![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2020\/06\/\u0130lk-\u00c7a\u011f-084.jpg\")
<\/i><\/p>\n<\/i><\/p>\n
Prof. Dr. Michael C. BROSE<\/strong><\/p>\n Bu makalenin kapsam\u0131 ba\u015fl\u0131kta belirtilenden daha s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r; makalenin odak noktas\u0131 Kulca\/Turfan Uygur Devleti ve 1209 sonras\u0131 Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019ne dahil olan halk\u0131d\u0131r.[1]<\/a>\u00a0Uygurlar taraf\u0131ndan dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n sonu ile onuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131 aras\u0131nda Tar\u0131m Havzas\u0131\u2019nda kurulan, ikiz ba\u015fkentleri Be\u015fbal\u0131k ve Kulca olan bu devlet, K\u0131rg\u0131zlar taraf\u0131ndan bozk\u0131rdan kovulmalar\u0131 sonras\u0131 kurulan en canl\u0131 Uygur diaspora devletlerinden biridir ve Cengiz Han taraf\u0131ndan fethedilene kadar Asya\u2019da \u00e7ok \u00f6nemli jeopolitik roller oynamaya devam etmi\u015ftir. Uygurlar\u0131n erken d\u00f6nemde, kendi istekleriyle Mo\u011follara t\u00e2bi olmas\u0131 Cengiz i\u00e7in \u00f6nemli bir siyasi ve askeri d\u00f6neme\u00e7ti ve bu olay bir\u00e7ok Uygur se\u00e7kininin Mo\u011fol idari hiyerar\u015fisine dahil olmas\u0131n\u0131n zeminini haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Ancak oynad\u0131klar\u0131 roller, Uygur Devleti Orta Asya devletleri aras\u0131nda en deneyimli ve k\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyi en y\u00fcksek devlet oldu\u011fundan yaln\u0131zca askeri ve siyasi dan\u0131\u015fmanl\u0131kla s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131r. K\u00fclt\u00fcr ba\u015fkentlerine ise o d\u00f6nemde cahil olan Mo\u011follar g\u00f6z dikmi\u015fti. Mo\u011follara hizmet veren Kulca Uygurlar\u0131 bu makalenin konusunu olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n Siyasi Tarih<\/strong><\/p>\n 1. Bar\u00e7uk\u2019un Teslim Olmas\u0131 ve Halef \u0130dikutlar (Uygur Ka\u011fanlar\u0131)<\/strong><\/p>\n Yukar\u0131da da belirtildi\u011fi gibi Kulca Uygur Devleti Cengiz\u2019in Mo\u011fol g\u00fcc\u00fcn\u00fc yaymaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerin erken bir a\u015famas\u0131nda teslim olmu\u015f en \u00f6nemli devletlerden biridir ve bu istemli teslimiyet yeni efendileri y\u00f6netiminde Uygur imparatorluk ailesi ve aristokrasisi i\u00e7in \u00f6nemli kazan\u00e7lar sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bu olaydan \u00f6ncelikle kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kan ki\u015fi tabii ki Uygur Han\u0131 (\u0130dikut) Bar\u00e7uk Art-Tekin ve ailesi olmu\u015ftur.[2]<\/a>\u00a0Kulca\u2019y\u0131 g\u00f6zeten Karahitayl\u0131 sakinin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesi \u00fczerine Bar\u00e7uk\u2019un Mo\u011follara teslim olmas\u0131 sonras\u0131 Bar\u00e7uk h\u00fck\u00fcmdarl\u0131\u011fa t\u00e2bi olan bir vatanda\u015f olmu\u015ftur. Bar\u00e7uk, ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7inde Cengiz taraf\u0131ndan takip edilen bir di\u011fer bozk\u0131r kabilesi Merkilerin savunma talebini reddetti\u011finde Mo\u011follara olan sadakatini g\u00f6stermi\u015f oldu. \u0130ki y\u0131l kadar Bar\u00e7uk\u2019un Cengiz Han\u2019la ki\u015fisel bir g\u00f6r\u00fc\u015fmesi olmam\u0131\u015ft\u0131, ancak bu olay ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde Cengiz kendisinden \u00f6yle memnun kalm\u0131\u015ft\u0131 ki onu \u201cimparatorun di\u011fer o\u011fullar\u0131yla karde\u015f, be\u015finci o\u011flu\u201d olarak kabul etmi\u015f ve k\u0131zlar\u0131ndan bir tanesini ona e\u015f olarak vermi\u015fti.[3]<\/a>\u00a0Bu t\u00fcrl\u00fc \u00f6d\u00fcller Cengiz\u2019in Bar\u00e7uk\u2019un erken d\u00f6nemde istemli \u015fekilde kendisine t\u00e2bi olmas\u0131na verdi\u011fi de\u011fere i\u015faret eder. Bar\u00e7uk onun hakimiyetindeki devletlerin y\u00f6neticileri aras\u0131nda be\u015finci o\u011flu olarak kabul etti\u011fi tek ki\u015fidir. Bar\u00e7uk \u00f6zel bir stat\u00fcye sahiptir, \u00e7\u00fcnk\u00fc Kulca\u2019daki Uygur devlet ba\u015fkan\u0131 unvan\u0131 olan \u0130dukut\u2019u korumu\u015ftur. Bunun yan\u0131 s\u0131ra Bar\u00e7uk daha \u00f6nce kendine t\u00e2bi olan ve Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu boyunca yay\u0131lm\u0131\u015f olan Uygurlar\u0131n, Uygur Devleti\u2019ne d\u00f6n\u00fc\u015flerine izin verilmesini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.[4]<\/a>\u00a0Ancak di\u011fer bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan Bar\u00e7uk da di\u011fer hakimiyet alt\u0131ndaki y\u00f6neticiler gibiydi.<\/p>\n \u00d6rne\u011fin 1216\u2019da Nayman ve Harzem \u015eah\u2019a kar\u015f\u0131, 1225\u2019de Tangutlara kar\u015f\u0131 yap\u0131lan askeri seferberliklerde Mo\u011follar\u0131n yan\u0131nda yer almak zorundayd\u0131.<\/p>\n Bar\u00e7uk 1229-1241 civar\u0131ndaki \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar \u0130dikut olarak y\u00f6neticili\u011fe devam etti. \u0130dikutluk unvan\u0131 Bar\u00e7uk\u2019la son bulmad\u0131, geleneksel Uygur uygulamas\u0131 do\u011frultusunda torunlar\u0131 taraf\u0131ndan da devam ettirildi.[5]<\/a>\u00a0Asl\u0131nda Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu hakimiyetindeki Uygurlar\u0131n ve siyasi y\u00f6neticilerin g\u00f6rece \u00f6zerklikleri hakimiyet alt\u0131ndaki devletler aras\u0131nda g\u00f6ze \u00e7arpar nitelikteydi, Bar\u00e7uk\u2019un 1209\u2019da Cengiz\u2019e teslim olmas\u0131yla Uygur Devleti Mo\u011fol kontrol\u00fc alt\u0131na girmi\u015fti. Bar\u00e7uk hakimiyet alt\u0131na girip de kendi ata yurdunda unvan\u0131na dokunulmadan ya\u015fayan tek y\u00f6netici de\u011fildi, bu Mo\u011follar taraf\u0131ndan kendilerine olan sadakatin devam\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 amac\u0131yla uzun s\u00fcredir uygulanan bir pratiktir.