecek olan Hu Tigin\u2019in de, Hulardan (K\u00fcrebir) olabilece\u011fi ihtimali \u00e7ok kuvvetlidir ki, birinci g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn do\u011fru olmas\u0131 a\u015fa\u011f\u0131-yukar\u0131 kesindir13.<\/p>\n

832 tarihinde Kasar Kagan da kendi buyruklar\u0131 taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc ve yerine Hu Tigin tahta oturdu. O, herhalde Tokuz-Uygur kabilesinden, K\u00fcrebir ailesine mensup olmal\u0131d\u0131r. Hu Kagan talihsiz bir \u015fekilde kendi beylerinin ihanetine u\u011fray\u0131nca intihar etmek zorunda kald\u0131. Hu Kagan’dan sonra kaganl\u0131k makam\u0131na II. Kasar Tigin ge\u00e7ti. Onun \u00c7in y\u0131ll\u0131klar\u0131nda unvan\u0131 zikredilmemektedir. Tahta \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zaman, Uygur bakanlar\u0131ndan An-y\u00fcn ho ve Ch\u2019ai-ts\u2019ao Tigin beraberce Kasar Kagan’\u0131 ba\u015ftan uzakla\u015ft\u0131rma pl\u00e2nlar\u0131 yapt\u0131lar. Kasar Kagan daha \u00f6nceden bunlar\u0131n komplolar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi\u011fi i\u00e7in onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrtt\u00fc. Ba\u015fka bir bakan olan K\u00fcrebir Urungu Sangun bu i\u015fe \u00e7ok sinirlenmi\u015fti. O da, Kasar Kagan\u2019\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc (839). Fakat onun bu hareketini tasvip etmeyen Uygurlar\u0131n \u00fcnl\u00fc komutan\u0131 K\u00fcl\u00fcg Baga Sangun K\u0131rg\u0131zlar\u0131n yan\u0131na ka\u00e7m\u0131\u015f ve bizzat K\u0131rg\u0131zlar\u0131n 100.000 suvarisinin deste\u011fiyle, Uygur ba\u015fkentine y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f, onlar\u0131 yenerek (840), Lu-chi Tigin ile K\u00fcrebir Urungu Sangun\u2019u \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr14.<\/p>\n

Bu tarihten sonra Uygurlar\u0131n bir daha toparland\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Onlar, Asya\u2019n\u0131n de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerine da\u011f\u0131ld\u0131lar. Bununla beraber iki ana b\u00f6lgede varl\u0131klar\u0131n\u0131 hissettirmi\u015flerdir ki, bunlardan birisi Kansu, di\u011feri de Turfan\u2019d\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7 olarak \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131, Tokuz Uygur boyundan Yaglakar ailesi taraf\u0131ndan tesis edilmi\u015fse de, onlar\u0131n iktidarlar\u0131 ancak 779\u2019a kadar, yani 30 y\u0131l civar\u0131nda s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca zaman zaman \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi Ediz boyundan birisinin de iktidara \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda bulunuluyorsa da, daha \u00f6nce saym\u0131\u015f oldu\u011fumuz Tokuz Uygur aileleri i\u00e7erisinde Ediz ismini g\u00f6remiyoruz. Bu sebepten yukar\u0131daki fikre de teredd\u00fctle bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 s\u00f6ylemeliyiz. K\u0131sacas\u0131, B\u00f6g\u00fc\u2019n\u00fcn y\u00f6netiminden sonra Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n farkl\u0131 aileler aras\u0131nda el de\u011fi\u015ftirdi\u011fi, dolay\u0131s\u0131yla Asya\u2019da K\u00f6k T\u00fcrklerin kurdu\u011fu ve geli\u015ftirdi\u011fi otoriteyi s\u00fcrd\u00fcremeyerek, kar\u0131\u015f\u0131klar i\u00e7erisinde yok olduklar\u0131 ortadad\u0131r.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/strong><\/span><\/p>\n

1 Bak\u0131n\u0131z, Bilge Kagan Yaz\u0131t\u0131, Do\u011fu taraf\u0131, 37. sat\u0131r.<\/p>\n

2 Bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, Uygur T\u00fcrkleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, 2. Bask\u0131, Ankara 2000, s.11-12.<\/p>\n

3 J.R.Hamilton, \u201cToquz-Oguz et On Uygur\u201d, Journal Asiatique, Tom. 250, Paris 1962, s.41-43; M.T.Liu, Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-T\u00fcrken (T\u2019uK\u00fce), Buch 2, Wiesbaden 1958, s.593; B.\u00d6gel, \u201c\u015eine Usu Yaz\u0131t\u0131n\u0131n Tarihi \u00d6nemi\u201d, Belleten, C. 15, Ankara 1951, s.361; E.G.Pulleyblank, \u201cSome Remarks on the Toquzoghuz Problem\u201d, Ural-Altaische Jahrb\u00fccher, 28\/1-2, Wiesbaden 1956, s.39-40. Mesela T.Senga, Kasarlar\u0131 Uygurlar\u0131n bir alt grubu kabul etmez (Bak\u0131n\u0131z, T.Senga, \u201cThe Toquz Oghuz Problem and the Origin of the Khazars\u201d, Journal of Asian History, Wiesbaden 1990, s.61-62). Dokuz Uygur boyunun sonuncusu olarak g\u00f6z\u00fcken Eym\u00fcrler, Oguz boylar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r. Re\u015fideddin Oguz-n\u00e2mesi\u2019nde ve Yaz\u0131c\u0131o\u011flu Sel\u00e7uk-n\u00e2mesi\u2019nde \u00dc\u00e7 Ok kolundan, Tag Han o\u011fludur.<\/p>\n

