![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/tuerfan.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Prof.Dr.\u00d6zkan \u0130ZG\u0130<\/p>\n
Tebli\u011fimizin as\u0131l konusu olan Turfan Uygurlar\u0131’n\u0131n k\u00fclt\u00fcr meselesine ge\u00e7meden \u00f6nce, Turfan Uygurlar\u0131 kimlerdir? k\u0131saca bu konuya de\u00ad\u011finmek istiyorum.<\/p>\n
Bilindi\u011fi gibi G\u00f6kt\u00fcrkler \u00e7a\u011f\u0131nda ve bu devlete ba\u011f\u0131ml\u0131 halde bir Uygur oyma\u011f\u0131 mevcut olmu\u015ftur. G\u00f6kt\u00fcrk \u00e7a\u011f\u0131nda kimli\u011fini bulan bu Uygur oyma\u011f\u0131, G\u00f6kt\u00fcrkleri 743 y\u0131l\u0131nda ma\u011flup ederek \u00d6t\u00fcgen b\u00f6lgesinde yeni devletlerini kurmu\u015flar ve bu b\u00f6lgede bir as\u0131r ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Ancak bilhassa oymaklar aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fmelerden dolay\u0131 bu Uygur birli\u011fi bo\u00adzulmu\u015f ve bunun neticesi olarak 840 tarihinde K\u0131rg\u0131zlar taraf\u0131ndan ma\u011f\u00adlup edilmi\u015flerdir. B\u00f6ylece ilk yurtlar\u0131n\u0131 b\u0131rakmak mecburiyetinde kalan Uygurlardan bir grup, \u00c7in’in kuzey b\u00f6lgelerine gitmi\u015fler ve bir m\u00fcddet sonra \u00c7in h\u00e2kimiyetini tamamen kabul ederek \u00c7inlile\u015fmi\u015flerdir. Bir k\u0131\u00ads\u0131m Uygurlar ise, bug\u00fcnk\u00fc Sar\u0131 Nehrin do\u011fusuna gelip yerle\u015fmi\u015fler ve bug\u00fcn bile Sar\u0131 Uygurlar diye adland\u0131r\u0131lan varl\u0131klar\u0131n\u0131 korumu\u015flard\u0131r. Yine g\u00fcneye yap\u0131lan g\u00f6\u00e7ler neticesinde bir k\u0131s\u0131m Uygurlar, daha da g\u00fcneye inerek Kan-chou, Sha-chou ve Kao-ch’ang \u015fehirlerine gelip yerle\u015fmi\u015flerdir.<\/p>\n
Bu b\u00f6lgeye yerle\u015fen Uygurlardan en uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fcs\u00fc ve tarihe dam\u00adgas\u0131n\u0131 vuran Kao-ch’ang Uygurlar\u0131 olmu\u015ftur. 9. y\u00fczy\u0131l ortalar\u0131ndan itibaren yeni yerlerine yerle\u015fen bu Uygurlar, gerek \u00c7in kaynaklar\u0131nda ve gerekse Bat\u0131 kaynaklar\u0131nda oturduklar\u0131 yer ismine ve bazen de h\u00fck\u00fcm\u00addarlar\u0131n\u0131n ald\u0131klar\u0131 \u00fcnvanlara g\u00f6re isimlendirilmi\u015flerdir. Bu Uygurla\u00adr\u0131n \u00e7e\u015fitli isimler alt\u0131nda kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmalar\u0131n\u0131n sebebi ikidir. Birincisi, zaman zaman birisi di\u011ferine nazaran daha fazla \u00fcst\u00fcnl\u00fck sa\u011flam\u0131\u015f olan \u015fehirlerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131, ikinci husus ise, ba\u015fta bulunan h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n \u00fcnvanlar\u0131yla \u00c7in kaynaklar\u0131nda an\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Co\u011fraf\u00ee alan olarak bug\u00fcnk\u00fc Turfan b\u00f6lgesinin etraf\u0131nda oturan bu Uygurlar\u0131n \u00c7in kaynaklar\u0131nda ilk beliren ve bir devlet olarak ortaya \u00e7\u0131kan ismi Kao-ch’ang Uygurlar\u0131 olmu\u015ftur. Kendilerine \u00c7in kaynaklar\u0131n\u00adda Kao-ch’ang Kuo (“Kao-ch’ang Devleti”) ismi verilmi\u015ftir. \u00c7in kaynaklar\u0131nda bu Uygurlara Hsi-chou Uygurlar\u0131 