<\/p>\n Ancak Bar\u00e7uk ve haleflerinin bir k\u0131sm\u0131 Uygur Devleti olarak \u00f6zerkliklerinin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015fe benzer. Han\u0131n g\u00f6z\u00fc kula\u011f\u0131 olarak hakimiyet alt\u0131na al\u0131nan yerlerde g\u00f6zeticilerin bulundurulmas\u0131 Mo\u011follar i\u00e7in geleneksel bir uygulamad\u0131r; bu ki\u015filer sivil ve askeri konularda geni\u015f bir otoriteye sahiptir. \u0130mparatorlu\u011fun ilk d\u00f6nemlerinde bu ki\u015filer genellikle Mo\u011follardan olu\u015furdu ancak yerli se\u00e7kinler de atan\u0131rd\u0131, \u00f6zellikle bunlar Mo\u011fol hakimiyetine bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l yollarla girmi\u015f ve onlara sad\u0131k devletlerin se\u00e7kinleri aras\u0131nda iseler.[6]<\/a>\u00a0En az\u0131ndan iki Uygur, Uygur Devleti \u015fehirlerine g\u00f6zetici olarak atanm\u0131\u015ft\u0131r ancak Uygur Devleti ba\u015fkentlerine de\u011fil.[7]<\/a>\u00a0Uygurlar\u0131n kendi memleketlerine g\u00f6zetici olarak atan\u0131p, \u00f6zellikle de Kulca\u2019ya yabanc\u0131 g\u00f6zetici atanmamas\u0131 \u0130dikut\u2019un ve di\u011fer Uygur se\u00e7kinlerinin Uygur Devleti y\u00f6netiminde sahip olduklar\u0131 \u00f6zerkli\u011fin bir g\u00f6stergesidir.<\/p>\n Ancak Uygurlar\u0131n Mo\u011fol hakimiyeti alt\u0131ndaki \u00f6zerklik dereceleri nereye kadard\u0131? Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar onlar\u0131n Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda, siyasi ve idari \u00f6zerkli\u011fe sahip \u201cbe\u015finci bir hanl\u0131k\u201d olarak \u00f6zel bir yere sahip oldu\u011funu yazar. Bu teori Bar\u00e7uk\u2019un Cengiz Han taraf\u0131ndan \u201cbe\u015finci o\u011ful\u201d olarak kabul edilmesine dayan\u0131r.[8]<\/a>\u00a0Ancak Uygur Devleti\u2019nin bu t\u00fcrl\u00fc \u00f6zel bir stat\u00fcye sahip oldu\u011fu ihtimali zay\u0131ft\u0131r, t\u0131pk\u0131 hakimiyet alt\u0131ndaki di\u011fer pek \u00e7ok devlet gibi. 1209 sonras\u0131 Bar\u00e7uk ve haleflerinden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Uygur Devleti y\u00f6netiminde g\u00f6rece daha \u00f6zg\u00fcr olduklar\u0131 do\u011fru gibi g\u00f6r\u00fcnse de, bunu Uygur Devleti\u2019ne daha fazla \u00f6zerklik verildi\u011fi anlam\u0131nda yorumlamak yanl\u0131\u015f olur. Bar\u00e7uk\u2019un torunlar\u0131n\u0131n 1283 civar\u0131nda Kubilay\u2019\u0131n, Kad\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda kontrol\u00fc kaybetti\u011fi d\u00f6neme kadar \u0130dikut olarak y\u00f6netimde bulundu\u011funu biliyoruz.[9]<\/a>\u00a0Kulca\u2019n\u0131n son \u0130dikutu, Bar\u00e7uk\u2019un torunu Ka\u00e7kar Tekin\u2019di. 1266\u2019da \u0130dikut oldu ve yakla\u015f\u0131k 1280 civar\u0131nda Kubilay\u2019\u0131n b\u00f6lgenin kontrol\u00fcn\u00fc kaybetti\u011fi d\u00f6nemde \u00f6ld\u00fc. O\u011flu Ne\u2019uril Tekin, babas\u0131, Kubilay kar\u015f\u0131t\u0131 Mo\u011folistan g\u00fc\u00e7leri taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde deneyimsiz bir gen\u00e7ti. Babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc sonras\u0131 Uygur siyasi lideri oldu ve Kubilay\u2019dan babas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00f6c\u00fcn\u00fc almas\u0131 i\u00e7in ricada bulundu. Ancak ya\u015f\u0131 ve deneyimsizli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden ricas\u0131 kabul edilmedi ve bunun yerine Kubilay, Uygur h\u00fck\u00fcmetini Kulca\u2019dan Gansu b\u00f6lgesindeki bir \u015fehre ta\u015f\u0131d\u0131. Bu, Uygurlar\u0131n kendi anavatanlar\u0131n\u0131 y\u00f6netmedeki \u00f6zerkliklerinin sonu oldu ancak Uygur idari sisteminin sonu olmad\u0131. Kuzey \u00c7in\u2019e g\u00f6nderildikten sonra Ne\u2019uril 1308\u2019de \u0130dikut oldu ve Mo\u011follar, Yuan D\u00f6nemi boyunca \u0130dikut unvan\u0131n\u0131 aile \u00fcyelerine vermeye devam etti. Mo\u011follar taraf\u0131ndan atanan son \u0130dikut, 1350\u2019lerin sonunda atanan, Bar\u00e7uk\u2019un yedinci ku\u015faktan torunu olan But\/Bodun Sar\u0131 idi.[10]<\/a><\/p>\n Kulca\u2019daki pek \u00e7ok \u00f6nde gelen Uygur aristokrat 1209\u2019da Bar\u00e7uk, Mo\u011fol hakimiyeti alt\u0131na girdi\u011finde ona kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ki\u015filerin \u0130dikut ile Mo\u011follara olan sadakatlar\u0131yla dikkat \u00e7ektikleri \u00c7in kaynaklar\u0131nda yer almaktad\u0131r. Bunlar aras\u0131nda Uygur Devleti\u2019nin \u0130dikut\u2019un hemen sonras\u0131nda gelen y\u00fcksek d\u00fczeyli bakan\u0131 Bilge Timur da bulunmaktayd\u0131; kendisi, Kulca\u2019daki Karahitay g\u00f6zeticisi ile en az on ki\u015finin \u00f6l\u00fcm\u00fcnde rol oynam\u0131\u015ft\u0131r.[11]<\/a>\u00a0Bu ki\u015filerin \u00e7o\u011funa Uygur Devleti ya da \u00c7in\u2019de y\u00fcksek d\u00fczeyde idari g\u00f6revler verilmi\u015f ve bu ki\u015filerin aileleri de Mo\u011fol \u00c7ini\u2019nde aristokrat siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel se\u00e7kinler olma gelene\u011fini s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdi. A\u015fa\u011f\u0131da bir k\u0131sm\u0131n\u0131 inceleyece\u011fimiz bu ki\u015filerin hikayeleri \u0130dikut\u2019la ili\u015fki i\u00e7inde bulunman\u0131n yeni efendileri y\u00f6netiminde de kendilerine birtak\u0131m k\u0131sa ve uzun vadeli yararlar sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesini peki\u015ftirir.<\/p>\n 2. Mo\u011fol \u00c7ini\u2019nde Uygurlar<\/strong><\/p>\n 1225 y\u0131l\u0131nda Bar\u00e7uk\u2019un Cengiz\u2019e yapt\u0131\u011f\u0131 ba\u015fvuru sonras\u0131 bir\u00e7ok Uygurun Uygur Devleti\u2019ne d\u00f6nmesine izin verilirken, bir\u00e7ok Uygur da kendilerine yeni kimlikler edinmek amac\u0131yla imparatorlu\u011fun Kuzey \u00c7in\u2019i de i\u00e7eren farkl\u0131 b\u00f6lgelerine yerle\u015ftiler. \u00c7in\u2019de Uygurlar Semuran (\u00e7ok farkl\u0131 kategorilerden insanlar) adl\u0131 farkl\u0131 bir sosyal ve idari s\u0131n\u0131f\u0131n par\u00e7as\u0131yd\u0131. Bu grup Orta ve Bat\u0131 Asya\u2019dan Mo\u011follara t\u00e2bi olmu\u015f, \u00c7in\u2019de onlar ad\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan insanlardan olu\u015fmaktayd\u0131. Bu insanlar \u00c7in n\u00fcfusunda Mo\u011fol hakimiyetini daha \u00f6nce kabul eden insanlardan ve Mo\u011follardan ayr\u0131lmaktayd\u0131.