{"id":3991,"date":"2020-06-26T11:23:53","date_gmt":"2020-06-26T08:23:53","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=3991"},"modified":"2020-06-26T11:23:53","modified_gmt":"2020-06-26T08:23:53","slug":"eski-cin-kulturu-ve-turkler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=3991","title":{"rendered":"Eski \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve T\u00fcrkler"},"content":{"rendered":"
\n
\n
\"\"<\/span><\/h5>\n
Prof. Dr. <\/span>Wolfram EBERHARD<\/h5>\n<\/div>\n<\/div>\n

T\u00fcrk\u00e7eye \u00c7eviren \u00eekbal BERK<\/p>\n

\u201c\u00c7in, denildi\u011fi zaman bir\u00e7ok insanlar, memleketi d\u00fc\u015fman taarruzlar\u0131ndan ve d\u0131\u015fardan gelen b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcr tesirlerinden ay\u0131ran \u00c7in \u015feddini hat\u0131rlarlar. \u00c7in, bizim i\u00e7in kendi i\u00e7inde ve kendi kendine tek\u00e2m\u00fcl eden kapal\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn timsalidir. \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bu tasviri art\u0131k bug\u00fcn i\u00e7in do\u011fru de\u011fildir. \u00c7in hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerimiz son on sene zarf\u0131nda temamiyle de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Bu yaz\u0131m\u0131z\u0131n gayesi, \u00c7in hakk\u0131ndaki yeni \u0130lm\u00ee m\u00fctalealar \u00fczerinde konu\u015fmak1 en m\u00fchim noktalar\u0131 tebar\u00fcz ettirmek, ve bilhassa \u00c7in\u2019in ayd\u0131nlanmas\u0131 i\u00e7in T\u00fcrklerin bu sahada oynad\u0131klar\u0131 rol\u00fcn ehemmiyeti ile ilgili olan problemleri izah etmektir. Bununla ayn\u0131 zamanda T\u00fcrklerin en eski tarihlerine de temas etmek Zorunda kal\u0131yoruz. Bunu s\u00f6yledi\u011fim zaman anla\u015fmazl\u0131\u011fa sebebiyet vermemek i\u00e7in biraz izahat vermem l\u00e2z\u0131md\u0131r. Ben T\u00fcrklerin ilk yurtlar\u0131n\u0131n do\u011fu Asya oldu\u011funu iddia etmek istemiyorum. Fakat bug\u00fcn T\u00fcrklerin ve T\u00fcrklerle akraba kavimlerin, M. E. 3 \u00fcnc\u00fc bin y\u0131lda, hatta neolitik devirde Orta Asya\u2019n\u0131n do\u011fu k\u0131s\u0131mlar\u0131nda ya\u015fad\u0131klar\u0131 bir hakikattir. Bu T\u00fcrkler de t\u0131pk\u0131 T\u00fcrk \u0131rk\u0131na mensup di\u011fer kavimlerle Anadolu\u2019da ya\u015fayan ve Asya\u2019n\u0131n di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan Anadolu\u2019ya hicret eden T\u00fcrkler gibi bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrklerin ecdadlar\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n tarih ve k\u00fclt\u00fcrlerinin incelenmesi, T\u00fcrk tarih ve k\u00fclt\u00fcrlerinin incelenmesi demektir ve bu ulusal bir \u00f6devdir. Orta Asya T\u00fcrkleri hakk\u0131nda elde etti\u011fimiz en eski mal\u00fbmat ve zaten T\u00fcrkler hakk\u0131nda mevcut en eski bilgiler \u00c7in kaynaklar\u0131ndan al\u0131nabilir. Bunu yapmak bu memlekette Sinolojinin vazifesidir. Bunun nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan yaz\u0131m\u0131z\u0131n sonunda bahsedece\u011fim.<\/p>\n

\u00c7inlilerin d\u00fcnyan\u0131n en eski k\u00fclt\u00fcr milleti olduklar\u0131 ve arkalar\u0131nda 5000 senelik bir k\u00fclt\u00fcr devri bulundu\u011fu bir\u00e7ok defalar s\u00f6ylenmi\u015ftir. Bu fikir bu \u015fekilde art\u0131k do\u011fru de\u011fildir. Tabii \u00c7in, haritalar\u0131m\u0131zda g\u00f6sterilen co\u011fraf\u00ee bir mmtaka olarak ele al\u0131nacak olursa Akadlar ve S\u00fcmerler kadar olmasa bile yine \u00e7ok eski bir k\u00fclt\u00fcre sahiptir. Fakat
\n4000 sene evvel orada mevcut olan k\u00fclt\u00fcr, bizim bug\u00fcn g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc de\u011fildir. T\u0131pk\u0131 bug\u00fcnk\u00fc \u0130talya ile eski Roma imparatorlu\u011funun ayn\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi. Bug\u00fcnk\u00fc \u0130talya, eski Roma \u0130mparatorlu\u011funun da \u00fczerinde bulundu\u011fu co\u011fraf\u00ee m\u0131ntakad\u0131r, fakat insanlar\u0131 ayn\u0131 de\u011fildir, ve k\u00fclt\u00fcrleri de eski Roma k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn devam\u0131 de\u011fildir. Memlekete yeni kavimler gelmi\u015f, yeni k\u00fclt\u00fcrler n\u00fcfuz etmi\u015f ve netice temamiyle yeni ve kendisine has bir \u015fekil alm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7inliler bize, tarih\u00ee devirler i\u00e7in umumiyetle iyi ve kullan\u0131labilen bir\u00e7ok tarih\u00ee eserler b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Eski tarihleri i\u00e7in u\u011fra\u015fm\u0131\u015flar ve hatta M. E. I. inci y\u00fcz y\u0131lda en eski devirleri tasvire \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bu tasvirin \u00fczerinde zamanla u\u011fra\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve nihayet bir\u00e7ok muahhar tarihlerde, ve Avrupa dillerindeki terc\u00fcmelerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00fczere tesbit edilmi\u015ftir. Tasvir, \u00c7in tarihinin ba\u015flang\u0131c\u0131nda halka, k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00f6\u011freten bir\u00e7ok ak\u0131l ve \u00e2hiakl\u0131 imparatorlar g\u00f6steriyor. Bu imparatorlar evlenmeyi, giyimi, yaz\u0131y\u0131 vesaireyi, yani k\u0131saca y\u00fcksek bir k\u00fclt\u00fcr i\u00e7in l\u00e2z\u0131m olan her \u015feyi icat ettiler; ekseriya 100 y\u0131ldan fazla icray\u0131 h\u00fckmettiler. Bu devirlerde harp yoktur ve mes\u2019ut bir devir h\u00fck\u00fcm s\u00fcrmektedir.
\nAncak sonradan, bizde \u015fimdi mevcut olan k\u00f6t\u00fcl\u00fckler, harplar, ahl\u00e2ks\u0131zl\u0131klar, cinayetler, k\u0131tl\u0131k ve sefalet yava\u015f yava\u015f ba\u015f g\u00f6stermi\u015ftir. B\u00fct\u00fcn bu \u0130mparatorlar\u0131n saltanat s\u00fcrd\u00fckleri tarihler de veriliyor ve yeni icatlarda bulunduklar\u0131 zaman bundan bahsediliyor. Her \u015fey gayet mant\u0131k\u00ee ve sarihtir.<\/p>\n