4 Uygur kagan s\u00fclalesinin ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu aile olup, K\u00f6k T\u00fcrk B\u00f6r\u00fcl\u00fc (A\u015fina) ailesiyle akrabad\u0131rlar. Yaglakar ad\u0131 Mani ve Tibet metinlerinde de ge\u00e7mektedir. Sakaca oldu\u011fu s\u00f6ylenen metinlerde Yaglakar, yahedaka\u2019r ve yagleker \u015feklinde transkripsiyon edilmi\u015ftir. Bak\u0131n\u0131z, \u00d6.\u0130zgi, Kutluk Bilge K\u00fcl Kagan-B\u00f6g\u00fc Kagan ve Uygurlar, Ankara 1986, s.16; \u00d6gel, a.g.m., s.362; J.Bacot, \u201cReconnaisance en Haute Asie Septentrionale par Cinq Envoyes Ouigours au VIII e Siecle\u201d, Journal Asiatique, Tom. CCXLIV, Paris 1956, s.141; H.W.Bailey, \u201cThe Stael-Holstein Miscellany\u201d, Asia Major, Vol. 2, London 1951-52, s.3.<\/p>\n

5 Bak\u0131n\u0131z, \u0130zgi, a..g.e., s.16.<\/p>\n

6 G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.47-48.
\n7 Biz T\u00fcrklerde, iki hayvan\u0131n k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fczde m\u00fchim bir yeri vard\u0131r. Bunlardan birisi kurt (b\u00f6r\u00fc), di\u011feri de arsland\u0131r ki (veya bars= tonga), A\u015fina\u2019n\u0131n kurt ile al\u00e2kas\u0131n\u0131 a\u015fa\u011f\u0131yukar\u0131 herkes kabul etmektedir. Arslan da b\u00fcy\u00fck bir ihtimalle A-shih-te (A\u015fite) ailesinin sembol\u00fc olabilir. Bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, K\u00f6k B\u00f6r\u00fcler ve Arslanlar\u201d, G\u00f6kt\u00fcrk Devleti\u2019nin 1450. Kurulu\u015f Y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc, Sempozyum Bildirileri, Ankara 2001.<\/p>\n

8 Bak\u0131n\u0131z, G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.51; S.G\u00f6me\u00e7, \u201cT\u00fcrk Tarihinin Kahramanlar\u0131: 24- Tun Baga Tarkan\u201d, Orkun, Say\u0131 82, \u0130stanbul 2004.<\/p>\n

9 Bak\u0131n\u0131z, A-\u00e7or Yaz\u0131t\u0131. Ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z, L.N.Gumilev, Drevniye Tyurki, Moskva 1967, s.425.<\/p>\n

10 B.\u00d6gel, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Geli\u015fme \u00c7a\u011flar\u0131, 3. bask\u0131, \u0130stanbul 1988, s.186; E.Baytur, \u015eincan\u2019daki Milletlerin Tarihi, \u00dcrim\u00e7i 1991, s.489; \u00d6gel, a.g.m., s.363. Mackerras\u2019a g\u00f6re, Ediz boyundan olan bu kagan\u0131n \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge olma ihtimali vard\u0131r. Yeni kagan devlet meselelerinde a\u011fz\u0131 laf yapan, sava\u015f\u00e7\u0131 bir ki\u015fiydi. Tonga (Tun) Baga Tarkan zaman\u0131ndan beri orduya hakim ve n\u00fcfuzlu bir yap\u0131ya sahipti. B\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck beyler ve dan\u0131\u015fmanlar ondan korkuyordu (C.Mackerras, \u201cThe Uighurs\u201d, Early Inner Asia, Edited by D.Sinor, Cambridge 1990, s.318-319; S.G.Klya\u015ftorn\u0131y\u2013T.\u0130.Sultanov, T\u00fcrk\u00fcn \u00dc\u00e7bin Y\u0131l\u0131, \u00c7ev. A.Batur, \u0130stanbul 2003, s.120). Fakat bizim kanaatimizce, yukar\u0131da da izah etti\u011fimiz gibi \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge kaganl\u0131k iddias\u0131nda bulunmu\u015f olamaz (bunun i\u00e7in ayr\u0131ca bak\u0131n\u0131z, S.G\u00f6me\u00e7, \u201cT\u00fcrk Tarihinin
\nKahramanlar\u0131: 26- \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge\u201d, Orkun, Say\u0131 85, \u0130stanbul 2005).<\/p>\n