[12]<\/a>\u00a0K\u00fclt\u00fcr d\u00fczeyi y\u00fcksek bir toplumdan gelmeleri ve Mo\u011fol hakimiyetini daha \u00f6nce kabul etmelerinden dolay\u0131 Uygurlar, \u00c7in\u2019deki Semu s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n en \u00f6nemli par\u00e7alar\u0131ndan biriydi. Uygurlar\u0131n Semuranlar aras\u0131ndaki stat\u00fcleri \u00c7in\u2019de sahip olduklar\u0131 dan\u0131\u015fmanl\u0131k, idarecilik ve teknik pozisyonlara bak\u0131larak anla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131n\u0131 dil olu\u015fturuyordu; cahil bir kabile konfederasyonu nas\u0131l bilgili ve yerle\u015fik toplumlara h\u00fckmedebiliyordu? Cengiz\u2019in ba\u015f\u0131ndan beri anlam\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc cevap idarecilik konusunda deneyimli olmas\u0131, bilgili insanlar\u0131 kullanmas\u0131yd\u0131. Uygurlar bu tan\u0131mlamaya uymakta ve bu nedenle \u0130mparatorlu\u011fun ilk g\u00fcnlerinden itibaren dil uzmanlar\u0131 ve idareci olarak \u00e7e\u015fitli pozisyonlara gelmekteydiler. Mo\u011follara hizmet eden ilk ve en \u00f6nemli Uygurlardan biri Tatar Tonga idi.[13]<\/a>\u00a0Cengiz taraf\u0131ndan 1204\u2019te fethedilen bir ba\u015fka Orta Asya bozk\u0131r kabilesinde vergi toplamaktan ve idari sistemden sorumluydu. Cengiz, Tatar\u2019\u0131 yak\u0131n \u00e7evresine Uygur yaz\u0131 dilini \u00f6\u011fretmekle g\u00f6revlendirmi\u015f ve bu 1269\u2019da Kubilay\u2019\u0131n Tibet\u00e7e \u2018Phags-pa\u2019 yaz\u0131s\u0131n\u0131 getirmesine kadar Mo\u011follar\u0131n resmi yaz\u0131 dili olarak kalm\u0131\u015ft\u0131. Cengiz\u2019in se\u00e7iminin, Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn bozk\u0131rdaki en eski okur yazar k\u00fclt\u00fcrlerinden biri olmas\u0131 ger\u00e7e\u011finden kaynakland\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r ve bu k\u00fclt\u00fcr Mo\u011follar ile di\u011fer g\u00f6\u00e7ebe bozk\u0131r halk\u0131 i\u00e7in \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fc kadar de\u011ferli bir k\u00fclt\u00fcrd\u00fcr. Tatar ele ge\u00e7irildi\u011fi zaman kendi g\u00f6revine ait imparatorluk m\u00fchr\u00fcn\u00fc kullanmaktayd\u0131 ve Cengiz, kendisinden Mo\u011follara bu m\u00fchr\u00fcn neden ve nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 da \u00f6\u011fretmesini istemi\u015fti. Bunlar\u0131n hepsi Cengiz\u2019in idari ara\u00e7lar\u0131n, hali haz\u0131rda kullan\u0131lan okur-yazar ve deneyimli personel yoksunlu\u011funun fark\u0131nda oldu\u011funu ve bu konularda bilgili ve deneyimli di\u011fer bozk\u0131r insanlar\u0131n\u0131 kendine ve yak\u0131n \u00e7evresine bunlar\u0131 \u00f6\u011fretmekte kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesidir.<\/p>\n Bar\u00e7uk\u2019un teslim olmas\u0131 ard\u0131ndan \u00c7in\u2019e giden pek \u00e7ok Uygur bir\u00e7ok Mo\u011fol prensinin ve imparatorlu\u011fa yak\u0131n ki\u015filerin saraylar\u0131nda idari pozisyonlar elde etmi\u015ftir. \u00d6rne\u011fin, Uygur Bakan\u0131 Bilge Timur\u2019un k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi ve kuzeni, Cengiz\u2019in en k\u00fc\u00e7\u00fck karde\u015fi Od\u00e7ikin Timur\u2019un dan\u0131\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00f6\u011fretmenli\u011fini yapm\u0131\u015flard\u0131r.[14]<\/a>\u00a0Bu t\u00fcrl\u00fc prestijli g\u00f6revlerin kendi ana dilleri ve edebiyatlar\u0131 konusunda bilgili olmalar\u0131ndan ileri geldi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki kaynaklar olduk\u00e7a a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu iki adam Shandong b\u00f6lgesinde kendilerine verilen g\u00f6revleri yerine getirdiler, ayr\u0131ca Mo\u011fol \u00c7ini\u2019nde soyad\u0131 olarak Xie\u2019yi alan b\u00fcy\u00fck bir ailenin atalar\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktayd\u0131lar. Bir\u00e7ok Xie aile \u00fcyesi atalar\u0131n\u0131n stat\u00fclerini devam ettirip daha sonraki Mo\u011fol d\u00f6nemlerinde de idari pozisyonlar \u00fcstlendiler. Bir ba\u015fka Uygur, Be\u015fbal\u0131kl\u0131 Mengsus, Kuzey \u00c7in, Zhending\u2019de Toluy\u2019un topraklar\u0131nda vergi toplama g\u00f6revini \u00fcstlenmi\u015ftir.[15]<\/a>\u00a0Bu gelirler Mo\u011fol prensleri i\u00e7in olduk\u00e7a \u00f6nemli kaynaklard\u0131 ve Semu bireyleri ile aileleri yeterli idari bilgi ve deneyime sahip olduklar\u0131ndan dolay\u0131 bu topraklar\u0131 y\u00f6netme g\u00f6revine getirilmekteydiler. Toluy\u2019un topraklar\u0131n\u0131n idaresini alan bir y\u00f6netici olarak Mengsus da bu topraklarda ya\u015fayanlar \u00fczerinde muhtemel bir iktidara sahipti ve e\u011fer d\u00fczenlenmemi\u015fse bu gelirin prenslerce nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131 konusunda da tavsiyelerde bulunmaktayd\u0131.<\/p>\n Baz\u0131 Uygur se\u00e7kinleri Mo\u011fol fethinden sonra kendi anavatanlar\u0131 olan Uygur Devleti nezdinde de birtak\u0131m idari g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015flerdi. \u00d6rne\u011fin Bar\u00e7uk\u2019la birlikte teslim olan, Kulca\u2019da y\u00fcksek d\u00fczeyde bir g\u00f6revlinin o\u011flu olan Y\u00fcduo\u015fiyena, Cengiz taraf\u0131ndan Kuzey Uygur Devleti\u2019nde bir \u015fehrin g\u00f6zeticisi olarak (G\u00f6zeticiler hakk\u0131nda yukar\u0131da yaz\u0131lanlara bak\u0131n\u0131z), hem idari hem de askeri konularla ilgilenmek \u00fczere atanm\u0131\u015f ve otoritesinin simgesi olarak Uygur imparatorluk unvanlar\u0131 ile Mo\u011fol imparatorluk amblemi kendisine verilmi\u015fti.[16]<\/a>\u00a0Di\u011fer Uygurlar da g\u00f6zetici olarak Kuzey \u00c7in\u2019in de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerine atanm\u0131\u015ft\u0131. Asl\u0131nda Uygurlar Yuan Hanedan tarihinde ad\u0131 ge\u00e7en g\u00f6zeticilerin y\u00fczde onunu olu\u015fturmaktayd\u0131.[17]<\/a><\/p>\n Yuan Hanedan\u0131 D\u00f6nemi\u2019nde Uygurlar merkezi ve b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmetlerde bir k\u0131sm\u0131 \u00fcst d\u00fczey g\u00f6revler olmak \u00fczere farkl\u0131 g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015flerdir. Ba\u015fkentteki merkezi sarayda Mo\u011follar taraf\u0131ndan atanan 52 ba\u015f\u00f6\u011fretmenden (Sangong Taifu) biri Uygur idi.[18]<\/a>\u00a0Bu, Mo\u011fol imparatorlar\u0131 taraf\u0131ndan y\u00fcksek d\u00fczeyli resmi g\u00f6revlilere verilen \u00fc\u00e7 \u00f6nemli unvandan biridir ve bu unvan\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc Mo\u011follara verilmi\u015ftir (y\u00fczde 72). Yaln\u0131zca dokuz Semuran bu unvanla \u015fereflendirilmi\u015ftir. Yuan sivil y\u00f6netiminde Merkezi Sekreterya en \u00f6nemli kurumlardan biriydi ve s\u0131ras\u0131yla genel sekreter, bir k\u0131demli konsey \u00fcyesi, bir ast konsey \u00fcyesi ve d\u00f6rt parti konsey \u00fcyesinden olu\u015fmaktayd\u0131. 