Yeni ara\u015ft\u0131rmalar bu g\u00fczel hayali tamamiyle bozmu\u015ftur. Bug\u00fcn art\u0131k bunlar\u0131n hi\u00e7 birine inanm\u0131yoruz. Kaz\u0131lar bize yaz\u0131n\u0131n M. E. 3 \u00fcnc\u00fc bin y\u0131l\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda icat edilmeyip ancak M. E. 15 inci y\u00fcz y\u0131lda
\nicat edildi\u011fini g\u00f6steriyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc M. E. 15-10 uncu y\u00fcz y\u0131llar aras\u0131ndaki yaz\u0131 daha \u00e7ok iptidaidir ve bu kadar uzun bir tek\u00e2m\u00fcl devresi ge\u00e7irmi\u015f olamaz. Eski masal ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 ve din tarihi bize eski imparatorlar\u0131n hakik\u00ee imparator olmay\u0131p, ancak sonralar\u0131 \u00c7in \u00e2limleri taraf\u0131ndan insan ve imparator \u015fekline sokulan tanr\u0131lar olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir. Biz bug\u00fcn kat\u00ee olarak tanr\u0131 olan bu imparatorlara hangi b\u00f6lgelerde tap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz; bu tanr\u0131lar hakk\u0131nda mufassal mal\u00fbmat veren bir\u00e7ok eski kaynaklar bulduk. Etnoloji bize \u201cevlenme,,, \u201cgiyim,, gibi \u015feylerin bir imparator taraf\u0131ndan icat edilmedi\u011fini, fakat, insanl\u0131\u011f\u0131n, pek \u00e7ok devirler evvel bunlar\u0131 icat etti\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir; sonra Etnoloji bize yine en eski devirlerde, ba\u015flar\u0131nda bir h\u00fck\u00fcmdarla memurlar\u0131n bulundu\u011fu bir devletin hi\u00e7 bir yerde bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bunun bug\u00fcn bildi\u011fimiz ve o zaman \u00c7in\u2019de mevcut oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ilk merhaleler \u00fczerine kurulmu\u015f olan muahhar bir geli\u015fme oldu\u011funu \u00f6\u011fretmi\u015ftir. Astronomi riyaz\u00ee hesaplarla takriben M. E. 1000 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in kaynaklar\u0131nda verilen tarihlerin yanl\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 isbat etmi\u015ftir2. Burada bahis mevzuu olan tarih 1er, tarih\u00ee devirlere ait olmayup \u0130sa\u2019n\u0131n do\u011fdu\u011fu y\u0131llarda ve hatta daha sonralar\u0131 ya\u015fam\u0131\u015f olan \u00c7inli \u00e2limlerin hesaplar\u0131n\u0131n neticeleridir. Astronomik bilgileri \u00e7ok olan bu bilginler, eldeki pek az mal\u00fbmatla ve kendi baz\u0131 fikirleri ile bu pek eski zamanlarda ya\u015fam\u0131\u015f olan k\u0131rallar\u0131n ne zaman ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 hesaplama\u011fa \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Fakat astronominin bug\u00fcnk\u00fc kadar tek\u00e2m\u00fcl etmemi\u015f olmas\u0131ndan hesaplar\u0131nda baz\u0131 hatalar mevcuttur. B\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc hesap edilebilen bu hatalar tarihlerde g\u00f6ze \u00e7arpmaktad\u0131r. Ben burada bunlardan fazla bahsedemiyece\u011fim, fakat bug\u00fcn tarihen do\u011fru olmad\u0131klar\u0131 her hususta g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

Fakat, tarihi devir ne zaman ba\u015flar? M. E. 1400-1050 aras\u0131ndaki zaman\u0131 te\u015fkil eden ve \u201cShang-devri,, denilen \u00e7a\u011fla ba\u015flar. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu devri hem kaz\u0131lardan ve kaz\u0131larda bulunan vesikalardan ve hem de kl\u00e2sik \u00c7in edebiyat\u0131ndan biliyoruz. 1927 y\u0131l\u0131ndanberi Shang s\u00fcl\u00e2lesinin h\u00fck\u00fcmet merkezinde kaz\u0131lar yap\u0131ld\u0131 ve bunlar\u0131n evvelce nas\u0131l ya\u015fad\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda bug\u00fcn, olduk\u00e7a kati mal\u00fbmat elde edilmi\u015ftir. Bundan \u00f6ncekilerinden emin de\u011filiz ve \u00e7o\u011fu da yar\u0131 efsanevidir. Shang devrinden \u00f6nceki \u00e7a\u011flar neolitik devre aittir. Shang\u2019lar\u0131n h\u00fck\u00fcmet merkezinde yap\u0131lan kaz\u0131lar bize vak\u0131a Shang k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn sonraki \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile bir\u00e7ok noktalarda ayn\u0131 oldu\u011funu, fakat \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn basit bir ilk merhalesi olmay\u0131p ba\u015fka karakterde bir k\u00fclt\u00fcr oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n

Arkeoloji tetkiklerinden elde edilen neticeler ile ve Etnolojinin de yard\u0131m\u0131 sayesinde en eski \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc meselesine temas edilmi\u015f; bu suretle \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fc hakk\u0131ndaki yeni g\u00f6r\u00fc\u015fler v\u00fccude gelmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu yeni m\u00fctaleaya g\u00f6re bir \u201c\u00c7in,, k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden ancak M. E. 1050 y\u0131l\u0131ndan itibaren bahsedebiliriz. Bundan \u00f6ncekilerin hepsine \u201cproto-\u00c7in\u201e yahut buna benzer bir isim verilir.<\/p>\n

M. E. 3 \u00fcnc\u00fc y\u00fcz y\u0131lda co\u011frafyada \u00c7in ad\u0131n\u0131 alan b\u00f6lgede ne bir birlik te\u015fkil eden \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ne de bir vahdeti olan bir \u00c7in n\u00fcfuzu vard\u0131. Fakat bunun yerine muhtelif \u00c7in k\u00fclt\u00fcrleri ile muhtelif kavimler bulunuyordu. Bug\u00fcn bu b\u00f6lgede 20 b\u00fcy\u00fck halk gurubu tefrik edilebiliyor, fakat bunlar b\u00fcy\u00fck\u00e7e guruplardan m\u00fcte\u015fekkil bir s\u0131ra halinde toplanabilir. En m\u00fchimleri a\u015fa\u011f\u0131dakilerdir; B\u00f6lgenin do\u011fu \u015fimalinde bizim bug\u00fcn \u00c7in dedi\u011fimiz yerde bug\u00fcnk\u00fc Man\u00e7ular\u0131n ecdad\u0131 olan Tunguz\u2019\u00adlar ya\u015f\u0131yordu. Bunlar iptida\u00ee k\u00fclt\u00fcr kavmi idiler. K\u0131smen avc\u0131, fakat k\u0131smen de ehl\u00ee hayvan ve bilhassa domuz beslerler. (Tunguz kelimesinin T\u00fcrk\u00e7esi domuz kelimesi ile karabeti hi\u00e7 bir suretle tesad\u00fcfi de\u011fildir. Tunguzlar i\u00e7in domuz tipik bir hayvand\u0131r; halbuki T\u00fcrkler b\u00fct\u00fcn tarihleri boyunca, hatt\u00e2 Isl\u00e2miyetten evvel hi\u00e7bir zaman domuz beslememi\u015flerdir). Tunguzlarm bat\u0131s\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc Mo\u011follar\u0131n ecdad\u0131 olan
\nMo\u011follar ya\u015farlard\u0131 ve bunlar bilhassa s\u0131\u011f\u0131r beslerlerdi. Fakat bug\u00fcnk\u00fc Mo\u011follar gibi yaln\u0131z Mo\u011folistan\u2019da de\u011fil, ta \u00c7in\u2019in i\u00e7lerine. Sar\u0131 \u0131rma\u011fa kadar yay\u0131lm\u0131\u015f olarak ya\u015farlard\u0131.<\/p>\n