11 G.\u00c7andarl\u0131o\u011flu, \u00d6t\u00fcken B\u00f6lgesindeki B\u00fcy\u00fck Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131 (744-840), Do\u00e7entlik Tezi, \u0130stanbul 1972, s.132.
\nB\u00fcy\u00fck alim B.\u00d6gel, Hsieh ailesinin Tunyukuk\u2019un atalar\u0131 oldu\u011funu belirtir. Bak\u0131n\u0131z, B.\u00d6gel, Sino-Turcica, Taipei 1964, s.30.<\/p>\n

12 Bak\u0131n\u0131z, KBY, 12.<\/p>\n

13 G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.58-59.<\/p>\n

14 G\u00f6me\u00e7, a.g.e., s.59-60.<\/p>\n

Kaynak\u00e7a:<\/strong><\/span><\/p>\n

BACOT, J, (1956). \u201cReconnaisance en Haute Asie Septentrionale par Cinq Envoyes
\nOuigours au VIII e Siecle\u201d, Journal Asiatique, Tom. CCXLIV, Paris.
\nBA\u0130LEY, W, (1951- 1952). “The Stael-Holstein Miscellany”, Asia Major, Vol. 2,
\nLondon.
\nBAYTUR, E, (1991). \u015eincan\u2019daki Milletlerin Tarihi, \u00dcrim\u00e7i.
\n\u00c7ANDARLIO\u011eLU, G., (1972). \u00d6t\u00fcken B\u00f6lgesindeki B\u00fcy\u00fck Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131 (744-
\n840), Do\u00e7entlik Tezi, \u0130stanbul.
\nG\u00d6ME\u00c7, S, (2000). Uygur T\u00fcrkleri Tarihi ve K\u00fclt\u00fcr\u00fc, 2. Bask\u0131, Ankara.
\nG\u00d6ME\u00c7, S, (2001). K\u00f6k B\u00f6r\u00fcler ve Arslanlar\u201d, G\u00f6kt\u00fcrk Devleti\u2019nin 1450. Kurulu\u015f
\nY\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fc, Sempozyum Bildirileri, Ankara.
\nG\u00d6ME\u00c7, S, (2004). \u201cT\u00fcrk Tarihinin Kahramanlar\u0131: 24- Tun Baga Tarkan\u201d, Orkun, Say\u0131
\n82, \u0130stanbul.
\nGUM\u0130LEV, L, (1967). Drevniye Tyurki, Moskva.
\nHAM\u0130LTON, J.R., (1962). “Toquz-Oguz et On Uygur”, Journal Asiatique, Tom. 250,
\nParis.
\n\u0130ZG\u0130, \u00d6, (1986). Kutluk Bilge K\u00fcl Kagan-B\u00f6g\u00fc Kagan ve Uygurlar, Ankara.
\nKLYA\u015eTORNIY, S.G.\u2013 SULTANOV, T.\u0130, (2003). T\u00fcrk\u00fcn \u00dc\u00e7bin Y\u0131l\u0131, \u00c7ev.
\nA.Batur, \u0130stanbul.
\nL\u0130U, M.T, (1958). Die Chinesischen Nachrichten zur Geschichte der Ost-T\u00fcrken (T\u2019uK\u00fce), Buch 2, Wiesbaden.
\nMACKERRAS, C, (1990). \u201cThe Uighurs\u201d, Early Inner Asia, Edited by D.Sinor,
\nCambridge.
\n\u00d6GEL, B, (1951). “\u015eine Usu Yaz\u0131t\u0131n\u0131n Tarihi \u00d6nemi”, Belleten, C. 15, Ankara.
\n\u00d6GEL, B, (1964). Sino-Turcica, Taipei.
\n\u00d6GEL, B, (1988). T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn Geli\u015fme \u00c7a\u011flar\u0131, 3. bask\u0131, \u0130stanbul.
\nPULLEYBLANK, E.G, (1956). \u201cSome Remarks on the Toquzoghuz Problem\u201d, UralAltaische Jahrb\u00fccher, 28\/1-2, Wiesbaden.
\nSENGA, T, (1990). \u201cThe Toquz Oghuz Problem and the Origin of the Khazars\u201d, Journal of Asian History, Wiesbaden.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Saadettin G\u00d6ME\u00c7 \u00d6zet Uygur Kaganl\u0131\u011f\u0131, Tokuz-Uygur boyundan Yaglakar ailesi taraf\u0131ndan tesis edilmi\u015fse de, onlar\u0131n iktidarlar\u0131 ancak 779\u2019a kadar, yani 30 y\u0131l civar\u0131nda s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Ayr\u0131ca zaman zaman \u0130l \u00d6gesi Inan\u00e7u Bilge \u00f6rne\u011finde oldu\u011fu gibi Ediz boyundan birisinin de iktidara \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131nda bulunuluyorsa da, TokuzUygur aileleri i\u00e7erisinde Ediz ismini g\u00f6remiyoruz. Dolay\u0131s\u0131yla bu fikre de teredd\u00fctle […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-4047","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4047","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=4047"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4047\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4056,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/4047\/revisions\/4056"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=4047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=4047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=4047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}