{"id":321,"date":"2013-05-08T10:27:38","date_gmt":"2013-05-08T07:27:38","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=321"},"modified":"2017-05-15T22:16:20","modified_gmt":"2017-05-15T19:16:20","slug":"uygur-turkcesi-ve-ozellikleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=321","title":{"rendered":"Uygur T\u00fcrk\u00e7esi ve \u00d6zellikleri"},"content":{"rendered":"

\"Batur\"<\/a>Uygur T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n ve bu boylardan biri olan Uygurlar\u0131n 7.,8. y\u00fczy\u0131ldan 10. y\u00fczy\u0131la kadar kulland\u0131klar\u0131, G\u00fcney-Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esinin do\u011fu sahas\u0131 i\u00e7inde yer alan a\u011f\u0131zlar toplulu\u011fu ve bu alanda geli\u015fmi\u015f yaz\u0131 dilidir. Genel olarak dil tarihi ve dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda bu d\u00f6nem Eski T\u00fcrk\u00e7e i\u00e7erisinde de\u011ferlendirilir.<\/p>\n

Eski T\u00fcrk\u00e7enin gramerini yazm\u0131\u015f olan A. von Gabain Uygur metinlerini y ve n a\u011fz\u0131 olmak \u00fczere iki ana a\u011f\u0131z grubuna ay\u0131r\u0131r. K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7edeki ny sesini n’ ye \u00e7eviren metinler n a\u011fz\u0131n\u0131, y’e \u00e7eviren metinler y a\u011fz\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar. Mani metinleriyle K\u00f6kt\u00fcrk harfli yazmalar \u00e7o\u011funlukla n a\u011fz\u0131n\u0131, Burkan metinleri ise y a\u011fz\u0131n\u0131 temsil ederler. Ancak ayn\u0131 metinde bazen hem n’li hem y’li \u00f6rnekler birlikte bulunabilmektedir. \u00d6rne\u011fin “Edg\u00fc \u00d6gli Tigin ile Ay\u0131g \u00d6gli Tigin” hik\u00e2yesinin Tun-huang yazmas\u0131nda k\u00fc\u00e7\u00fcltme ekinin hem +k\u0131ya, hem +k\u0131na bi\u00e7imi mevcuttur.<\/p>\n

Hristiyan yazmalar\u0131n\u0131n dilini de ayr\u0131 bir a\u011f\u0131z olarak de\u011ferlendiren Gabain, bu a\u011fz\u0131n en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011finin y\u00fcklemin sonda bulunmay\u0131\u015f\u0131 oldu\u00ad\u011funu belirtir. Hristiyan metinleri a\u011fz\u0131n\u0131n ikinci bir \u00f6zelli\u011fi de er- ve bol- yan\u0131nda tur- yard\u0131mc\u0131 fiilinin de kullan\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e ile Uygurcan\u0131n ses ve bi\u00e7im \u00f6zellikleri b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde benzemektedir. Eski Uygur T\u00fcrk\u00e7esi metinleri \u00e7o\u011funlukla y a\u011fz\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r, n a\u011fz\u0131 K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7eye daha yak\u0131n olmakla birlikte y a\u011fz\u0131 da K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7eden \u00e7ok uzak de\u011fildir. Eski Uygur T\u00fcrk\u00e7esi d\u00f6nemi, yaz\u0131 dili olarak K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7eye dayanan, onun devam\u0131 niteli\u011finde olan bir d\u00f6nemdir. Sonu\u00e7 olarak K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e ile Uygurca ayn\u0131 yaz\u0131 dilinin iki koludur. Eski Uygurcada g\u00f6r\u00fclen az say\u0131daki ses ve bi\u00e7im farkl\u0131l\u0131klar\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131 a\u011f\u0131z, bir k\u0131sm\u0131 da zaman fark\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e ile Uygurca aras\u0131ndaki en \u00f6nemli farklar s\u00f6z var\u00adl\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kar. K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7enin s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrk\u00e7e k\u00f6kenli kelimeler h\u00e2kimdir; \u00c7ince veya So\u011fdak\u00e7adan girmi\u015f olan al\u0131nt\u0131 kelimeler \u00e7ok azd\u0131r. Ayr\u0131ca K\u00f6kt\u00fcrk T\u00fcrk\u00e7esinde bozk\u0131r ya\u015fay\u0131\u015f\u0131, sava\u015f\u00e7\u0131l\u0131k ve devlet d\u00fczeniyle ilgili kelimeler a\u011f\u0131rl\u0131ktad\u0131r. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkanc\u0131l\u0131kla ilgili kelimeler h\u00e2kimdir. Bunlar da Sanskrit\u00e7e, \u00c7ince, So\u011fdak\u00e7a, Toharca, Pehlevice, S\u00fcryanice, Tibet\u00e7e gibi dillerden al\u0131n\u00adm\u0131\u015ft\u0131r. Bu dillerden al\u0131nan kelimelere genellikle T\u00fcrk\u00e7e kar\u015f\u0131l\u0131klar bulunmakla birlikte s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131 bu al\u0131nt\u0131 kelimelerden etkilenmi\u015ftir. Temel s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131 ise her iki d\u00f6nem metinlerinde ayn\u0131d\u0131r.<\/p>\n