Bunlar\u0131n da bat\u0131s\u0131nda, bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrklerin ecdad\u0131 oturuyordu. B\u00fcy\u00fck Huangho dirse\u011finin i\u00e7inde bizim bug\u00fcn Ordos dedi\u011fimiz b\u00f6lgenin bat\u0131s\u0131nda olan Kansu eyaletinde ve cenupta Wei nehrine kadar uzanan yerlerde ya\u015farlard\u0131. Onlar\u0131 ilk tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m\u0131z en eski zamanlarda bile bilhassa at yeti\u015ftirirler ve insanlarla hayvanlar\u0131n k\u0131\u015fl\u0131k yiyimlerini temin
\ni\u00e7in ziraatla me\u015fgul olurlard\u0131. \u201cG\u00f6\u00e7ebe,, kavimlerin yaln\u0131z hayvan besledikleri gibi fikirlerden ayr\u0131lmam\u0131z l\u00e2z\u0131md\u0131r. Hemen b\u00fct\u00fcn g\u00f6\u00e7ebeler k\u0131\u015fl\u0131k yiyeceklerini temin maksad\u0131 ile ziraat ile de me\u015fgul olmak zorundad\u0131rlar, ve bunu yapm\u0131yan kavimlerde istisna te\u015fkil ederler. Bu en eski T\u00fcrklerden ilerde tekrar bahsedece\u011fiz.<\/p>\n

\u00c7in\u2019in bat\u0131s\u0131nda en eski zamanlardanberi Tibetliler otururlard\u0131. Yaln\u0131z bug\u00fcn ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerde de\u011fil, fakat \u00c7in\u2019in i\u00e7lerine kadar uzan\u0131rlard\u0131. Bu Tibetliler bilhassa koyun beslerler ve koyunlar\u0131 i\u00e7in da\u011flar\u0131 tercih ederlerdi. T\u00fcrkler ise ovalarda ya\u015fama\u011f\u0131 sevdiklerinden T\u00fcrklerle Tibetlilerin bir arada oturduklar\u0131 b\u00fcy\u00fck sahalar vard\u0131; yani
\novalarda T\u00fcrkler, da\u011flarda da Tibetliler ya\u015farlard\u0131. Bazan bunlar\u0131n kar\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 da vaki olmu\u015ftur ve Isa\u2019n\u0131n do\u011fum y\u0131llar\u0131nda bir\u00e7ok T\u00fcrk-Tibet melez kavimlerine tesad\u00fcf ediliyor. Muhtelif k\u00fclt\u00fcrlere sahip olan kavimlerin kar\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131rmak modern Etnolojinin en m\u00fchim problemlerinden biridir, ve b\u00f6yle ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n neticeleri bizim meselelerimiz i\u00e7in \u00e7ok ehemmiyetlidir.<\/p>\n

Bug\u00fcnk\u00fc \u00c7in\u2019in cenubundaki b\u00f6lgede muhtelif k\u00fclt\u00fcrler ta\u015f\u0131yan muhtelif kavimler ya\u015f\u0131yorlard\u0131. Bu cenup kavimler! \u015fimal kavimlerinden bariz bir \u015fekilde ayr\u0131lmaktad\u0131rlar. \u015eimal kavimlerinin ekonomisinde hayvan beslemek en m\u00fchim rol\u00fc oynar; cenup kavimlerinde ise bilhassa ziraat ehemmiyetlidir, fakat ziraatin de iptida\u00ee bir \u015fekli olan yakma suretiyle yap\u0131lan ziraattir. Bu nevi ziraate da\u011flar\u0131n yama\u00e7lar\u0131ndaki a\u011fa\u00e7larla \u00e7al\u0131lar yak\u0131l\u0131r ve geri kalan k\u00fcle nebatlar, bilhassa k\u00f6k\u00fcnde yumru bulunan nebatlar ekilir. Cenup k\u00fclt\u00fcr\u00fcne ait olan Tai\u2019lar \u00e7ok sulak ovalarada nebatlar ekme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu Tai\u2019lar ilk defa olarak pirin\u00e7 ekme\u011fi icat etmi\u015flerdir. Pirin\u00e7 ziraatinin cenup \u00c7in\u2019den Hindistan\u2019a ve oradan da bat\u0131 Asya\u2019ya ve cenup Avrupa\u2019ya yay\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 ihtimal d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fildir. Pirin\u00e7 eken Tai\u2019lar bug\u00fcnk\u00fc Siyaml\u0131lar\u0131n ecdad\u0131d\u0131rlar (bu memlekete onun i\u00e7in bug\u00fcn de Tailand deniliyor). Fakat ayn\u0131 zamanda bug\u00fcnk\u00fc \u00c7in\u2019lilerin de en m\u00fchim cedleridirler. Sizi \u015fa\u015f\u0131rtmamak i\u00e7in cenup k\u00fclt\u00fcrlerinden fazla bahsetmiyece\u011fim. Yaln\u0131z yine cenup k\u00fclt\u00fcrlerinden biri olan ve \u00c7in\u2019in do\u011fu cenup kabilelerinde bulunan Y\u00fceh k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc zikredece\u011fim. Bu Y\u00fceh k\u00fclt\u00fcr\u00fc bir gemici k\u00fclt\u00fcr\u00fc idi ve olduk\u00e7a y\u00fcksekti. Y\u00fceh\u2019lerin gemicileri yaln\u0131z cenup \u00c7in ile Hindi\u00e7ini\u2019nin b\u00fct\u00fcn sahillerinde de\u011fil, ayn\u0131 zamanda cenup Japonya ile Kora\u2019da da m\u00fcstemleke te\u015fkil etmi\u015flerdir. Kora, \u00c7in ile Japonya aras\u0131nda bir ba\u011fd\u0131r ve Japonya ile cenup \u00c7in aras\u0131ndaki d\u0131\u015f benzerlikler gibi iki taraf k\u00fclt\u00fcrlerinin m\u00fc\u015fabeheti Y\u00fceh\u2019lerin m\u00fcstemleke te\u015fkil etme lerinin neticeleridir. Di\u011fer taraftan Hindi\u00e7ini\u2019ye hicret etmi\u015f olan Y\u00fceh1er de\u011fi\u015ferek Hollanda adalar\u0131ndaki yerlileri te\u015fkil eden Malayenler olmu\u015flard\u0131r. B\u00f6ylece cenup \u00c7in\u2019deki vaziyet yaln\u0131z Japonya ve Hindi\u00e7ini\u2019deki etnik vaziyet de\u011fil, Avustralya\u2019ya kadar b\u00fct\u00fcn adalardaki etnik vaziyeti de izah etti. Ben burada fazla tafsil\u00e2ta giri\u015femiyece\u011fim fakat size bu ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n pek \u00e7ok neticeler verdi\u011fini g\u00f6stermek istedim.<\/p>\n

Demek ki takriben M. E. 2500 de bug\u00fcnk\u00fc \u00c7in\u2019in bulundu\u011fu b\u00f6lgelerde halk\u0131n vaziyeti b\u00f6yle idi. \u015eimdi siz, o halde \u00c7in\u2019lilerin kendileri nerede idiler, diye soracaks\u0131n\u0131z. Bug\u00fcn buna \u015f\u00f6yle cevap veriyoruz ; Onlar hen\u00fcz mevcut de\u011fildiler, t\u0131pk\u0131 bundan 1400 sene evvel Frans\u0131zlar\u0131n hen\u00fcz mevcut olmay\u0131p onlar\u0131n yerine bil\u00e2hare Frans\u0131z olan
\nbir \u00e7ok kabile ve kavimlerin bulundu\u011fu gibi. Mevcut olan b\u00fct\u00fcn y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcrlerin \u00fczerinde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar, bunlar\u0131n hi\u00e7 birinin kendili\u011finden v\u00fccuda gelmedi\u011fini g\u00f6stermi\u015ftir. D\u00fcnya y\u00fcz\u00fcnde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz ve yak\u0131ndan tetkik etti\u011fimiz b\u00fct\u00fcn y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcrler, muhtelif k\u00fclt\u00fcrlerin birbirlerinin \u00fczerine olan tesirlerinin mahsul\u00fcd\u00fcr. E\u011fer bu b\u00f6yle olmasayd\u0131 o zaman y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcre sahip olan kavimlerin di\u011ferlerinden daha kabiliyetli bir \u0131rka mensup olduklar\u0131n\u0131 kabul etmek l\u00e2z\u0131md\u0131. Bu vak\u0131a m\u00fcteaddit defalar iddia edilmi\u015ftir, fakat \u015fimdiye kadar hi\u00e7 bir suretle
\nispat edilmemi\u015ftir. Hatt\u00e2 modern psikolojinin verdi\u011fi neticeler bunun aleyhindedir3.<\/p>\n