da dendi\u011fini g\u00f6r\u00fcyo\u00adruz. Bunun sebebi ise T’ang s\u00fclalesi ( 618-905) zaman\u0131nda Kao-ch’ang ola\u00adrak bilinen \u015fehrin 460 tarihinde \u00c7in’in bir eyaleti haline getirildi\u011fi zaman isminin Hsi-chou olmas\u0131ndand\u0131r. Hsi-chou ismi Uygurlar\u0131n bu b\u00f6lgeye gelip yerle\u015fmelerinden sonra yerini \u015fehrin ilk ismi olan Kao-ch’anga b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bu Uygurlar\u0131n \u00c7in kaynaklar\u0131nda ge\u00e7en bir di\u011fer isimleri de P’ei-t’ing (Be\u015fbal\u0131k) Uygurlar\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc Uygurlar bu b\u00f6lgeye yer\u00adle\u015ftikten sonra ka\u011fanlar\u0131n\u0131n yazl\u0131k merkezi Be\u015fbal\u0131k olmu\u015f ve yaz ayla\u00adr\u0131nda \u00c7in’den gelen el\u00e7iler hep burada kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r. Be\u015fbal\u0131k \u015fehri esa\u00ads\u0131nda uzun bir zamand\u0131r T\u00fcrk h\u00e2kimiyetinde kalm\u0131\u015f bir \u015fehirdir. \u015eehir 629 y\u0131l\u0131nda Bat\u0131 G\u00f6kt\u00fcrklerin idaresi alt\u0131na girmi\u015f ve bu tarihten sonra \u015fehir “Ka\u011fan Stupa” (Ka\u011fan T\u00fcrbesi) olarak isimlendirilmi\u015ftir. 648’lerdeki \u00c7in istilas\u0131ndan sonra \u015fehir tekrar \u00c7inlilerin eline ge\u00e7mi\u015f fakat 720 tarihinde Be\u015fbal\u0131k tekrar \u00c7inlilerden al\u0131nm\u0131\u015f ve T\u00fcrkle\u015ftirilmi\u015ftir. \u015eehir 840 tarihinden sonra buraya gelen Uygurlar vas\u0131tas\u0131yla da \u00e7ok uzun m\u00fcddet T\u00fcrklerin \u00f6nemli bir k\u00fclt\u00fcr merkezi olmu\u015ftur.<\/p>\n
1220’lerdeki Mo\u011follar\u0131n Bat\u0131 istilas\u0131ndan sonra Kao-ch’ang \u015fehri \u00f6nemini kaybetmi\u015f ve \u015fehir Qo\u00e7o olarak an\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7in kaynaklar\u0131nda da bu isimle an\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6lge Uygurlar\u0131 son olarak 1406 tarihinden itibaren Tu-lu-fan (Turfan) Uygurlar\u0131 olarak \u00c7in kaynaklar\u0131nda g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n
K\u0131rg\u0131z yenilgisinden sonra g\u00fcneye gelip yerle\u015fen bu Uygurlar, ba\u015flar\u0131nda bulunan h\u00fck\u00fcmdar\u0131n \u00fcnvan\u0131 ile de \u00c7in kaynaklar\u0131nda an\u0131lm\u0131\u015fla\u00add\u0131r. H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n ald\u0131klar\u0131 bu \u00fcnvanlar Sh\u0131h-tzu Vilang (Arslan ka\u011fan) ve I-tu-hu (Idiqut) olarak bilinmektedir. Cin kaynaklar\u0131nda Arslan Han Uygurlar\u0131 veya Idiqut Uygurlar\u0131 diye isimlendirilen bu Uygurlar, yukar\u0131da \u00e7e\u015fitli \u015fehir isimleri ile an\u0131lan Uygurlarla ayn\u0131d\u0131r. Bizim T\u00fcrk tarih\u00e7ili\u011fimizde daha ziyade Turfan Uygurlar\u0131 olarak bilinmektedir. 1<\/p>\n
Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n kimli\u011fini b\u00f6ylece belirledikten sonra as\u0131l konumuz olan k\u00fclt\u00fcrlerinin ne oldu\u011funa ge\u00e7ebiliriz. Sosyal Antropologlar\u0131n bile h\u00e2l\u00e2 bug\u00fcn tam bir tarifini yapamad\u0131klar\u0131 “k\u00fclt\u00fcr” s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn ve hatta k\u00fclt\u00fcr-medeniyet birli\u011finin yahut ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n m\u00fcnaka\u015fas\u0131na burada girecek de\u011filim. Fakat her kabilenin, kavmin, devletin kendine has k\u00fclt\u00fcrleri oldu\u011fu ger\u00e7e\u011finden hareket ederek bu meseleyi ele alaca\u011f\u0131m. K\u00fclt\u00fcrler toplumsal oldu\u011funa ve i\u00e7inde bulunduklar\u0131 hayat \u015fartlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olduklar\u0131na g\u00f6re, her k\u00fclt\u00fcr, kendi devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve bunun neticesi olarak da ayn\u0131 toplumlar bu k\u00fclt\u00fcr devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. K\u00fclt\u00fcr bir bak\u0131ma toplumsal olarak \u00f6\u011frenilen ve ayn\u0131 yoldan yeni ku\u015faklara ge\u00e7en kal\u0131plar oldu\u011fundan bu genel \u00f6zellikler elbette T\u00fcrk toplumunda da g\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n
\u015eimdi bu yukar\u0131da s\u00f6ylediklerimizi biraz daha a\u00e7maya ve Uygurlar i\u00e7in tatbik etmeye ge\u00e7ebiliriz.<\/p>\n
Uygurlar 150 sene kadar hakimiyetleri alt\u0131nda kalm\u0131\u015f olduklar\u0131 G\u00f6k\u00adt\u00fcrklerin elbette ki inan\u00e7lar\u0131na, t\u00f6relerine ve k\u00fclt\u00fcrlerine ba\u011fl\u0131 kalm\u0131\u015f\u00adlard\u0131r. Ancak daha G\u00f6kt\u00fcrkler i\u00e7inde bir oymak halinde iken T’ang s\u00fclalesi zaman\u0131nda \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile ve daha sonra bu b\u00f6lgeleri \u00c7inliler\u00adden alarak 670-760 y\u0131llar\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Tibetlilerden dolay\u0131 da bir Tibet k\u00fclt\u00fcr\u00fc ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 bilinmektedir. 2 Tabiat \u015fartlar\u0131n\u0131n ve \u00e7ev\u00adrenin k\u00fclt\u00fcrler \u00fczerinde ne kadar etken oldu\u011fu bir ger\u00e7ekse de bunun kadar \u00f6nemli di\u011fer bir fakt\u00f6r de din olgusudur. Genel olarak \u0130sl\u00e2m \u00f6ncesi T\u00fcrk topluluklar\u0131n\u0131n, dinlere kar\u015f\u0131 bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131lar\u0131 \u00e7ok yumu\u015fak olmu\u015f ve \u00e7ok kolay bir dinden di\u011fer bir dine ge\u00e7ebilmi\u015flerdir. Uygurlar\u0131n da \u00e7e\u015fitli dinlere kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdikleri yak\u0131nl\u0131k ve ho\u015fg\u00f6r\u00fc \u00e7ok \u00f6nemlidir. Daha \u00d6t\u00fcgen b\u00f6lgesinde oturduklar\u0131 bir s\u0131rada \u00c7in’de tan\u0131d\u0131klar\u0131 Mani dinini kendi \u00fclkelerine al\u0131p getirmi\u015fler ve devletin resm\u00ee dini haline sok\u00admu\u015flard\u0131r. Bununla da kalmay\u0131p \u00c7in’den ald\u0131klar\u0131 bu dinin \u00c7in’de koru\u00adyucusu olmu\u015flard\u0131r. Di\u011fer taraftan en yak\u0131n ve tarihte en uzun s\u00fcreli olarak m\u00fcnasebette bulunduklar\u0131 devlet olan \u00c7in ise zaman zaman yabanc\u0131 dinlere kar\u015f\u0131 kapal\u0131 olmu\u015f ve bu dinlerin yay\u0131lmalar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli tedbirler alm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun en a\u00e7\u0131k \u00f6rne\u011fini \u00d6t\u00fcgen’deki Uy\u00adgurlar\u0131n y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra \u00c7in’deki