K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e ile Uygurca aras\u0131nda sesler ve bu seslerin konumu; yani kelimenin ba\u00ad\u015f\u0131nda, i\u00e7inde ve sonunda bulunu\u015f durumlar\u0131, iki ses d\u0131\u015f\u0131nda tamamen ayn\u0131d\u0131r. Farkl\u0131 sesler n ve b ile ilgilidir. Bunlar d\u0131\u015f\u0131nda bir de ek\u00adlerde bulunan veya yard\u0131mc\u0131 ses olarak kullan\u0131lan I \u00fcnl\u00fcs\u00fcn\u00fcn geni\u015flemesi olay\u0131 vard\u0131r. Bunu da Uygurcaya \u00f6zg\u00fc ses \u00f6zellikleri aras\u0131nda sayabiliriz. B\u00f6ylece Uygurcan\u0131n K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7eden farkl\u0131 olan ses \u00f6zelliklerini a\u015fa\u011f\u0131daki \u015fekilde tespit etmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr.<\/div>\n

K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e ile Uygurca aras\u0131ndaki ses ve bi\u00e7im farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n bir k\u0131sm\u0131 iki b\u00f6lgede de g\u00f6r\u00fclen, ancak kullan\u0131m alanlar\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar bulunan unsurlardan kaynaklanmaktad\u0131r. \u00d6rne\u011fin y\u00fckleme h\u00e2li eki iki b\u00f6lgede \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fcd\u00fcr; fakat Uygurcada kullan\u0131m d\u00fczeninde bir farkl\u0131l\u0131k olu\u015fmu\u015ftur. Baz\u0131 fark\u00adl\u0131l\u0131klar da Uygurcan\u0131n b\u00fct\u00fcn yaz\u0131l\u0131 metinlerini kapsamay\u0131p; belirli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 i\u00e7ine almaktad\u0131r. Uygurcay\u0131 K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7eden ay\u0131racak belli ba\u015fl\u0131 ses \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

1) \/n\/ sesinin \/n\/ veya \/y\/ olmas\u0131,
\n2) \/b\/ sesinin \/w\/ olmas\u0131,
\n3) -lAr \u00e7okluk ekinin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131,
\n4) \u00dcns\u00fczle biten kelimelerde de ilgi h\u00e2li ekinin -nl\u014b bi\u00e7iminde olmas\u0131,
\n5) \u00c7\u0131kma h\u00e2li eki olarak -D\u0131n’\u0131n g\u00f6r\u00fclmesi,
\n6) Gelecek zamanda -DA\u00e7I yerine -gAy kullan\u0131lmas\u0131,
\n7) -sAr ekinin \u015fah\u0131slara ba\u011flanmas\u0131yla \u015fart kipinin olu\u015fmas\u0131.<\/p>\n

Bu \u00f6zellikler Uygurcadan sonraki d\u00f6\u00adnemlerde de b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n