O halde bu g\u00fcn, M.E. 2500 de \u015fimdiki man\u00e2da \u00c7inlilerin hen\u00fcz mevcut olmad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yliyor ve buna mukabil \u00c7inlilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 b\u00f6lgelerde yukarda k\u0131saca bahsetti\u011fimiz muhtelif kavimlerin ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 iddia ve isbat edebiliyoruz. Umumiyetle kavimler yaln\u0131z ve ayr\u0131 olarak ya\u015famazlar, iptida\u00ee kavimler bile sulh halinde iken veya harp
\ndolay\u0131siyle birbirlerile m\u00fcnasebette bulunurlar. Bu m\u00fcnasebetlerdeki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 tesirler sathi kalmaz, birbirlerinin k\u00fclt\u00fcrlerine m\u00fcessir olurlar. Eskiden kavimlerin aras\u0131ndaki bu m\u00fcnasebetlerin yaln\u0131z harple temin edilebildikleri zannolunurdu. B\u00f6ylece bir kavim di\u011ferine h\u00fccum ederek onu ezerdi. Fakat bunun her4 zaman b\u00f6yle olmas\u0131 icap etti\u011fi ve iyi \u015fartlar alt\u0131nda da temaslar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hatta bu temaslar\u0131n \u00f6tekiler kadar ehemmiyetli olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir \u00e7ok mis\u00e2ller vard\u0131r. \u00c7in tarihinde bu mis\u00e2llere \u00e7ok tesad\u00fcf ediyoruz.<\/p>\n

O halde ba\u015flang\u0131\u00e7ta anlat\u0131lan ayr\u0131 ayr\u0131 k\u00fclt\u00fcrler, zamanla m\u00fcnasebetlerini gittik\u00e7e daha fazla artt\u0131rm\u0131\u015flard\u0131r. Bu bilhassa b\u00fct\u00fcn kabilelere ait m\u00fcstemleke yahut bir ge\u00e7it b\u00f6lgesi olan yerlerde daha \u015fiddetli olmu\u015ftur. Eski \u00c7indeki m\u00fcstemleke b\u00f6lgeleri sar\u0131 \u0131rmak ile Yang-tse\u2019nin mansab\u0131 idi. Bu mansap b\u00f6lgeleri sular\u0131n \u00e7ekilmesi ile has\u0131l olan yerlerdir ve tarih\u00ee devirlerde bile Hopei eyaletinin yani bug\u00fcnk\u00fc Pekin\u2019in bulundu\u011fu eyalet temamiyle batakl\u0131k ve gayr\u0131 mesk\u00fbndu. Nehirden kazan\u0131lan arazi gittik\u00e7e b\u00fcy\u00fcmekte ve etraftaki kavimler orada m\u00fcstemleke te\u015fkil etmekte idiler. Bunun etraf\u0131nda ya\u015fayan kavimlerin bir k\u0131sm\u0131 ile muhtelif muhacirler en yak\u0131n m\u00fcnasebetlerde bulunuyorlar. \u015eimal \u00c7in ovalar\u0131n\u0131n kenar\u0131nda cereyan eden bu hal Yang-tse\u2019nin deltas\u0131nda cereyan etmi\u015ftir; burada sar\u0131 \u0131rmakta oldu\u011fu gibi yeni bir k\u00fclt\u00fcr te\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir. Di\u011fer taraftan Kansu eyaletinden \u00e7\u0131k\u0131p do\u011fuya akarak Shensi eyaletinden sar\u0131 \u0130rma\u011fa d\u00f6k\u00fclen sar\u0131 \u0131rma\u011f\u0131n tal\u00ee kolunu te\u015fkil eden Wei nehrinin vadisi de bir ge\u00e7it b\u00f6lgesi idi. Nehir vadisinin cenubu ge\u00e7ilemiyen da\u011flarla \u00f6rt\u00fcl\u00fcd\u00fcr, bunun \u015fimalinde istep ile \u00e7\u00f6l vard\u0131r. Vadi \u00e7ok zengindir. Do\u011fu Asya ile Ortaasya aras\u0131ndaki yeg\u00e2ne ge\u00e7idi te\u015fkil eder. Onun i\u00e7in bu nehir vadisi en eski zamanlardan beri kavimlerin do\u011fudan bat\u0131ya ve bat\u0131dan do\u011fuya akmalar\u0131na bir ge\u00e7it te\u015fkil etmi\u015ftir. Bu ge\u00e7it b\u00f6lgelerinde halk aras\u0131nda en yak\u0131n temaslar\u0131 temin eden \u201cetnik ge\u00e7it,, 1er bulunmaktad\u0131r. O halde \u00c7inde bug\u00fcnk\u00fc bilgimize nazaran y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcr\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fcne yarayacak 3 b\u00f6lge vard\u0131r. Her 3 b\u00f6lgede de hakikaten b\u00f6yle y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcrler te\u015fekk\u00fcl etmi\u015ftir. Yang-tse\u2019nin deltas\u0131nda te\u015fekk\u00fcl eden k\u00fclt\u00fcr bizim i\u00e7in \u00e7ok m\u00fchim olmad\u0131\u011f\u0131ndan bundan fazla bahsetmiyece\u011fim. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu yukarda bahsedilen Y\u00fceh k\u00fclt\u00fcr\u00fc bilhassa Japonya ve Hindi\u00e7ini i\u00e7in ehemmiyetlidir fakat \u00c7in i\u00e7in b\u00f6yle de\u011fildir.<\/p>\n

Huangho\u2019nun deltas\u0131nda v\u00fccuda gelen k\u00fclt\u00fcr daha m\u00fchimdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ziraatlar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok elveri\u015fli olan ve yeni te\u015fekk\u00fcl eden vadilere cenuptan Tai\u2019lar muhaceret etmi\u015flerdir. Bu yeni vadilerin kenarlar\u0131ndaki ormanlara yine bir cenup kavmi olan avc\u0131 ve toplay\u0131c\u0131 Yao\u2019lar yerle\u015fmi\u015flerdir. Domuzlar\u0131 i\u00e7in rutubetli vadilerle ormanlar\u0131 ideal bir yer addeden Tunguzlar da \u015fimalden gelmi\u015flerdir. B\u00f6ylece her 3 unsurun ve bunlar\u0131 meydana getiren c\u00fcz\u00fclerin vazih bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc bir k\u00fclt\u00fcr meydana gelmi\u015ftir. Bulundu\u011fu yerin adile ilgili olarak buna Lungshan k\u00fclt\u00fcr\u00fc deniyor. Bu takriben M. E. 2000 ile M. E. 1600 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda mevcut olmal\u0131d\u0131r. Bu ziraat\u00e7\u0131 bir k\u00fclt\u00fcrd\u00fc ve isk\u00e2n \u015fekilleri Eski Anadolu yerlilerininkine benzerdi. H\u00f6y\u00fckler \u00fczerinde otururlard\u0131. \u00c7amurdan ve kerpi\u00e7ten yap\u0131lm\u0131\u015f olan evleri vard\u0131. Fakat k\u00f6ylerinin etraf\u0131n\u0131 duvarla \u00e7evirmek zorunda idiler, \u00e7\u00fcnk\u00fc iki b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fmanlar\u0131 vard\u0131: birisi yeni te\u015fekk\u00fcl eden arazinin kenar\u0131ndaki da\u011flarda ya\u015fayan da\u011f kavimleri ve bilhassa yukarda bahsedilen ve cenuptan gelen Yao\u2019lar ki bunlar \u00c7in\u2019in cenubunda bu g\u00fcn el\u2019an yapt\u0131klar\u0131 gibi soygunculuk akmlar\u0131 yaparlard\u0131; di\u011feri ise \u015fimalden gelen T\u00fcrk-Mo\u011fol atl\u0131lar\u0131 idi. Bunlar s\u00fcvari ve harp arabalar\u0131 i\u00e7in bu b\u00fcy\u00fck vadilerde iyi bir saha bulmu\u015flard\u0131. B\u00f6ylece tarih boyunca \u015fimali \u00c7in\u2019de bu g\u00fcne kadar yapt\u0131klar\u0131 gibi atlar\u0131yle s\u00fcratli taarruzlarda bulunabiliyorlar.<\/p>\n