Mani mabetlerinin y\u0131k\u0131lmas\u0131nda ve Tao’istler taraf\u0131ndan \u00c7in’in bir garnizonu olan Kao-ch’ang’da oturan Budist, Maniheist ve Nesturi ke\u015fi\u015flere kar\u015f\u0131 cephe almalar\u0131 ile g\u00f6r\u00fcyoruz. Tao’istler ke\u015fi\u015flerin mesleklerini b\u0131rakarak vergi \u00f6demelerini, askerlik yapmalar\u0131m ve evlenmelerini istemi\u015flerdir Bunlar\u0131 yapmayanlar ise \u00f6l\u00fcm\u00adle cezaland\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fte b\u00f6yle bir mezar Kao-ch’ang \u015fehrinde bulun\u00admu\u015ftur.<\/p>\n
Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n siyas\u00ee rolleri eski \u00d6t\u00fcgen Uygurlar\u0131 gibi \u00f6nemli olmam\u0131\u015f fakat Turfan b\u00f6lgesinin kendine mahsus k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc i\u00e7lerine sin\u00addirmi\u015fler ve bu b\u00f6lgede ya\u015fayan dinlerin sad\u0131k m\u00fcminleri olmu\u015flard\u0131r. Sadece din de\u011fil ayn\u0131 zamanda yeni yerle\u015ftikleri b\u00f6lge de Turfan Uygur\u00adlar\u0131n\u0131n k\u00fclt\u00fcrleri \u00fczerinde etkili olmu\u015ftur. Bu b\u00f6lgenin ticaret yollar\u0131 \u00fczerinde bulunmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden do\u011fudan ve bat\u0131dan gidip gelen t\u00fcccar\u00adlarla konu\u015fma, al\u0131\u015f-veri\u015f etme, onlar\u0131n d\u00fcnya hakk\u0131ndaki bilgi ve g\u00f6rg\u00fclerine yeni bir y\u00f6n vermi\u015ftir.<\/p>\n
Yukar\u0131da dinin de k\u00fclt\u00fcrleri etkileyen \u00f6nemli unsurlardan biri oldu\u011fundan s\u00f6z etmi\u015ftik. Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n karg\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131 ve benimsedikleri bilhassa iki dinin rol\u00fc \u00e7ok b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. 7. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Budizm ve 8. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru da Maniheizmi kabul etmi\u015f olan Uygurlar, bu her iki dinin b\u00fct\u00fcn \u00f6zelliklerini ancak Turfan b\u00f6lgesine yerle\u015ftikten sonra benimseyebilmi\u015flerdir. Bilhassa Maniheizm’in bir t\u00fcccar ve \u015fehirli dini olmas\u0131 Uygurlar\u0131n ilim, edebiyat, ticaret ve di\u011fer sanatlardaki ba\u015far\u0131lar\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
Turfan b\u00f6lgesinde Budizmle ve Maniheizmle daha i\u00e7 i\u00e7e olan Uygurlar hi\u00e7 bir zaman eski inan\u00e7lar\u0131n\u0131 da b\u0131rakmam\u0131\u015flard\u0131r 10. y\u00fczy\u0131lda Tur\u00adfan Uygurlar\u0131na giden resm\u00ee \u00c7in el\u00e7isi bu hususta \u015funlar\u0131 s\u00f6ylemektedir: Orada elliden fazla Budist manast\u0131r\u0131 vard\u0131r. Onlar\u0131n hepsinde T’ang s\u00fc\u00adlalesi taraf\u0131ndan konulmu\u015f olan kitabeler g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Manast\u0131rlar\u0131n i\u00e7inde Budist Kanun kitaplar\u0131 vard\u0131r. Burada hemen \u015funu il\u00e2ve edeyim ki Budist eserleri Uygurcaya terc\u00fcme edilirken T\u00fcrk diline uygun ve olduk\u00e7a serbest bir \u015fekilde \u00e7evrilmi\u015ftir. Bu y\u00fczden de esas metinlere oranla bir\u00adka\u00e7 misli geni\u015flemi\u015f terc\u00fcmeler meydana gelmi\u015ftir. \u00c7in el\u00e7isi