43 k\u0131demli konsey \u00fcyesinden (You Chengxiang) biri ve 49 ast konsey \u00fcyesinden (Zuo Chengxaing) \u00fc\u00e7\u00fc Uygur idi. 1268\u2019de kurulan denetleme kurulu hem sivil hem de askeri g\u00f6revlileri denetlemekle y\u00fck\u00fcml\u00fcyd\u00fc ve imparatorla do\u011frudan ili\u015fki i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. 11 Ba\u015fdenet\u00e7inin (Yushi Dafu) biri Uygur idi. Bu birim adalet sistemini de denetlemekteydi, Uygurlar i\u00e7in ayr\u0131 bir mahkeme (duhufu) bulunmaktayd\u0131. Askeri \u0130\u015fler Kurumu (Shumi yuan) bir\u00e7ok Mo\u011fol, Semu ve \u00c7in birimini y\u00f6netmek amac\u0131yla 1263\u2019te kurulmu\u015ftur. 22 Askeri \u0130\u015fler Kurumu ba\u015fkan\u0131ndan \u00fc\u00e7\u00fc Uygurdu.<\/p>\n Merkezi Sekreterya ve ona ba\u011fl\u0131 birimler saray ve ba\u015fkentten sorumluydu. Ba\u015fkent b\u00f6lgesi d\u0131\u015f\u0131ndaki 11 b\u00f6lge seyyar (birim) merkezi sekreteryalar\u0131nca (Xing zhongshu sheng) y\u00f6netilmekteydi. Cengiz Kuzey \u00c7in\u2019de kullan\u0131lan Jin sistemini do\u011frudan alarak bu sistemi kullanmaya 1214 y\u0131l\u0131nda ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Yuan D\u00f6nemi\u2019nde, yetmi\u015f birim sekreteryas\u0131n\u0131n (25 Semuran ve 39 Mo\u011fol bu g\u00f6revi y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr) alt\u0131s\u0131na Uygurlar ba\u015fkanl\u0131k etmi\u015ftir.<\/p>\n \u00d6nde gelen Uygurlar Mo\u011fol h\u00fck\u00fcmetinde siyasi kararlar\u0131n al\u0131nmas\u0131nda da etkin olmu\u015ftur. Bu konuda g\u00fczel bir \u00f6rnek olarak Uygur Personel Bakan\u0131, Xie Zhedu ve para reformundaki rol\u00fcn\u00fc \u00f6rnek g\u00f6sterebiliriz.[19]<\/a>\u00a0Xie Zhedu Uygur Xie ailesinden gelmekte olup, Bilge Timur\u2019un torunlar\u0131ndan biridir, Yuan \u00c7ini\u2019ndeki siyasi ve sosyal \u00e7evrelerde etkindir. Zhedu, jinshi derecesini alan ve y\u00fcksek d\u00fczeyde sivil g\u00f6revlere atanan be\u015f ki\u015fiden biridir.[20]<\/a>\u00a0Zhedu resmi kariyerine 1340\u2019lar\u0131n ortas\u0131nda Personel Bakan\u0131 (Libu shangshu) olarak atanmas\u0131yla ba\u015flar. Sivil hizmet g\u00f6revlilerini se\u00e7en, atayan ve de\u011ferlendiren \u00fc\u00e7 bakandan biriydi. 1351\u2019de Zhedu, Konsey \u00dcyesi Toghto, Hazine Bakan\u0131 Wu Qi\u2019nin yan\u0131 s\u0131ra, Yuan para biriminin b\u00fcy\u00fck \u00e7apta yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6neren \u00fc\u00e7 y\u00fcksek d\u00fczeyli bakandan biriydi. Zhedu\u2019nun bu \u00f6nemli siyasi karardaki anahtar rol\u00fcn\u00fc Yuan Hanedanl\u0131k tarihi yazmaktad\u0131r.[21]<\/a><\/p>\n Uygurlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 da merkezi h\u00fck\u00fcmette dan\u0131\u015fma, ideoloji ve dini b\u00fcrolarda hizmet vermekteydi. Merkezi h\u00fck\u00fcmetteki en \u00f6nemli dan\u0131\u015fma ve ideoloji b\u00fcrosu Hanlin Akademisi idi. 700\u2019lerde kurulan bu birim, ba\u015flarda imparatora h\u00fck\u00fcmet fermanlar\u0131n\u0131 yazmakta yard\u0131mc\u0131 olan ve imparatorluk destekli tarih\u00e7eleri bir araya getiren akademisyenlerden olu\u015fmaktayd\u0131. Mo\u011fol D\u00f6nemi\u2019nde Hanlin ve Ulusal Tarih Akademisi olarak devam etmi\u015f ve bir\u00e7ok Uygur Hanlin\u2019de farkl\u0131 g\u00f6revlere atanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu kurumun en \u00f6nemli g\u00f6revlerinden biri de daha \u00f6nceki hanedanl\u0131k hikayelerinin bir araya getirilmesidir. D\u00f6rt Uygur Liao, Jin ve Song tarihlerinin edit\u00f6rleri iken, bir\u00e7ok Uygur da yaz\u0131c\u0131l\u0131k ve memurluk gibi daha d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyli g\u00f6revlere atanm\u0131\u015ft\u0131r.[22]<\/a>\u00a0Bu konumlar olduk\u00e7a \u00f6nemliydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc daha \u00f6nceki hanedanl\u0131klar\u0131n tarihleri, daha \u00f6nceki rejimlerin hatalar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015f ve \u00c7in hanedanl\u0131klar\u0131 i\u00e7inde Mo\u011fol Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 me\u015frula\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bir ba\u015fka \u00f6nemli ideoloji ve dan\u0131\u015fmanl\u0131k kurumu da Kuizhang birimidir. Kuizhang Birimi 1329\u2019da Togh Timur taraf\u0131ndan kurulan \u00c7in klasikleri ve tarihi hakk\u0131nda imparatora ders vermek amac\u0131yla bir grup akademisyenin olu\u015fturdu\u011fu bir forumdur.[23]<\/a>\u00a0Bir\u00e7ok Uygurlu bu kurumda farkl\u0131 zamanlarda g\u00f6rev yapm\u0131\u015ft\u0131r, bu kuruma kat\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131n Mo\u011fol saray\u0131nda g\u00fc\u00e7l\u00fc olan Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7ulu\u011fun belirli okuluna kabul edilmelerine ba\u011fl\u0131 olmas\u0131 muhtemeldir. \u00d6rne\u011fin Kara Iga\u00e7 Buyruk\u2019un torunlar\u0131ndan Uygur \u015ealaban, son Yuan \u0130mparatoru Toghon Timur taraf\u0131ndan Kuizhang\u2019a B\u00fcy\u00fck Hoca olarak atanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Bir\u00e7ok Uygur, Mo\u011fol D\u00f6nemi boyunca \u00c7in\u2019de b\u00f6lge, \u015fehir ve il\u00e7e d\u00fczeylerinde g\u00f6revler alm\u0131\u015ft\u0131r. Mo\u011fol D\u00f6nemi\u2019ndeki yerel gazeteler, yaz\u0131lar ve ki\u015fisel bilgilerde yerel d\u00fczeyde Mo\u011follara hizmet eden Uygurlar\u0131n, hizmet d\u00f6nemleri, unvanlar\u0131 ve di\u011fer ki\u015fisel bilgilerine ili\u015fkin kay\u0131tlar bulunmaktad\u0131r. T\u00fcm bunlar Uygurlar\u0131n Mo\u011fol hakimiyeti s\u0131ras\u0131nda \u00c7in\u2019de \u00f6nemli g\u00f6revlere getirildikleri ve yeni efendileri g\u00f6z\u00fcnde iyi yerlere sahip olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek i\u00e7in yeterlidir.