Bu T\u00fcrk-Mo\u011fol kavimlerinin (bunlar\u0131n ikisinden, ayni olmad\u0131klar\u0131 ve yaln\u0131z k\u00fclt\u00fcrleri benzedi\u011fi halde ayni imi\u015fler gibi bahsediyorum;<\/p>\n

\u015fimdiye kadar mevcut kaynaklar\u0131m\u0131z bunlar\u0131 kat\u2019i olarak ay\u0131rmam\u0131z i\u00e7in hen\u00fcz m\u00fcsait de\u011fildirler) temaslar\u0131 menfi neticeler vermemi\u015ftir. G\u00f6\u00e7ebeler \u00e7ift\u00e7ilerle kolayca beraber ya\u015fayabilirler ve b\u00f6ylece ideal b\u00eer birlik te\u015fkil “ederler. G\u00f6\u00e7ebeler \u00e7ift\u00e7ilerden k\u0131\u015f\u0131n kulland\u0131klar\u0131 zira\u00ee mahsulleri al\u0131rlar ye bunlar\u0131n yerine ziraat\u00e7\u0131lara hayvanlardan elde ettiklerini, bilhassa deri, y\u00fcn ve bazan s\u00fct ile s\u00fctten yap\u0131lm\u0131\u015f maddeler verirler. Bu temas^\u2019\u015f\u00fc’Trgtrceyr”\\rerebilir~ve b\u00fc bolged\u0130e de b\u00f6yle oldu\u011fu zannediliyor. G\u00f6\u00e7ebeler \u00e7ift\u00e7ilerin efendileri olur ve idareyi el ald\u0131lar; orduyu yu\u00e7uda getirirler; \u00e7ift\u00e7iler ise memleketin zira\u00ee mahsullerini istihsal eden s\u0131n\u0131f\u0131 te\u015fkil ederler. \u201cTabakalanma,, dedi\u011f\u00eefh\u00eez bir hal i\u00e7in mis\u00e2ller muahhar \u00c7in tarih\u0131rTde \u00e7ok boldur. B\u00f6ylece yukarda bahsedilen Lung-shan k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden bir az sonra i\u00e7inde sarih olarak T\u00fcrk-Mo\u011fol unsurlar\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc yeni bir k\u00fclt\u00fcr meydana geliyor. Bu Shang ad\u0131n\u0131 alan ve do\u011fu Asya\u2019da ya\u015fad\u0131klar\u0131 ispat edilebilen ve M. E. 1500-1050 aras\u0131nda mevcut olan ilk y\u00fcksek k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. Lung-shan k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in elimizde yaln\u0131z arkeolojik deliller mevcut oldu\u011fu halde Shang k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in bundan ba\u015fka yaz\u0131l\u0131 deliller de vard\u0131r. Bu deliller hem kl\u00e2sik \u00c7in edebiyat\u0131nda hem de sonraki \u00c7in yaz\u0131s\u0131n\u0131n iptida\u00ee \u015feklini te\u015fkil
\neden bir yaz\u0131 icat etmi\u015f olmalar\u0131 dolay\u0131sile, kendi yaz\u0131lar\u0131nda mevcuttur. Shang\u2019lar do\u011fu Asya\u2019da ilk devleti kurmu\u015flard\u0131r ve biz \u00e7ok m\u00fchim olan bu devlet kurma i\u015fini T\u00fcrklerin yapt\u0131klar\u0131n\u0131 kabul etmek, zorunday\u0131z. Di\u011fer taraftan T\u00fcrk-Mo\u011fol k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn tesirinin hal\u00e2 bu devlette ve bu k\u00fclt\u00fcrde \u00e7ok kuvvetli olmad\u0131\u011f\u0131 da a\u015fik\u00e2rd\u0131r.<\/p>\n

Do\u011fu \u00c7in\u2019de yeni elde edilen \u201cm\u00fcstemleke b\u00f6lgesi,, nde demin bahsetti\u011fimiz hadiseler cereyan ederken, bat\u0131da Wei nehri vadisindeki ge\u00e7it b\u00f6lgesinde en az do\u011fudakiler kadar m\u00fchim vakalar cereyan etmekte idi. Bu b\u00f6lgeye de Tai kabileleri girdiler ve orada \u015fimalden gel\u00fcp ge\u00e7it b\u00f6lgesindeki nehir vadisinin zengin otlaklar\u0131na girmi\u015f olan T\u00fcrk kabileleri ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131lar. Bundan maada etraftaki b\u00fct\u00fcn da\u011flarda koyun s\u00fcr\u00fcleri ile Tibet kavimleri bulunuyorlard\u0131. Burada yine bir \u00e7ok k\u00fclt\u00fcrlerin kar\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Fakat bu sefer kar\u0131\u015fan unsurlar ba\u015fka olduklar\u0131ndan bundan tamamiyle ba\u015fka bir netice \u00e7\u0131kt\u0131. Bu sefer Tunguzlar de\u011fil, daha fazla T\u00fcrkler i\u015ftirak ettiler. Mo\u011follar mevcut
\nolsalar bile, tesirleri \u00e7ok az olmu\u015ftur. Bunlar\u0131n aras\u0131na Tibetliler de girmi\u015flerdir. En son olarak T\u00fcrk kavimlerinin getirdikleri bir \u00d6nasya tesiri de hissediliyor. Burada meydana gelen ve ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131 takriben M. E. 2200 y\u0131l\u0131nda olup en parlak devrine bu zamanda eri\u015fen k\u00fclt\u00fcr, ba\u015fl\u0131ca bulundu\u011fu yerin ad\u0131na g\u00f6re Yang-shao k\u00fclt\u00fcr\u00fc ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBu k\u00fclt\u00fcr Avrupa literat\u00fcr\u00fcnde g\u00fczel ve boyal\u0131 kerami\u011fi ile me\u015fhurdur ki bu da \u00d6nasya ile Avrupan\u0131n cenup do\u011fusunda boyal\u0131 kerami\u011fi ile akrabad\u0131r. Fakat bu akrabal\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok m\u00fcbala\u011fa etmi\u015fler ve bu k\u00fclt\u00fcre sahip olanlar\u0131n cenup do\u011fu Avrupadan buraya muhaceret etmi\u015f olmalar\u0131nda kabil olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015flerdir. \u00c7in m\u00fcdekkiklerinin yapt\u0131klar\u0131 son ara\u015ft\u0131rmalara g\u00f6re art\u0131k bu mevzu bahs olamaz5 Bil\u00e2kis bu karabetin ne \u015fekilde oldu\u011fundan ve nas\u0131l tasavvur edilebilece\u011finden emin de\u011filiz. Yaln\u0131z hakikat olan, bu keramikin Tai\u2019lara ait olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. T\u00fcrklerle m\u00fcnasebeti oldu\u011fu bir az daha muhtemeldir.<\/p>\n

Bu Yang-shao k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lge olduk\u00e7a geni\u015ftir. Yaln\u0131z bug\u00fcnk\u00fc \u00c7in\u2019in b\u00fct\u00fcn \u015fimal bat\u0131s\u0131nda de\u011fil fakat muayyen farklarla k\u0131smen i\u00e7 Mo\u011folistan ile Man\u00e7urya\u2019da, sonra \u00c7in\u2019in en bat\u0131s\u0131 yani T\u00fcrkistan\u2019\u0131n hudut b\u00f6lgesinde bulunur. Demek ki bug\u00fcnk\u00fc mal\u00fbmat\u0131m\u0131za nazaran boyal\u0131 keramik k\u00fclt\u00fcr\u00fc m\u00fchtelif farklarla o zamanlar T\u00fcrk kavimlerinin oturduklar\u0131 yerlerde yay\u0131lm\u0131\u015f bulunuyordu.<\/p>\n