devamla Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n daha \u00e7ok ilkbahar aylar\u0131nda seyahat ettiklerini ve gruplar halinde seyahat ederken kendi aralar\u0131nda m\u00fczik aleti \u00e7ald\u0131kla\u00adr\u0131n\u0131 ve at \u00fcst\u00fcnde \u00e7e\u015fitli canl\u0131 varl\u0131klara yay \u00e7ekerek ok att\u0131klar\u0131ndan bahsetmekte ve bu yap\u0131lan i\u015fin “G\u00f6kten gelecek k\u00f6t\u00fcl\u00fcklere karg\u0131 kur\u00adban verme” oldu\u011funu kaydetmektedir. Seyyah yine bir ba\u015fka g\u00f6zleminde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ay\u0131n dokuzuncu g\u00fcn\u00fc “Han-sh\u0131h” festivalini kutlad\u0131klar\u0131ndan bahsetmektedir. Bu festival \u00c7inliler taraf\u0131ndan kutlanan Ch’ing-ming festivalinden bir g\u00fcn \u00f6ncedir ve man\u00e2s\u0131 “So\u011fuk Yemek Festivali”dir. Ch’ing-ming festivali H\u0131ristiyanlar\u0131n “Paskalya”s\u0131na ve M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n da “H\u0131z\u0131r G\u00fcn\u00fc”ne tekab\u00fcl eder. Bu festivalin izlerine bug\u00fcn bile \u00c7in’\u00adde rastlanmaktad\u0131r. Bu festivalin gere\u011fi evin i\u00e7indeki ve d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn ate\u015fler s\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcr ve 24 saat i\u00e7inde yeni bir ate\u015f yak\u0131lmaz ve bir g\u00fcn \u00f6nceden haz\u0131rlanan so\u011fuk yemekler yenilirdi. El\u00e7i devamla Uygur\u00adlar\u0131n g\u00fcm\u00fc\u015f ve pirin\u00e7ten kaplar yaparak su ile doldurduklar\u0131n\u0131 ve bu suyu birbirlerine f\u0131\u015fk\u0131rtarak yahut suyu birbirlerine atarak spor yapt\u0131klar\u0131ndan bahsetmektedir. Yukar\u0131daki bu hususlar hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz eski din\u00ee inan\u00e7lar\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesidir. 4<\/p>\n
Yar\u0131 g\u00f6\u00e7ebe bir devlet iken, \u00e7e\u015fitli sebeplerden dolay\u0131 y\u0131k\u0131l\u0131p g\u00fcneye inen Uygurlarda, hem yerle\u015fikli\u011fin \u00f6zelliklerinden dolay\u0131 hem de kom\u015fusu olan \u00c7in’in kendinden \u00f6nce bir hukuk ve sosyal nizamlar\u0131n\u0131n olmas\u0131 neticesinde, b\u00fcy\u00fck bir geli\u015fme olmu\u015ftur Turfan Uygurlar\u0131ndan kalma Hukuk vesikalar\u0131, Uygur cemiyetinin sosyal, ekonomik ve hukuk\u00ee d\u00fczen\u00adleri hakk\u0131nda bize bilgi vermektedir. Bilindi\u011fi gibi, yerle\u015fikli\u011fin en b\u00fcy\u00fck \u00f6zelliklerinden birisi de \u015fehirle\u015fmedir. Kurulan bu \u015fehirler de pazarlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131, al\u0131\u015f-veri\u015fte paran\u0131n kullan\u0131lmas\u0131n\u0131, hem m\u00fcbadeleyi kolayla\u015ft\u0131ran hem de, rekabet ve pazarl\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan un\u00adsur olmu\u015ftur.<\/p>\n