<\/p>\n Sosyal Tarih<\/strong><\/p>\n \u0130dikut\u2019la ili\u015fkileri ve Mo\u011follara duyduklar\u0131 sadakat \u00c7in\u2019deki Uygur diasporas\u0131 i\u00e7in \u00f6nemli bir sosyal sermaye olmu\u015ftur. Uzun d\u00f6nemde ya\u015famlar\u0131n\u0131 idame ettirmeleri i\u00e7in, bir\u00e7ok Uygur Semuran\u0131 Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019nde sosyal se\u00e7kinler olarak \u00e7e\u015fitli kimlikler yaratm\u0131\u015ft\u0131r. Bu durum, bu ki\u015filerin \u00c7inli se\u00e7kinlerle ili\u015fkide oldu\u011funun g\u00f6stergesidir ve bunlar\u0131n bir \u00e7o\u011fu yabanc\u0131 \u00c7inliler ve fethedenler- fethedilenler aras\u0131ndaki u\u00e7urumu a\u015farak sonunda \u00c7inlilerin sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel e\u015f de\u011ferleri konumuna y\u00fckselmi\u015ftir.<\/p>\n 1. Yasal Stat\u00fc<\/strong><\/p>\n En erken d\u00f6nemlerden beri \u0130dikut\u2019la bir bak\u0131mdan ili\u015fkisi olan Uygurlar \u00f6zel bir yarg\u0131 sistemine t\u00e2bi tutulmu\u015ftur. Bir Uygur ve \u00c7inli aras\u0131ndaki anla\u015fmazl\u0131kta Uygur ve \u00c7inli g\u00f6revlilerden olu\u015fan mahkeme karar al\u0131rd\u0131.[24]<\/a>\u00a0Bu \u00f6zel mahkeme hem Kulca hem de Kuzey \u00c7in\u2019de bulunan Uygurlar\u0131n davalar\u0131 ile ilgilenirdi ve temelinde de \u00f6zel Uygur hakimlerinin (Weiwuer duanshiguan) atanmas\u0131 yat\u0131yordu. Bu mahkemeler sonunda 1281\u2019de resmi, ayr\u0131 bir mahkemeye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcld\u00fc.[25]<\/a>\u00a0Yuan kanunlar\u0131nda, Yuan Dianzhang, Uygurlar\u0131n muhtemelen di\u011fer Semuranlara verilmeyen \u00f6zel bir stat\u00fcden yararland\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6stergesi olarak Uygurlara at\u0131fta bulunan k\u0131s\u0131mlar bulunmaktad\u0131r. Bu konuda ilgin\u00e7 bir \u00f6rnek Uygur yas d\u00fczenlemelerini i\u00e7eren bir y\u00f6netmeliktir.[26]<\/a>\u00a0Bu metinde ilk olarak geleneksel Uygur yas rit\u00fcelleri tan\u0131mlan\u0131r, daha sonra kendi gelenekleri yerine \u00c7in geleneklerini takip eden Uygurlara ili\u015fkin bir k\u0131nama yer al\u0131r. Bu metnin yaz\u0131l\u0131\u015f tarihi kesin olmasa da, Kubilay D\u00f6nemi\u2019nde (1260-64 civar\u0131) yaz\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 muhtemeldir. Bu y\u00f6netmelik bir\u00e7ok Uygurlunun kendilerini \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcne adapte ettiklerini yazmaktad\u0131r. Bu da o d\u00f6nemin saray \u00e7evreleri i\u00e7in olumsuz bir geli\u015fmeydi.<\/p>\n Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019nde Uygurlar\u0131n yararland\u0131\u011f\u0131 bir di\u011fer ayr\u0131cal\u0131k da sivil hizmet s\u0131nav sistemidir. Yukar\u0131da da belirtildi\u011fi \u00fczere, Mo\u011follar s\u0131navlar\u0131 1315 y\u0131l\u0131nda yeniden d\u00fczenlemi\u015ftir. Hizmet derecelerinin y\u00fczde ellisi Mo\u011follar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Uygurlar ve di\u011fer Semuranlara tahsis edilmi\u015ftir. Yine \u00c7inlilere g\u00f6re s\u0131navlarda kendilerinin daha az, daha k\u0131sa ve farkl\u0131 sorular cevaplama zorunlulu\u011fu vard\u0131.[27]<\/a>\u00a0B\u00fcrokrasideki g\u00f6revlerden yaln\u0131zca y\u00fczde ikisi s\u0131nav sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re belirleniyordu; bu y\u00fczden de Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019nde bunlar asla bir pozisyona atanman\u0131n birincil yolu olamad\u0131. Semuran ve Mo\u011follar\u0131n ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 konumu ise b\u00fcrokraside bask\u0131n konumda olmalar\u0131na yard\u0131mc\u0131 oldu.<\/p>\n 2. Sosyal Stat\u00fc<\/strong><\/p>\n Uygur diaspora se\u00e7kinlerinin \u00c7in\u2019de k\u00fclt\u00fcrel se\u00e7kinler olarak yer almalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli nedenlerinden biri de \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcne kat\u0131l\u0131mlar\u0131d\u0131r. Bu, \u00c7in\u2019deki bask\u0131n ideolojik ekol olan Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7ulu\u011fu kabul etmek ve bunu uygulamak anlam\u0131na gelmektedir. Zaman i\u00e7erisinde Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7ular Hanlin ve Mo\u011fol saray\u0131ndaki dan\u0131\u015fmanl\u0131k kadrolar\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kar hale geldiler ve bir\u00e7ok Uygur da bu birimlerde g\u00f6rev ald\u0131. Uygurlu Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7ular i\u00e7in en iyi \u00f6rneklerden biri de Lian Xixian\u2019d\u0131r.[28]<\/a>\u00a0Kubilay Han, ona Konf\u00fc\u00e7yus felsefesini iyi bilmesinden dolay\u0131 \u201cLian Mencius\u201d takma ad\u0131n\u0131 verdi. \u0130ki kez Merkezi Sekreterya\u2019ya atand\u0131 ve bir\u00e7ok di\u011fer \u00fcst d\u00fczey konumda da g\u00f6revler ald\u0131. Lian ailesi Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u gelene\u011fi de vam ettirip, y\u00fcksek d\u00fczeyde g\u00f6revlere getirilmi\u015flerdir. \u00d6rne\u011fin Xixian\u2019\u0131n torunlar\u0131ndan biri Lian Qashan Qaya Liao, Hanedanl\u0131k tarihinin edit\u00f6rlerinden biridir.<\/p>\n \u00d6nde gelen bir\u00e7ok Uygur da Konf\u00fc\u00e7yus \u00f6\u011fretisine olan ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131yla bilinirler ve zaman\u0131n bir\u00e7ok \u00f6nemli \u00c7inli akademisyeni ve yazar\u0131 Uygurlar\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ve entelekt\u00fcel e\u015f de\u011ferleri olarak kabul etmi\u015flerdi. \u00d6rne\u011fin Uygurlu Xie ailesi de Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u \u00f6\u011fretiye olan ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131yla tan\u0131n\u0131rlar. H\u00fck\u00fcmet politikas\u0131ndaki rol\u00fcnden daha \u00f6nce bahsedilmi\u015f olan Xie Zhedu \u00f6\u011frencilerini e\u011fitmek i\u00e7in G\u00fcneydo\u011fu \u00c7in\u2019de, Liyang \u015fehrinde bir aile evi ve \u00e7al\u0131\u015fma salonu in\u015fa etmi\u015ftir. 1340\u2019larda G\u00fcneydo\u011fu \u00c7in\u2019deki sosyal ko\u015fullar\u0131n k\u00f6t\u00fcle\u015fmesi \u00fczerine yazan Liyangl\u0131 bir \u00c7inli yazar da Zhedu\u2019dan insanlar\u0131n kendilerine \u00f6rnek almas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi bir aile davran\u0131\u015f\u0131 \u00f6rne\u011fi verirken bahsetmi\u015ftir.