Takriben M. E. 1600 dan itibaren bu k\u00fclt\u00fcr do\u011fu k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile s\u0131k\u0131 m\u00fcnasebetler temin etmi\u015ftir, ve bu k\u00fclt\u00fcr\u00fcn kuvvetli tesiri alt\u0131nda kalarak de\u011fi\u015fmi\u015ftir. B\u00f6ylece do\u011fudan yaz\u0131 da nufuz etme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015f ve yabanc\u0131 yaz\u0131 ile kendi dillerini yazma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Siyaset bak\u0131m\u0131ndan 1500 ile 1100 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bat\u0131da kuvvetli ve b\u00fcy\u00fck devletlere tesad\u00fcf edilmemektedir. Bunun yerine muharip olan bir\u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck devletler bulunmaktad\u0131r. Bunlar devaml\u0131 surette do\u011fu devleti ile harp halindedirler. Do\u011fu devleti de gittik\u00e7e daha fazla T\u00fcrk kavimlerinin tesiri alt\u0131nda kalma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015f ve bunun neticesinde din gibi devlet de de\u011fi\u015fme\u011fe ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Muharip bat\u0131 devletleri i\u00e7in devlet te\u015fkil\u00e2t\u0131 ile ayn\u0131 olan asker\u00ee te\u015fkil\u00e2t, tipik ve m\u00fchimdir. Bu cihetten – T\u00fcrk kavimlerinin kuvvetli tefevvuklar\u0131 dolay\u0131siyle – do\u011fu devletinden \u00fcst\u00fcnd\u00fcrler. M. E. 1100 s\u0131ralar\u0131nda di\u011ferlerinden daha kuvvetli ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131 ilhak eden ve bat\u0131da
\nb\u00fcy\u00fck bir birlik te\u015fkil eden bir asker\u00ee devlet kurmu\u015flard\u0131r. Bu yeni devlette, T\u00fcrk oldu\u011fu san\u0131lan bir h\u00fck\u00fcmdar tabakas\u0131ndan maada olduk\u00e7a muharip ve kuvvetli Tibet tesiri alt\u0131nda olan kavimler de bulunuyordu. Halbuki Tai\u2019lar yaln\u0131z ziraatla me\u015f\u011ful olan gayr\u0131 muharip ge\u00e7imli kavimler idiler. Tai\u2019lar h\u00e2l\u00e2 do\u011fu devletinde h\u00fck\u00fcmdar tabakas\u0131n\u0131 te\u015fkil ediyorlard\u0131. B\u00f6ylece, vak\u0131a do\u011fu devleti maddeten daha zengin ve k\u00fclt\u00fcr bak\u0131m\u0131ndan farkl\u0131 idi ise de asker\u00ee bak\u0131mdan bat\u0131 devletinden daha zay\u0131f idiler6. Takriben M. E. 1050 y\u0131l\u0131nda kendisine \u201cChou devleti,, ad\u0131n\u0131
\nveren kuvvetli bat\u0131 devleti ile do\u011fu devleti olan Shang\u2019lar aras\u0131nda bir \u00e7arp\u0131\u015fma oldu. Bu suretle do\u011fu devleti temamiyle par\u00e7aland\u0131 ve Chou\u2019lar her iki devlete ve bununla b\u00fct\u00fcn \u015fimal \u00c7in\u2019e h\u00e2kim olmu\u015flard\u0131r. Her iki
\nk\u00fclt\u00fcr birbiri ile kar\u0131\u015fm\u0131\u015f ve bunu m\u00fcteakip 200 y\u0131l devam eden ve k\u00f6k\u00fcn\u00fcn art\u0131k de\u011fi\u015fmedi\u011fi ve bizim as\u0131l \u201c\u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc,, dedi\u011fimiz bir k\u00fclt\u00fcr meydana gelmi\u015ftir. M. E. 1050 dan itibaren ilk hakik\u00ee \u00c7in devleti olan Chou devletinde T\u00fcrk-Mo\u011fol tesiri h\u00e2l\u00e2 kuvvetli ve a\u015fik\u00e2rd\u0131r. Ancak Tai unsurunun kar\u015f\u0131s\u0131nda yava\u015f yava\u015f azalmaktad\u0131r. O halde bizim bug\u00fcnk\u00fc tel\u00e2kkimize g\u00f6re \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn hakik\u00ee do\u011fum tarihi M. E. 1050 y\u0131l\u0131d\u0131r. Ancak bu devirden itibaren muayyen tarzlarda birbirleriyle akraba olan fakat yine esas itibariyle birbirlerinden \u00e7ok farkl\u0131 olan do\u011funun ve bat\u0131n\u0131n bu iki b\u00fcy\u00fck k\u00fclt\u00fcr\u00fc birbirleriyle kayna\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Ancak M. E. 1050 den itibaren kendilerini bir birlik hissederek kom\u015fular\u0131na tahkir makam\u0131nda barbar diyenler, \u00c7inli ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015flar ve bu suretle bir birlik kurmu\u015flard\u0131r. Bu devirden sonra aksi istikamette bir hareket ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r; Bu devre kadar ayr\u0131 ayr\u0131 k\u00fclt\u00fcrler birbirleri \u00fczerine akma\u011fa ve kar\u0131\u015fma\u011fa devam etmi\u015flerdir. \u015eimdi kar\u0131\u015fma mahsul\u00fc olan \u00c7inli meydana gelince, m\u00fcnferit k\u00fclt\u00fcrlerden geri kalanlar\u0131n \u00fczerine \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ge\u00e7erek, kal\u0131nt\u0131lar\u0131 kendine mezcetme\u011fe \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bundan sonra M. E. 10 uncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda ilk \u00f6nce hafif bir surette kendini g\u00f6steren ve geli\u015fmesi bu g\u00fcne kadar devam eden \u00c7inlili\u011fin yay\u0131lmas\u0131 ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bundan daha mufassal bahsetmemize yer m\u00fcsaade etmiyor. Do\u011fu Asyada cereyan eden tek\u00e2m\u00fcl\u00fcn ana hatlar\u0131n\u0131, teferr\u00fcata giri\u015fmeden g\u00f6sterebildi\u011fimi \u00fcmit ediyorum. \u015eimdi bizi bu memlekette en \u00e7ok ilgilendiren meselelere de biraz temas etmek istiyorum.<\/p>\n

M. E. 2500 de Do\u011fu Asya\u2019da m\u00fcteakip devirlerde hakik\u00ee \u201c\u00c7in,, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fcnde b\u00fcy\u00fck bir tesiri olan bir ilk T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn mevcudiyetinden bahsedilebilece\u011fini s\u00f6ylemi\u015ftik. T\u00fcrklerin \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc v\u00fccude getirdiklerini s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015f olacakt\u0131r. Fakat T\u00fcrklerin ve k\u00fclt\u00fcrlerinin tesiri olmadan hi\u00e7 bir zaman bir \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn meydana gelemiyece\u011fini s\u00f6ylemek do\u011fru olabiliri7. T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn, te\u015fekk\u00fcl etmekte olan \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fczerine \u00e7ok m\u00fcessir oldu\u011funu tebar\u00fcz ettirmek zorunday\u0131z. \u00c7inlilerin bir T\u00fcrk kavmi olduklar\u0131n\u0131 veya eskiden T\u00fcrk olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek yanl\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00c7inliler Mo\u011fol \u0131rk\u0131na mensupturlar, halbuki T\u00fcrkler ise hi\u00e7 bir zaman bu \u0131rka mensup de\u011fildirler. Bug\u00fcn antropologlar taraf\u0131ndan tasdik edildi\u011fi \u00fczere vahdeti olm\u0131yan bir \u0131rka mensup bu insanlara pek \u00e7ok T\u00fcrk kan\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de do\u011frudur.<\/p>\n