Uygur vesikalar\u0131n\u0131n gerek model olarak ve gerekse i\u00e7indeki terimlerinin \u00e7o\u011funun \u00c7ince’den ge\u00e7ti\u011fi ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f ve bu y\u00fczden \u00e7e\u015fitli fikirler ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Esas\u0131nda Uygur vesikalar\u0131 ile \u00c7in vesikalar\u0131n\u0131n bir kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 tam olarak hen\u00fcz yap\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Bundan dolay\u0131 bu mevzuda bir\u015feyler s\u00f6ylemek hen\u00fcz erkendir. Genel olarak Uygurlar\u0131n \u00c7in’den k\u00f6kl\u00fc medeniyet unsurlar\u0131 almam\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 savunan Alman bilim adam\u0131 Le Coq, Uygurlara atalar\u0131 gibi tamamen Bat\u0131 medeniyetindeki bir devlet gibi bak\u0131labilece\u011fini ve onlar\u0131n Budizm, Manihaizm ve H\u0131ristiyanl\u0131k dinlerini \u00e7e\u015fitli zamanlarda benimsediklerinden dolay\u0131 bu fikirde oldu\u011funu ileri s\u00fcrmektedir. Le Coq ayr\u0131ca kullan\u0131lan Sogd yaz\u0131\u00ads\u0131n\u0131n da Bat\u0131dan al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemekte ve Uygurlarda \u00c7in medeniyeti\u00adnin tesirinin ancak harici olarak g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnden s\u00f6z etmektedir. \u00c7atal yerine kullan\u0131lan ufak \u00e7ubuklar, \u00c7in m\u00fcrekkebi, f\u0131r\u00e7a ile boya yapmalar\u0131 hep haric\u00ee olarak g\u00f6r\u00fclen tesirlerdir demektedir. Buna mukabil Ja\u00adpon Toru Haneda ise Le Coq’un bu fikirlerini tamamen reddetmektedir. Haneda’n\u0131n fikrine g\u00f6re, \u00c7in Budist kitaplar\u0131 Uygurca’ya \u00e7evrilmi\u015f ve \u00c7in takvimi de Uygurlar taraf\u0131ndan kendilerine uydurulmu\u015ftur. \u00c7ince fal kitaplar\u0131 da Uygurca’ya terc\u00fcme edilmi\u015f ve \u00fczerinde Uygur Ka\u011fanla\u00adr\u0131n\u0131n isimleri olan Uygur paralar\u0131 tamamen \u00c7in paralar\u0131ndan taklit edilerek yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Haneda’n\u0131n fikrine g\u00f6re, \u00c7in tesirinin en g\u00fczel \u00f6rne\u011fi ise, Uygur sat\u0131\u015f ve bor\u00e7 verme vesikalar\u0131n\u0131n, T\u00fcrkistan’da, \u00c7in vesikala\u00adr\u0131n\u0131n bulunmas\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu\u00adrada her iki ilim adam\u0131n\u0131n fikirlerini tek tek analiz edecek de\u011filim. Ancak hemen \u015funu s\u00f6yleyebilirim ki, ister do\u011fu’dan ister bat\u0131dan al\u0131nm\u0131\u015f olsun Uygurlar taraf\u0131ndan kendi b\u00fcnyelerine tamamen uydurulmu\u015f ve hemen hemen yepyeni ve\u00e7heler kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Belki vesikalar\u0131n \u00c7in tesirinde kal\u0131\u015f\u0131 \u015fekil ve muhteva bak\u0131m\u0131ndan olmu\u015ftur ama vesikalar dikkatle inceledi\u011finde eski T\u00fcrk \u00f6rf ve adetlerinin tamamen buralara yans\u0131d\u0131\u011f\u0131n\u0131 kesin bir \u015fekilde s\u00f6ylememiz m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.s<\/p>\n
Turfan Uygurlar\u0131 da kendinden \u00f6nce kurulmu\u015f olan di\u011fer T\u00fcrk devletleri gibi \u00e7e\u015fitli kavimlerle m\u00fcnasebette bulunmu\u015flard\u0131r. Bunun sonucu olarak da pek tabi\u00eedir ki kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak k\u00fclt\u00fcr etkile\u015fimleri olmu\u015ftur. Turfan Uygurlar\u0131n\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Kuzey \u00c7in’de 907-1125 tarihleri aras\u0131nda h\u00fck\u00fcm s\u00fcrm\u00fc\u015f olan Liao yahut Kitan’larla da k\u00fclt\u00fcrel m\u00fcna\u00adsebetler olmu\u015ftur. Orta Asya T\u00fcrklerinin en \u00f6nemli i\u00e7kisi olan “K\u0131m\u0131z” Uygurlar taraf\u0131ndan Kitanlara ge\u00e7mi\u015ftir. Yine kavun-karpuz Uygurlar taraf\u0131ndan Kitanlara tan\u0131t\u0131lm\u0131\u015f ve bu meyvan\u0131n ekimini \u00f6\u011frenmi\u015flerdir. 