[29]<\/a>\u00a0Kong Qi\u2019ye g\u00f6re Xie Zhedu\u2019nun ahlaki b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc Konf\u00fc\u00e7yus de\u011ferlerine olan derin ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r, b\u00f6ylece ailenin ve sonunda da toplumun da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyen bir \u015fekilde ailesini d\u00fczenli tutmaya muktedir olmu\u015ftur. Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u d\u00fc\u015f\u00fcncenin belirli ekolleriyle ili\u015fkide olmak \u00f6zellikle Yuan hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n son d\u00f6nemlerinde ki\u015finin ideoloji ve dan\u0131\u015fmanl\u0131k birimlerinde g\u00f6rev almas\u0131nda olduk\u00e7a etkili olmu\u015ftur ve Uygurlar da bu t\u00fcrl\u00fc g\u00f6revlere Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u ba\u011flant\u0131lar\u0131yla atanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin Xie Zhedu\u2019nun o\u011fullar\u0131ndan biri, Xie Boliaoxun, 1349\u2019da Mo\u011fol Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019nda belirli olan varise e\u011fitim vermek \u00fczere kurulan A\u00e7\u0131k Varis (Duanben Tang) biriminde bir g\u00f6reve atanm\u0131\u015ft\u0131r.[30]<\/a>\u00a0Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019nde \u00f6nde gelen Konf\u00fcsyu\u00e7ulara dahil olmu\u015f Uygurlular\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc saymak i\u00e7in yerimiz yeterli de\u011fildir.<\/p>\n \u00c7ok say\u0131da Uygur, Mo\u011folistan \u00c7ini\u2019ndeki e\u011fitimli se\u00e7kinler ve yazarlar aras\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bir\u00e7ok Uygur e\u011fitimli insan Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u \u00f6\u011fretiye ba\u011fl\u0131 de\u011fildir ancak bu \u00f6\u011fretiyle ili\u015fki belirleyici unsurdur. Asl\u0131nda Budist ve Taoist inan\u00e7lara sahip olan Uygurlar da edebi yetenekleriyle \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Ki\u015finin edebi konumunun \u00f6nemli g\u00f6stergelerinden biri de tarz\u0131 ya da mahlas\u0131d\u0131r (s\u0131ras\u0131yla, zi ve hao) ve bu isimlerle tan\u0131nan en az 34 Uygurun varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyoruz.[31]<\/a>\u00a0Bu bireylerin t\u00fcm\u00fc ya kendileri edebi eserler yazm\u0131\u015f ya da \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan kendileri hakk\u0131nda eser yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uygur yazarlar\u0131n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 ya da onlara atfedilen eserlerin tam bir listesini kimse yapmam\u0131\u015ft\u0131r ve bir\u00e7ok materyal bug\u00fcn mevcut de\u011fildir. Ancak, konuyla ilgili isimlerin ve ilgili eserlerin rastgele d\u00fczenlenmi\u015f bir \u00f6rne\u011fi bir\u00e7ok Uygurlunun makaleler, \u015fiirler yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015ftur.[32]<\/a>\u00a0Burada bahsedilecek pek \u00e7ok \u00f6rnek vard\u0131r; ancak bunlar\u0131n hepsinin \u00fcst\u00fcnde Uygurlu \u015fair Guan Yunshi vard\u0131r. Bu verimli \u015fair muhtemelen d\u00f6nemin en \u00fcnl\u00fc Uygur \u015fairiydi, ve hayat hikayesi \u00c7in\u2019deki di\u011fer Uygurlu edebiyat\u00e7\u0131lardan farkl\u0131 de\u011fildi.[33]<\/a>\u00a0Uygur ad\u0131 Xiaoyunshi Kaya olarak da tan\u0131nan Guan, Bar\u00e7uk\u2019un teslimiyetinden beri \u00c7in\u2019de ya\u015fayan ve uzun s\u00fcredir de Mo\u011follara hizmet etmekte olan bir Uygur ailesinden gelmekteydi. Guan ba\u015far\u0131l\u0131 bir Semu g\u00f6revlisi olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, ba\u015far\u0131lar\u0131 \u00c7inliler ve yabanc\u0131lar taraf\u0131ndan da takdir edilen bir k\u00fclt\u00fcrel se\u00e7kindi. \u0130mparatorluk Akademisi ve Tarih Birimi\u2019nde y\u00fcksek d\u00fczeyde bir g\u00f6reve gelmi\u015f ve 1315\u2019teki sivil s\u0131navlar\u0131n yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131na ili\u015fkin \u00e7al\u0131\u015fmalarda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Ayn\u0131 zamanda Konf\u00fc\u00e7yus \u00f6\u011fretisi bilginli\u011fi ile tan\u0131n\u0131r; d\u00f6nemin en sayg\u0131n Konf\u00fc\u00e7yus\u00e7u akademisyenlerinin yan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Farkl\u0131 stillerde ciltlerce \u015fiir yazm\u0131\u015ft\u0131r. Guan hem siyasi hem de k\u00fclt\u00fcrel alanda ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f bir ki\u015fidir.<\/p>\n \u00c7ince ya da Uygurca yaz\u0131 konusunda t\u00fcm Uygurlar Guan gibi miydi? Baz\u0131 Uygurlar kesinlikle Uygurca yazmaktayd\u0131; \u00f6nde gelen Uygurlar\u0131n biyografileri kendi \u00fclkelerine ve dillerine ili\u015fkin bilgileri i\u00e7erir. \u00c7in\u2019de m\u00fctercim ve terc\u00fcman olarak \u00e7al\u0131\u015fan bir\u00e7ok Uygur tabii ki Uygurcay\u0131, Mo\u011folcay\u0131 ve muhtemelen \u00c7inceyi \u00e7ok iyi d\u00fczeyde bilmekteydi. Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131 D\u00f6nemi\u2019nin ortalar\u0131nda edebi \u00e7evrelerin \u00fcyesi haline gelmi\u015f olan Uygurlar\u0131n pek \u00e7o\u011fu ku\u015fkusuz \u00c7ince yazmaktayd\u0131. Bu ki\u015filerin \u00c7inli e\u015f de\u011ferleri Uygurca bilmezdi ve edebi dilin b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 belirli \u00c7ince \u015fiir stilleri ve \u00c7in dilinin kullan\u0131m\u0131 olu\u015fturmaktayd\u0131. Bu daha sonraki d\u00f6nem Uygurlar\u0131n pek \u00e7o\u011funun edebi konularda \u00f6n plana \u00e7\u0131k\u0131p, \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcne adapte olmalar\u0131n\u0131n g\u00f6stergesidir.<\/p>\n Ancak \u00c7in k\u00fclt\u00fcr\u00fcne uyum sa\u011flamalar\u0131 Uygur miras\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131klar\u0131 anlam\u0131na gelmemektedir. Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6nemine kadar bir\u00e7ok Uygur, Uygur tarz\u0131 isimler kullanmaya devam etmi\u015f, bir\u00e7o\u011fu da \u00e7ocuklar\u0131na Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc \u00f6\u011fretmi\u015ftir. \u00c7in tarz\u0131 soyadlar\u0131 alm\u0131\u015f olan baz\u0131 Uygurlar, i\u00e7inde Uygur k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc bar\u0131nd\u0131ran soyadlar\u0131 da kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu Xie ailesi i\u00e7in ge\u00e7erlidir. Bir \u00e7ok \u00f6nde gelen Uygur ailesi Uygur \u00e7evrelerinde evlilik kurmaya devam etmi\u015ftir.