\u015eimdi ba\u015fl\u0131ca iki sor\u011fuya cevap vermek zorunday\u0131z: 1 \u2014 Elimizde yaz\u0131l\u0131 vesikalar olm\u0131yan bir zamana ait bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn bir T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc oldu\u011fu nereden biliniyor? 2 \u2014 Bu T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc nas\u0131ld\u0131 ve ona has olan \u015feyler nelerdi ve \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fcne neler tesir etmi\u015ftir?<\/p>\n

\u00d6nce birinci soruya cevap verece\u011fim. Bizden bu kadar uzak olan zamanlar hakk\u0131ndaki mal\u00fbmat i\u00e7in tabii ilk kaynak arkeolojidir. Son 20 sene zarf\u0131nda \u00c7in, Japon ve \u0130sve\u00e7li m\u00fcdekkikler taraf\u0131ndan yap\u0131lan kaz\u0131lar sayesinde bug\u00fcn tarihten \u00f6nceki devirlerde do\u011fu Asya\u2019n\u0131n muhtelif k\u00fclt\u00fcrleri hakk\u0131nda olduk\u00e7a m\u00fckemmel bir fikir edinebiliyoruz. Fakat arkeolojinin bize verebildi\u011fi her \u015feyde, b\u00fcy\u00fck gedikler kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u00c7anak \u00e7\u00f6mlek, kemik, kaplar, ta\u015f ve metal aletler gibi muhafaza edilebilen e\u015fyalar bahis mevzuu oldu\u011fu kadar arkeoloji bize k\u0131ymetli yard\u0131mlarda bulunabilir. Fakat kuma\u015f, \u00f6rme e\u015fya, tahta \u00fczerine i\u015flemeler gibi bozulabilen e\u015fyalarda arkeoloji \u00e7ok yan\u0131l\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc kaz\u0131 esnas\u0131nda bu gibi \u015feyler ancak tesad\u00fcfi olarak bulunur. Hatt\u00e2 din, devlet te\u015fkil\u00e2t\u0131, sosyal b\u00fcnye hakk\u0131nda arkeoloji bizi tatmin edecek bir cevap verecek bir durumda de\u011fildir. Bundan maada ekseriya bulunan e\u015fyan\u0131n sahiplerinin hangi kavme ait olduklar\u0131n\u0131 nadiren s\u00f6yliyebilmektedir Burada etnoloji ile k\u00fclt\u00fcr tarihi kar\u0131\u015f\u0131yor ve bu iki ilmin sinoloji ile i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131 suretiyle bu gedik kapat\u0131labilir. Neticelerinden demin k\u0131saca bahsetti\u011fim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n \u00e7al\u0131\u015fma tarzlar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da g\u00f6sterilmektedir, ilk \u00f6nce, kabil oldu\u011fu kadar, \u00c7inlilerin kom\u015fular\u0131 hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131 eserlerin hepsi toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu eserler takriben M. E. 700 de ba\u015flar ve bug\u00fcne kadar devam eder. Burada muazzam bir malzeme mevzuubahst\u0131r. 2000 den fazla kab\u00eele ve kavim zikredilir ve hepsi a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 tasvir edilir. Yaln\u0131z \u00c7in kaynaklar\u0131nda bulunan bu malzemeyi g\u00f6zden ge\u00e7irmek ve tanzim etmek zoru vard\u0131. Bu tasnifi yaparken \u00c7inlilerin ayr\u0131 ayr\u0131 kabileleri b\u00fcy\u00fck guruplar halinde toplad\u0131klar\u0131 ve bizim modern
\nilimlerde yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, onlara ayn\u0131 ad\u0131 vermedikleri halde, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 modern tasnife hemen tamamiyle uyduklar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7in\u2019in s\u0131n\u0131rlar\u0131nda bir \u00e7ok kom\u015fu kavimler k\u00fclt\u00fcrlerinin varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve bundan bu k\u00fclt\u00fcrler i\u00e7in tipik \u015feyler tesbit edilmi\u015ftir. 2500 y\u0131ldan fazla bir zaman\u0131 ihtiva eden kaynaklar sayesinde ayr\u0131 ayr\u0131 k\u00fclt\u00fcrlerin bulunduklar\u0131 muhtelif tarih\u00ee devirlerle m\u00fcnasebetlerinin ne oldu\u011fu, ve zamanla bu isk\u00e2n b\u00f6lgelerinin nas\u0131l de\u011fi\u015ftiklerini, \u00f6nceki devirlerde kavimlerin yay\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir harita \u00e7izmek ve ayn\u0131 zamanda ayr\u0131 ayr\u0131 kavimlerin k\u00fclt\u00fcrlerini tasvir etmek kabil olmu\u015ftur. Bundan bile baz\u0131 \u00e7ok enteresan \u015feyler elde edilmi\u015ftir. Mesel\u00e2 tarih\u00ee devirlerde bile, T\u00fcrk1er, Tibetliler ve daha ba\u015fkalar\u0131 yabanc\u0131 kavimlerin aras\u0131nda ya\u015fama\u011fa devam ettikleri ve ancak zamanla ya tamamen imha olunduklar\u0131 yahut temess\u00fcl edildikleri anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu ara\u015ft\u0131rmadan sonra bizzat \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc tetkik edilmi\u015ftir. K\u00fclt\u00fcrden baz\u0131 m\u00fcnferit \u015feyler al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Mis\u00e2l olarak geyi\u011fi alal\u0131m. Geyi\u011fin \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde oynad\u0131\u011f\u0131 rol tetkik edilmi\u015ftir, yani ne zaman ve nerede en m\u00fchim rol\u00fc oynad\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun neticesinde geyi\u011fin yaln\u0131z \u015fimal \u00c7in\u2019in baz\u0131 b\u00f6lgelerinde bulunan k\u00fclt\u00fcrlerde b\u00fcy\u00fck bir ehemmiyeti oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. \u015eimdi b\u00fct\u00fcn bu m\u00fcnaka\u015falara il\u00e2veten \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde geyik derisinden yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in pantalon tetkik edilmi\u015ftir. Burada yine pantalonun yaln\u0131z \u015fimalde ve hatt\u00e2 \u015fimal \u00c7in\u2019in muayyen bir b\u00f6lgesinden ne\u015f\u2019et etmi\u015f olabilece\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir; sonra geyik derisinden yap\u0131lm\u0131\u015f olan baz\u0131 ba\u015fl\u0131k \u015fekilleri, sonra geyikle ilgili olan efsaneler V. s. tetkik edilmi\u015ftir. Bu ayr\u0131 ayr\u0131 ara\u015ft\u0131rmalardan bunlar\u0131n \u015fimalde ve hatt\u00e2 \u015fimalin muayyen bir b\u00f6lgesi ile ilgili olduklar\u0131 anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Bu tarzda y\u00fczlerce muhtelif ara\u015ft\u0131rmalarda bulunulmu\u015ftur. Bunlardan \u015fimal \u00c7in\u2019de, di\u011fer b\u00f6lgelerden farkl\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr\u00fc bulunan, bir b\u00f6lgenin mevcut oldu\u011fu meydana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Tabii ayni ara\u015ft\u0131rmalar ba\u015fka \u015feyler
\n\u00fczerinde de yap\u0131ld\u0131. Mesel\u00e2 ev ve ocak \u015fekilleri, v. s. cenubu hat\u0131rlat\u0131rlar. Bu “mahall\u00ee k\u00fclt\u00fcrler,, tesbit edildikten sonra evvelce tesbit edilen kenar kavimlerinin k\u00fclt\u00fcrleri ile ne \u015fekilde m\u00fcnasebettar olduklar\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, ve mahall\u00ee k\u00fclt\u00fcrlerin kenar kavimleri k\u00fclt\u00fcrleri ile ayni, sadece daha eski \u015fekilleri oldu\u011fu meydana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. \u015eimdi kaynaklar vas\u0131tasile bir \u00e7ok \u015feylerin tarihleri tesbit edilebilmi\u015ftir. Bu tarih verme ile Shang devrine yani M. E. 15 inci y\u00fczy\u0131la kadar gidebiliyoruz. Fakat bir \u00e7oklar\u0131n\u0131n Shang devrinden de eski olduklar\u0131 anla\u015f\u0131l\u0131yor, ve bunlar\u0131n da tarihleri arkeolojiden elde edilen neticelerin mukayesesi ile meydana \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n