924 senesinde Kitanlardan Turfan Uygurlar\u0131’na giden bir el\u00e7ilik heye\u00adtinden sonra Kitanlar “K\u00fc\u00e7\u00fck yaz\u0131” diye isimlendirilen yaz\u0131 sistemleri\u00adni kullanmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Yine Uygur-Kitan ili\u015fkilerinden sonrad\u0131r ki Uygurlar\u0131n kulland\u0131klar\u0131 pek \u00e7ok \u00fcnvan Kitanlara ge\u00e7mi\u015ftir. “Ka\u011fan”, “Tarkan”, “Bilge” gibi \u00fcnvanlar hep bu yolla Kitanlara ge\u00e7mi\u015ftir.<\/p>\n
Bug\u00fcnk\u00fc Orta Asya T\u00fcrklerinin \u00e7o\u011funda dil ve inan\u00e7 bak\u0131m\u0131ndan Turfan Uygurlar\u0131’n\u0131n rol\u00fc b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur. Bundan dolay\u0131 da Karahan\u00adl\u0131 Devleti ve Mo\u011fol \u00c7a\u011fatay edebiyat\u0131n\u0131n k\u00f6kleri Turfan Uygurlar\u0131’na da\u00adyanm\u0131\u015ft\u0131r. 9. y\u00fczy\u0131lda Turfan havzas\u0131 Uygurlar taraf\u0131ndan tamamen T\u00fcrkle\u015ftirilmi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde yaln\u0131z konu\u015fma ve yaz\u0131 dili de\u011fil, ayn\u0131 zamanda Budizm, Maniheizm ve Nestorianizm gibi \u00e7e\u015fitli dinlere ait okunacak b\u00fct\u00fcn dualar tamamen T\u00fcrk\u00e7e olmu\u015ftur. 7<\/p>\n
Netice olarak \u015funlar\u0131 s\u00f6yleyebiliriz: Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fc, Orta Asyadaki kosmopolit k\u00fclt\u00fcr ve Uluslararas\u0131 dinler ile T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fc aras\u0131nda geli\u015ferek, yerle\u015fik T\u00fcrk k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn olgunla\u015fmas\u0131na yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u015eehir hayatlar\u0131 \u00e7ok d\u00fczenli olmu\u015ftur. Maniheizm ve Budizm’den dolay\u0131, sanatlar\u0131nda, edebiyatlar\u0131nda \u00e7ok m\u00fckemmel eserler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Uygur beylerinin ve hatunlar\u0131n\u0131n senet ile kurduklar\u0131 “Buyan” (hayrat manas\u0131nda kurulan manast\u0131rlar) m\u00fcesaeselerinde, okuma imk\u00e2n\u0131, has\u00adtane ve yolcular ile yoksullar i\u00e7in yatacak yerler mevcud olmu\u015ftur. Bir taraftan Do\u011fu Asya milletleri (K\u0131taylar ve Mo\u011follar) di\u011fer yandan M\u00fcs\u00adl\u00fcman T\u00fcrkler, Turfan Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn varisi olmu\u015flard\u0131r. Yaln\u0131z b\u00fct\u00fcn bunlar bilindi\u011fi halde nedense bizim T\u00fcrk tarih\u00e7ilerimizden baz\u0131lar\u0131 Uygurlar\u0131n bilhassa Mani dinini benimsemelerinden dolay\u0131 “T\u00fcrkleri za\u00ady\u0131flatmak i\u00e7in kurulan bu tuza\u011fa Uygurlar 763 senesinde tutulmu\u015flard\u0131r” demekte ve bir ba\u015fkas\u0131 daha da ileri giderek “Uygurlar T\u00fcrk Tarihine, T\u00fcrk Varl\u0131\u011f\u0131na, T\u00fcrk Irk\u0131na ve T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcne ihanet etmi\u015flerdir” diyebilmektedir.<\/p>\n