[34]<\/a>\u00a0Bunun siyasi ama\u00e7lar\u0131 da olabilir, ancak bu aile ba\u011flar\u0131 \u00f6nemli olmaya ve Uygur miras\u0131 da bu ailelerde \u00f6\u011fretilmeye devam etmi\u015ftir.<\/p>\n Sonu\u00e7<\/strong><\/p>\n \u00c7in\u2019deki Uygurlar\u0131n \u0130dikut\u2019la ili\u015fkide olmalar\u0131 Mo\u011fol idari sisteminde siyasi ve sosyal se\u00e7kinler olarak kimlikleri ve konumlar\u0131 i\u00e7in \u00f6nemlidir. Teslimiyeti sonucu Bar\u00e7uk ve \u00e7evresindekilere verilen onur bu ki\u015filerin Mo\u011fol y\u00f6netimi alt\u0131nda idari ve dan\u0131\u015fmanl\u0131k kariyerine sahip olmalar\u0131na olanak vermi\u015ftir. Bu ilk ku\u015fak Uygur diasporas\u0131n\u0131n torunlar\u0131 siyasi iktidarlar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek ve sosyal se\u00e7kinler olarak da kimliklerini devam ettirebilmek i\u00e7in Kulca yerlisi kimliklerini korumaya devam etmi\u015fler. Uygurlar Uygur kimliklerini yitirmemi\u015ftir; bunun yerine \u00c7in\u2019de bir diaspora grubu olarak ayakta kalmak i\u00e7in her iki k\u00fclt\u00fcr\u00fcn en iyi yanlar\u0131n\u0131 birle\u015ftiren bir kombinasyon olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. Yabanc\u0131 toplumlar ve \u00c7in toplumu aras\u0131ndaki s\u0131n\u0131rlar\u0131 a\u015fmadaki ba\u015far\u0131lar\u0131 da Uygurlar\u0131n \u00c7in\u2019de uzun s\u00fcre ayakta kalabilmelerini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. 1368\u2019de Mo\u011fol iktidar\u0131 sona erip, bir\u00e7o\u011fu bozk\u0131ra d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fcnde, Semuran olarak Mo\u011follara hizmet eden Uygurlar\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu Ming Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019nda da ba\u015far\u0131l\u0131 olmu\u015f ve \u00c7in\u2019de siyasi ve sosyal se\u00e7kinler olarak ya\u015famaya devam etmi\u015flerdir.<\/p>\nAl\u0131nt\u0131 Kayna\u011f\u0131:<\/strong>\u00a0T\u00fcrkler, Cilt: 2 Sayfa: 249-254<\/div>\nDipnotlar:<\/u><\/strong><\/div>\n[1]<\/a>\u00a0Kulca ya da Uygur ismi olan Ko\u00e7o i\u00e7in, bkz. Abe Takeo \u201cWhere was the Capital of the West Uighurs?\u201d, Silver Jubilee Volume of the Zinbun Kagaku Kenkyusyo, (Kyoto: Kyoto \u00dcniversitesi, 1954): 435-450, ve Shimazaki Akira, \u201cOn Pei-t\u2019ing (Bisbaliq) and Ko-han Fu-t\u2019-u-ch\u2019eng\u201d, Memoirs of the Research Department of the Toyo Bunko 32 (1974): 99-117.<\/div>\n[2]<\/a>\u00a0Thomas T. Allesen, \u201cThe Yuan Dynasty and the Uigurs of Turfan in the 13th Century, \u201d China Among Equals, yay. Morris Rossabi, (Berkeley: Kaliforniya \u00dcniv. Yay., 1983: 243-280) Bar\u00e7uk\u2019un Cengiz\u2019e teslim olu\u015funu anlat\u0131r. Bkz. Yuan Dynastic History (Yuanshi) 122 (cilt 10, s. 2999-3002) bir k\u0131sm\u0131 Emil Bretschneider taraf\u0131ndan \u00e7evirilen Bar\u00e7uk\u2019un biyografisi i\u00e7in, Medireview Researches from Eastern Asiatic Resources, London: Kegan Paul, Trench, Trubner & co., 1910, cilt 1, s. 249-250.<\/div>\n[3]<\/a>\u00a0Allsen, s. 247.<\/div>\n[4]<\/a>\u00a0Allsen, s. 248.<\/div>\n[5]<\/a>\u00a0Volker Rybatzki, \u201cTitles of Turk and Uigur Rulers in the Old Turkic Inscriptions, Central Asians\u201d, Central Asiatic Journal, 44. 2 (2000): 253-4, Bar\u00e7uk sonras\u0131 \u0130dikutlar\u0131 s\u0131ralar.<\/div>\n[6]<\/a>\u00a0Darughuachi g\u00f6revi i\u00e7in bkz. Elizabeth Endicott-West, Mongolian Rule in China: Local Administration in the Yuan Dynasty. Harvard-Yenching Enstit\u00fcs\u00fc no. 29. Cambridge, MA: Council on East Asian Studies, Harvard Uni. Yay., 1989, ve Igor de Rachewiltz, \u201cPersonnel and Personalities in the North China in the Early Mongol Period\u201d, Journal of the Economic and Social History of the Orient 9 (1966): 88-144.<\/div>\n[7]<\/a>\u00a0Allsen, s. 251.<\/div>\n[8]<\/a>\u00a0Abe Takeo bu noktay\u0131 i\u015faret eden ilk ara\u015ft\u0131rmac\u0131yd\u0131. Bkz. \u201cWhere was the Capital of West Uighurs?\u201d Silver Jubilee Volume of the Zinbunkagaku Kenkyusyo, Kyoto: Kyoto Uni. (1954): 435-450. Bkz. Thomas J. Barfield, The Perilous Frontier, Cambridge, MA: Basil Blackwell, 1989. Allsen Uygur Devleti\u2019nin be\u015finci hanl\u0131k oldu\u011fu teorisine kar\u015f\u0131d\u0131r. Bkz. bu konudaki iddialar\u0131na s. 249-250.<\/div>\n[9]<\/a>\u00a0Kad\u00fc ve Kubilay aras\u0131ndaki \u00e7eki\u015fmenin tarihi ve Uygur Devleti\u2019ne yans\u0131malar\u0131 i\u00e7in bkz., Michal Biran, Qaidu and the Rise of Independent Mongol State in Central Asia, Surry: Curzun Press, 1997.<\/div>\n[10]<\/a>\u00a0Bkz. Qian Daxin\u2019in Yuan \u00c7ini\u2019ndeki Semuran kabilelerine ili\u015fkin tablosuna Ersiwu Shi bubian (Supplements to the Twenty-Five Dynastic Histories), Kaiming ed., Shangai, s. 8334.<\/div>\n[11]<\/a>\u00a0Li Futorng, \u201cWeiwuerren duiyu Yauncho jianguo zhi gongxian\u201d, Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n Kurulmas\u0131 A\u015famas\u0131ndaki Uygurlar, np. 1938, yeniden bas\u0131m, Pekin: Zhongua Shuju, 1980, ve Yanai Watari, Yuandai Meng Han Semu daiyu kao (Yuan \u00c7inindeki Mo\u011follar, Han ve Semu Halklar\u0131n\u0131n G\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Uygulamalar \u00dczerine Bir \u00c7al\u0131\u015fma), \u00e7ev. Chen Jie ve Chen Chingjuan, Taibei: Shangwu Yinshuagan, 1963, \u00c7in\u2019deki Mo\u011follar taraf\u0131ndan uygulanan d\u00f6rt s\u0131n\u0131fl\u0131 sistem konusu i\u00e7in.<\/div>\n[12]<\/a>\u00a0Bkz. Meng Siming, Yuandai Shehui Jieji Zhidu (Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n Sosyal S\u0131n\u0131f Sistemi), np. 1938, yeniden bas\u0131m Pekin: Zhonghua Shuju, 1980, ve Yanai Watari, Yuandai Meng Han Semu daiyu kao (Yuan \u00c7ini\u2019nde Mo\u011follar, Han ve Semu halk\u0131n\u0131n g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Muameleler), \u00e7ev., Chen Jie ve Chen Chingjuan, Taibei: Shangwu Yinshuguan, 1963, \u00c7in\u2019de Mo\u011follar\u0131n uygulad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6rt s\u0131n\u0131fl\u0131 sistem i\u00e7in daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi.<\/div>\n[13]<\/a>\u00a0Tatar Tonga i\u00e7in bkz. J.-P. Abel Remusat\u2019\u0131n biyografisine Nouveaux Asiatiques 2 (1829), ve Igor de Rachewiltz, \u201cTurks in China Under the Mongols\u201d, China Among Equals, ed. Morris Rossabi, Berkeley: Californiya Uni. Yay. (1983); 283-284, n. 9.<\/div>\n[14]<\/a>\u00a0\u00c7in\u2019de \u00f6nde gelen Uygur ailesi ile ilgili daha derin bir \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in, bkz. Michael C. Brose, Strategies\u00a0\u00a0 of Survival: Uyghur Elites in Yuan and Early Ming China, Doktora Tezi, University of Pennsylvania, 2000.<\/div>\n[15]<\/a>\u00a0Biyografisi i\u00e7in bkz. Yuan Dynastic History (bundan b\u00f6yle Yuanshi) 124 10: 3059.<\/div>\n[16]<\/a>\u00a0Kara Iga\u00e7 Buyruk\u2019un biyografisi i\u00e7in bkz., Yuanshi 124 (10: 3046-48).<\/div>\n[17]<\/a>\u00a0Bu g\u00f6zeticilerin y\u00fczde 32\u2019sini Mo\u011follar, y\u00fczde 35\u2019ini de Semuranler olu\u015fturmaktayd\u0131. Bkz. Liu Zhongwen, Yuan Hanren diwei kao (Yuan \u00c7ini\u2019nde \u00c7inlilerin Stat\u00fcs\u00fc \u00fczerine bir \u00c7al\u0131\u015fma), np, Taivan, 1968, tablo 33, 35, 37, 39, 41 ve 43.<\/div>\n[18]<\/a>\u00a0Uygur g\u00f6revlileri konusundaki bilgiler Liu\u2019dan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Ben burada Farquhar\u2019\u0131n idari terimler ve \u00fcnvanlar \u00fczerinde yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7evirileri kullan\u0131yorum.<\/div>\n[19]<\/a>\u00a0Zhedu ile ilgili bilgili i\u00e7in bkz. Brose\u2019un Xie ailesi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na. \u00d6zel olarak bu reform i\u00e7in bkz. Herbert Franke, Geld und Wirtschaft in China unter den Mongolen-Herrschaft: Beitrage zur Wirtschaftsgeschichte Wirtschaftgeschihte der Yuan-Zeit, Leipzig: Otto Harrasowitz, 1949, s. 34.<\/div>\n[20]<\/a>\u00a0Jinshi derecesi en y\u00fcksek \u00fc\u00e7 hizmet s\u0131nav\u0131ndan biridir, bu s\u0131nav civil b\u00fcrokrasideki g\u00f6revlere gelinmesini sa\u011flar. Bu s\u0131nav sistemi 1315\u2019te \u00c7in\u2019deki Mo\u011follar taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015ftur ve yabanc\u0131lar (Mo\u011follar ve Semuran) ile \u00c7inliler i\u00e7in farkl\u0131 s\u0131nav \u00e7e\u015fitleri bulunmaktayd\u0131.<\/div>\n[21]<\/a>\u00a0Bkz. \u201cChao Fa\u201d, Yuanshi, 97, s. 2483-85.<\/div>\n[22]<\/a>\u00a0Shang Yanbin, \u201cYuandai Neiqan Weiwuerren de fenbu ji qidui Han Wenhua de xishou\u201d (Yuan \u00c7ini\u2019nde Uygurlar\u0131n Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ve \u00c7in K\u00fclt\u00fcr\u00fcne Entegrasyonlar\u0131), Minzu Yanjiu 1997, no. 1, \u00d6nde gelen Uygurlar\u0131n etkinliklerinin imparatorluk tarihindeki rol\u00fc konusunda bilgi verir. Bak\u0131n\u0131z Hok- lam Chan, \u201cChinese Official Historiography at the Yuan Court: The Composition of the Liao, Chin and Sung Histories\u201d, China Under Mongol Rulei, ed. John D. Langlois, Jr., Princeton: Princeton University Press, 1981: 56-106.<\/div>\n[23]<\/a>\u00a0Kuizhang Birimi i\u00e7in bkz., Chiang I-han, Yuandai Kuizhangge chi Kuizhang renwu (Yuan Hanadenl\u0131\u011f\u0131nda Kuizhang Birimi ve Personeli), Taibei: Lianjing chubanshe, 1981, ve Farquhar, p. 131.<\/div>\n[24]<\/a>\u00a0Paul Heng-chao Ch\u2019en, Chinese Legal Tradition Under the Mongols, Princeton: Princeton Uni. Yay (1979): 86.<\/div>\n[25]<\/a>\u00a0Bkz. David M. Farquhar, The Government of China Under Mongolian Rule: A Reference Guide, Stuttgart: Franz Steiner Verlag, (1990): 245.<\/div>\n[26]<\/a>\u00a0Bkz. Francis W. Cleaves, \u201cUighuric Mourning Regulations\u201d, Journal of Turkish Studies 1 (1977): 65-93.<\/div>\n[27]<\/a>\u00a0Bkz. Benjamin A. Elman, \u201cAn Early Ming Perspective on Song-Jin-Yuan Civil Examinations, The Song-Yuan-Ming Transition: A Turning Point in Chinese History?\u201d, UCLA, Haziran 1997. \u00c7in s\u0131nav sistemi tarih\u00e7esi i\u00e7in bkz. Elman\u2019\u0131n A Cultural History of Civil Examinations in Late Imperial China, Berkeley: University of California Press, 2000.<\/div>\n[28]<\/a>\u00a0Lian Xixian ve Lian Ailesi s\u0131k\u00e7a \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f \u00f6nde gelen Uygur Semuranlerindendir. Bkz. Chen Yuan, Western and Central Asians in China Under Mongols, \u00e7ev. Ch\u2019ien Hsing-hai ve L. Carrington Goodrich, Los Angeles: Monumenta Serica, University of California, 1966, s. 21; C. Hsiao, \u201cLien His-Hsien (1231-1230)\u201d Han\u0131n hizmetinde, s. 480-99; Wang Meitang, \u201cYuandai neiqan Weiwuerzu shijia-Lianshi jiazu kasohu\u201d (Yuan \u00c7ini\u2019ndeki Uygur Kabilelerinin Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131-Lain Ailesi \u00dczerine \u00c7al\u0131\u015fma) Symposium on Yuan History ve Song-Yuan Culture, Guangzhou, 1997; ve Guan Yuche, \u201cYuandai Weiwuerzu zhengzhijia Lian Xixian\u201d (Yuan Hanedanl\u0131\u011f\u0131 Uygurlu Resmi G\u00f6revli Lian Xixian) Yuanshi Luncong 2 (1983): 241-250.<\/div>\n[29]<\/a>\u00a0Kong Qi, \u201cKulca Xie Zhe\u201d (Kulca\u2019\u0131n Bay Xie Zhe\u2019si) Zhizheng zhiji 3: 116-117 (yeniden bas\u0131m: Guji, Chubanshe, 1987). Kong Qi ve Liyang i\u00e7in bkz. Paul J. Smith, \u201cFear of Gynarchy in an Age of Chaos: Kong Qi\u2019s Reflections on Life in South China under Mongol Rule\u201d, Journal of the Economic and Social History of the Orient 41. 1 (\u015eubat, 1998): 1-95. Bkz. Zhedu ile ilgili Brose, s. 250.<\/div>\n[30]<\/a>\u00a0Bkz. Brose, s. 275. Siyasi ve k\u00fclt\u00fcrel bir se\u00e7kin olarak Xie Boliaoxun \u00fczerine daha fazla bilgi i\u00e7in bkz. John Dardess, Conquerors and Confucians: Aspects of Political Change in late Yuan China, New York: Columbia University Press, 1973. Ge\u00e7 Yuan D\u00f6nemi politikalar\u0131 i\u00e7inde Duanbeng Tang\u2019\u0131n rol\u00fc \u00fczerine \u00f6zellikle s. 97.<\/div>\n[31]<\/a>\u00a0Shang Yanbin, s. 68-69.<\/div>\n[32]<\/a>\u00a0Bkz. Igor Rachewiltz ve May Wang, Reportery of Proper Names in Yuan Literary Sources, 3 Cilt, Taipei: Southern Materials Center, 1988, ve Wang Deyi, Li Rongcun ve Pan Bocheng, Yuanren Zhuanji ziliao suoyin (Yuan Fig\u00fcrleri Biografik Materyalleri \u0130ndeksi) 5 cilt, Taipei: Xinwenshuang Chubanshe, 1980.<\/div>\n