Daha \u015eehirli Bir Dil<\/b><\/p>\n

Uygurlar devirlerinin kom\u015fu devletlerini imrendirecek kadar geli\u015fmi\u015f yap\u0131l\u0131 hukuki bir devlet yaratm\u0131\u015flard\u0131r.\u00a0 Bu ayn\u0131 zamanda yerle\u015fik hayat i\u00e7in T\u00fcrk\u00fcn bir uygarl\u0131k hamlesi olarak g\u00f6r\u00fclmelidir.<\/p>\n

K\u00f6kt\u00fcrkler d\u00f6neminde g\u00f6\u00e7ebe bir hayat tarz\u0131 i\u00e7erisinde ya\u015fayan, G\u00f6k Tanr\u0131ya inanan ve K\u00f6kt\u00fcrk harfli K\u00f6kt\u00fcrk T\u00fcrk\u00e7esini konu\u015fan T\u00fcrkler, Uygur d\u00f6nemine gelindi\u011finde pek \u00e7ok bak\u0131mdan de\u011fi\u015fikliklerle kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. \u00d6zellikle ticaret ve din bu de\u011fi\u015fikliklerin temelini olu\u015fturmu\u015ftur. 762 y\u0131l\u0131nda B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n Maniheizm dinine mensup olmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan halk da bu dini benimsemi\u015f, bu dinin benimsenmesi i\u00e7in Mani dinine ait bir tak\u0131m edebi eserler Uygur T\u00fcrk\u00e7esi\u2019ne \u00e7evrilmi\u015ftir. Ard\u0131ndan Uygurlar aras\u0131nda Budizm yayg\u0131nla\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015f, bu defa Budist dini anlayabilmek, kavrayabilmek ve halk aras\u0131nda da taraftarlar\u0131n\u0131 art\u0131rabilmek amac\u0131yla geni\u015f kapsaml\u0131 bir Budist eser \u00e7evirisi ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u00e7eviri edebiyat esnas\u0131nda da hem dil hem k\u00fclt\u00fcr belli derecede bu yeni kavram ve unsurlardan etkilenmi\u015ftir.<\/p>\n

\u0130\u015fte Uygurlar\u0131n yeni din\u00ee \u00e7evreleri \u00fczerine din\u00ee inan\u00e7 sistemi ve dil b\u00f6yle etki alt\u0131nda kal\u0131rken, g\u00f6\u00e7ebe olarak ya\u015fayan T\u00fcrkler bir yandan da yava\u015f yava\u015f \u015fehir hayat\u0131na ge\u00e7i\u015f s\u00fcrecine girmi\u015flerdir. Sogdlu t\u00fcccarlar\u0131n \u00c7in\u2019de ve \u00c7in\u2019e giden ticaret yolu \u00fczerinde ticaret kolonileri kurmalar\u0131 Uygur T\u00fcrkleri i\u00e7in farkl\u0131 tecr\u00fcbelere kap\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. K\u00f6kt\u00fcrk \u0130mparatorlu\u011fu boyunca Uygurlar hayvan besleme ve hayvansal \u00fcretimle ilgilenmi\u015flerdi. Ancak Uygurlar\u0131n hayvanc\u0131l\u0131k ve k\u00fcrk ticaretiyle ilgilenmelerinin yan\u0131s\u0131ra, \u00c7in kaynalar\u0131nda da bahsedilen bir ba\u015fka ge\u00e7im kaynaklar\u0131 pamuk yeti\u015ftiricili\u011fidir. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00f6\u00e7ebe hayat\u0131n \u00f6ncelikli oldu\u011fu zamanlarda bile Uygurlar yerle\u015fik hayat\u0131n i\u00e7indeydiler. Uygurlar\u0131n ba\u015fkenti Ordubal\u0131k\/Karabalgasun kaynaklarda b\u00fcy\u00fck \u015fehir, tar\u0131mda zengin olan \u015fehir olarak ge\u00e7mektedir. Uygur devleti i\u00e7erisinde ka\u011fanlar kendileri g\u00f6\u00e7ebe veya yar\u0131 g\u00f6\u00e7ebe hayatlar\u0131n\u0131 devam ettirirken bir yandan da kentsel k\u00fclt\u00fcr ve \u00fcretimden yararlanmak istemi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla \u015fehirlere ve \u015fehirlerdeki hayata \u00f6nem verip te\u015fvik etmi\u015flerdir.<\/div>\n