Turfan Uygurlar\u0131’n\u0131n Maniheizm ve Budizm’e duyduklar\u0131 yak\u0131n ilgi ve bu dinlerin eserlerinin Uygurca’ya terc\u00fcme edilmi\u015f oldu\u011funu yukar\u0131\u00adda s\u00f6ylemi\u015ftim. Bu devirden kalma eserler bizzat Atat\u00fcrk taraf\u0131ndan da incelenmi\u015ftir. Bunun en g\u00fczel belirtisini Atat\u00fcrk’\u00fcn 26 A\u011fustos 1934 ta\u00adrihinde \u0130zmir panay\u0131r\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131 m\u00fcnasebetiyle \u0130smet \u0130n\u00f6n\u00fc’ye \u00e7ekti\u011fi telgraf\u0131n sonunda yer alan “Namo \u0130smet” (H\u00fcrmet \u0130smet’e) ibaresinin bulunmas\u0131ndan anl\u0131yoruz. Bilindi\u011fi gibi din\u00ee Budist eserler “Namo but, Namo dram, Namo sang (H\u00fcrmet Burkan’a, H\u00fcrmet \u015feriate, H\u00fcrmet cemaate) diye ba\u011flamaktad\u0131r.<\/p>\n
\n
D\u0130PNOTLAR:<\/p>\n
* Prof. Dr ., Hacettepe \u00dcniversitesi, Edebiyat Fak\u00fcltesi, Tarih B\u00f6l\u00fcm\u00fc.<\/p>\n
1 \u00d6zkan \u0130zgi, “Kao-ch’ang Uygurlar\u0131 Hakk\u0131nda”, Tarih Dergisi, 32 Mart 1989, e. 3-6.<\/p>\n
2 Emel Esin, Antecedents and Development of Buddhist and Manichean Turkish Art in Eas\u00adtern Turkestan and Kansu, Istanbul 1967, s.17.<\/p>\n
3 L .Ligetti, Bilinmeyen \u0130\u00e7 Asya, \u0130stanbul 1946, s.244.<\/p>\n
4 \u00d6zkan \u0130zgi, \u00c7in El\u00e7isi Wang Yen-te’nin Uygur Seyahatnamesi, T\u00fcrk Tarih Kurumu Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1989, s.68.<\/p>\n
5 \u00d6zkan \u0130zgi, Uygurlar\u0131n Siyas\u00ee ve K\u00fclt\u00fcrel Tarihi, (Hukuk Vesikalar\u0131na G\u00f6re), T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc Ara\u015ft\u0131rma Enstit\u00fcs\u00fc Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 1987, s. 53-55.<\/p>\n
6 Wittfogel Karl A ., -Feng Chia -sheng History of Chinese Society Liao (907-1125)b Philedilphia 1494, s. 243.<\/p>\n
7 Emel Esin, T\u00fcrk K\u00fclt\u00fcr Tarihi \u0130\u00e7 Asya’da Erken Safhalar Ankara 1985, 2.12.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Prof.Dr.\u00d6zkan \u0130ZG\u0130 Tebli\u011fimizin as\u0131l konusu olan Turfan Uygurlar\u0131’n\u0131n k\u00fclt\u00fcr meselesine ge\u00e7meden \u00f6nce, Turfan Uygurlar\u0131 kimlerdir? k\u0131saca bu konuya de\u00ad\u011finmek istiyorum. Bilindi\u011fi gibi G\u00f6kt\u00fcrkler \u00e7a\u011f\u0131nda ve bu devlete ba\u011f\u0131ml\u0131 halde bir Uygur oyma\u011f\u0131 mevcut olmu\u015ftur. G\u00f6kt\u00fcrk \u00e7a\u011f\u0131nda kimli\u011fini bulan bu Uygur oyma\u011f\u0131, G\u00f6kt\u00fcrkleri 743 y\u0131l\u0131nda ma\u011flup ederek \u00d6t\u00fcgen b\u00f6lgesinde yeni devletlerini kurmu\u015flar ve bu b\u00f6lgede bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-3963","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3963","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3963"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3963\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3965,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3963\/revisions\/3965"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3963"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3963"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3963"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}