B\u00f6ylece \u015fimal \u00c7in\u2019in muayyen b\u00f6lgesinde bulunanlar\u0131n tamamiyle T\u00fcrk olduklar\u0131, tesbit edilen muahhar k\u00fclt\u00fcrle ayn\u0131 oldu\u011funu g\u00f6sterecek durumday\u0131z, ve bununla \u00c7in topraklar\u0131nda bulunan bir T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bahis mevzu olabilece\u011fini s\u00f6yliyebiliriz. Bu T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn eskili\u011fi anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fekilde tesbit edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Bu eski T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc nas\u0131ld\u0131? Esas itibarile daha sonraki zamanlar\u0131n T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden \u00e7ok farkl\u0131 de\u011fildi. Bu adamlar bilhassa at beslerler, biraz ziraatla me\u015fgul olurlar, buna mukabil av (baz\u0131 eski m\u00fcdekkiklerin iddialar\u0131na muhalif olarak) bunlarda hemen hi\u00e7 bir rol oynamam\u0131\u015ft\u0131r. Bunlarda g\u00fcne\u015f taraf\u0131ndan temsil edilen, ve en b\u00fcy\u00fck ehemmiyeti haiz olan, g\u00f6k tanr\u0131s\u0131 k\u00fclt\u00fcn\u00fc ihtiva eden g\u00f6k dini vard\u0131. B\u00fct\u00fcn din m\u00fctek\u00e2mil bir y\u0131ld\u0131z dini idi. Bundan maada bir de ate\u015f k\u00fclt\u00fc vard\u0131. M\u00fctek\u00e2mil bir h\u00fck\u00fcmet mevcuttu ve muhtelif s\u0131n\u0131flar, yani asilzadelerden m\u00fcte\u015fekkil bir y\u00fcksek tabaka ile k\u00f6lelerden ibaret bir a\u015fa\u011f\u0131 tabaka vard\u0131. Zahiren erkek evin efendisi oldu\u011fu halde cemiyette kad\u0131n olduk\u00e7a
\nb\u00fcy\u00fck bir rol aynard\u0131. Bunlar hakk\u0131nda bildi\u011fimiz b\u00fct\u00fcn teferruattan bahsetmek fazla vaktimizi alacakt\u0131r.<\/p>\n

B\u00fct\u00fcn g\u00f6\u00e7ebelerde bilhassa ekonomi \u015fekillerinden dolay\u0131 fazla tek\u00e2m\u00fcl eden siyas\u00ee te\u015fkil\u00e2t kabiliyeti, T\u00fcrklerin \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn te\u015fekk\u00fcl\u00fcnde, getirdikleri m\u00fchim unsurdur; buna din, felsefe ve aile te\u015fkil\u00e2t\u0131 kar\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlar meydana gelmekte olan \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn esas\u0131n\u0131 te\u015fkil etmi\u015fler ve bunlar\u0131n sayesinde \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc tek\u00e2m\u00fcl\u00fcne devam etmi\u015f ve bug\u00fcne kadar ortadan kaybolmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu eski T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden daha bir\u00e7ok \u015feyler nakledilmi\u015ftir, fakat hi\u00e7 biri sayd\u0131klar\u0131m\u0131z kadar m\u00fchim de\u011fildir. Bunlarda T\u00fcrklerin d\u00fcnya tarihindeki ehemmiyetleri g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

O halde \u00c7in\u2019in do\u011fu\u015fu ve en eski tarihi hakk\u0131ndaki Sinolojik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n en eski T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ayd\u0131nlatt\u0131\u011f\u0131n\u01319 ve bize art\u0131k ba\u015fka kaynaklardan \u00f6\u011frenemiyece\u011fimiz devirlerdeki \u015feyler hakk\u0131nda mal\u00fbmat verdi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

A\u00e7\u0131klamalar:<\/strong><\/p>\n

1 Literat\u00fcr i\u00e7in a\u015fa\u011f\u0131daki kitaplar\u0131ma i\u015faret ediyorum ; \u00ab\u00c7in\u2019in \u015fimal kom\u015fular\u0131 (T. Tarih Kurumu, Ankara 1942)\u00bb, \u00abLokalkulturen im alten China (cilt 1 Leiden, T\u2019oung-Pao-Supplement, 1942, cilt 2 Pekin, Catholic University 1942); son k\u0131s\u0131m i\u00e7in T\u00fcrk dilinde haz\u0131rlanm\u0131\u015f olan bir kitab\u0131m\u0131 i\u015faret ediyorum (En eski T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc hak. ara\u015ft\u0131rmalar). Nazariyenin eski \u015fekli \u00abEarly Chinese cultures\u00bb (Smithsonian Report 1937; \\7ashington 1937) adl\u0131 makalemde g\u00f6sterilmi\u015ftir. Adlara a\u015fa\u011f\u0131da ge\u00e7en sinoloslar buna kar\u015f\u0131 m\u00fcspet cephe alm\u0131\u015flard\u0131r Prof. E. Rousselle (Sinica 1941), E. Erkes, W. Koppers ve C. Hentze. Nazar\u00ee esaslardan \u00abZur ethonologischen untersuchungen von
\nHochkulturen\u00bb (Zeitsch. f. Ethnologie 1941) adl\u0131 makalemde bahsettim.<\/p>\n

2 Bk. benim \u00abDer Beginn der Chou – Zeit\u00bb (Sinica 8, s. 182-188; 1933).<\/p>\n

3 Muk. et; Muzaffer \u015e. Ba\u015fo\u011flu ; Irk psikolojisi (\u0130stanbul 1943 ).
\n4 Bu hususta bilhassa R. Thurnvvald\u2019\u0131n ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 m\u00fchimdir (Die Menschliche Gesellschaft, cilt 4, s. 229; Lehrbuch der V\u00f6lkerkunde, 2 inci tab\u0131, S. 266); R. M\u00fchlmann (Krieg und Frieden; Heidelberg 1940) in g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc biraz dard\u0131r.<\/p>\n

5 Bk. Wu Chin-t\u00eeng: Prehistoric Potteryin China (London 1938).
\n6 Muk. et. W, Eberhard. Das altere China (Nevue Propyl\u00e2en-Weltgeschichte, Berlin 1940, Bd. 1).<\/p>\n

7 M\u00fbk. el. W. Koppers. ilk T\u00fcrkl\u00fck (Belleten, say\u0131 20, s. 448-449: 1941).<\/p>\n

8 M\u00fbk. et. W. M\u00fchlmann. Methodik der V\u00f6lkerkunde (Stuttgart 1938, S. 207).<\/p>\n

9 Bk. benim, T\u00fcrkiyede sinolojinin vazifeleri (\u00c7\u0131\u011f\u0131r, say\u013199, s. 37-40; Ankara 1941).<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Dr. Wolfram EBERHARD T\u00fcrk\u00e7eye \u00c7eviren \u00eekbal BERK \u201c\u00c7in, denildi\u011fi zaman bir\u00e7ok insanlar, memleketi d\u00fc\u015fman taarruzlar\u0131ndan ve d\u0131\u015fardan gelen b\u00fct\u00fcn k\u00fclt\u00fcr tesirlerinden ay\u0131ran \u00c7in \u015feddini hat\u0131rlarlar. \u00c7in, bizim i\u00e7in kendi i\u00e7inde ve kendi kendine tek\u00e2m\u00fcl eden kapal\u0131 bir k\u00fclt\u00fcr\u00fcn timsalidir. \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bu tasviri art\u0131k bug\u00fcn i\u00e7in do\u011fru de\u011fildir. \u00c7in hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerimiz son on sene […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[24],"tags":[],"class_list":["post-3991","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-turk-dunyasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3991","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3991"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3991\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3993,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3991\/revisions\/3993"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3991"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3991"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3991"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}