\u0130\u015fte b\u00fct\u00fcn bu \u015fartlar alt\u0131nda T\u00fcrk dili, Uygur d\u00f6neminde art\u0131k bozk\u0131rdan kentlere inmi\u015f burada yerle\u015fik k\u00fclt\u00fcr dilleri ile boy \u00f6l\u00e7\u00fc\u015fmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. G\u00f6\u00e7ebe k\u00fclt\u00fcr i\u00e7erisinde belirli eserler d\u0131\u015f\u0131nda, ki bunlar da genellikle tarih\u00ee eserler niteli\u011finde ele al\u0131nabilir, geli\u015fimini \u00a0ger\u00e7ekle\u015ftiremeyen T\u00fcrk dili, Uygurlar d\u00f6neminde yerle\u015fik k\u00fclt\u00fcr\u00fcn dolay\u0131s\u0131yla \u015fehirle\u015fmenin artmas\u0131yla birlikte daha d\u00fczenli ve tertipli bir edebiyata sahip olmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. \u015eehirle\u015fme ve tar\u0131m toplumu, milletleri g\u00f6\u00e7ebe k\u00fclt\u00fcr\u00fcn hareketlili\u011finden uzakla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in biraz daha edebiyata ve edeb\u00ee faaliyetlere yakla\u015ft\u0131racakt\u0131r. Uygurlarda da durum b\u00f6yle olmu\u015ftur. Her ne kadar ilk edeb\u00ee eserlere \u00e7eviri edebiyat\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde verilmi\u015f olsa da Uygurlar d\u00f6neminde edebiyat canlanm\u0131\u015f, edeb\u00ee \u00fcr\u00fcnler artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Meden\u00ee hayat kar\u015f\u0131s\u0131nda kendilerini yenileyip geli\u015ftiren Uygurlar\u0131n bu \u015fehirle\u015fme s\u00fcreci ile bilirlikte dilleri de daha \u015fehirli bir dil haline gelmi\u015ftir. Dil, din, k\u00fclt\u00fcr ve iktisadi durumdan ilk etkilenecek \u00f6gelerden biridir. Nitekim Uygurlarda da b\u00f6yle olmu\u015f dil, yeni girilen din\u00ee \u00e7evrelerin etkisiyle yeni kelime ve kavramlar\u0131 hemen kazanm\u0131\u015f, ayr\u0131ca iktisad\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel bak\u0131mdan da etkilenen dil kendisini yenilemi\u015f ve geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

Dilin Geli\u015fmesi\u00a0<\/b><\/p>\n

745 y\u0131l\u0131nda G\u00f6kt\u00fcrk devletinin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc ile kurulan Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 840 tarihine kadar devam etmi\u015ftir. Orta Asya T\u00fcrk dil ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn geli\u015fip yay\u0131lmas\u0131nda Uygurlar\u0131n etkileri b\u00fcy\u00fck olmu\u015ftur.<\/p>\n

Uygurlar\u0131n 7.- 8. y\u00fczy\u0131ldan 10. y\u00fczy\u0131la kadar kullanm\u0131\u015f olduklar\u0131 yaz\u0131 dili, dil tarihi i\u00e7erisinde dil ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 taraf\u0131ndan Eski T\u00fcrk\u00e7e i\u00e7inde ele al\u0131n\u0131p incelenir. Bu d\u00f6nemde vokal uyumu T\u00fcrk\u00e7enin di\u011fer d\u00f6nemlerine g\u00f6re tamd\u0131r denilebilir. Kelime hazinesi bak\u0131m\u0131ndan ise kullan\u0131lan s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131 b\u00fct\u00fcn T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n ortak s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ancak bununla birlikte yeni dinler \u00e7er\u00e7evesinde yeni kelimeler \u00f6d\u00fcn\u00e7lenmi\u015ftir.<\/p>\n

\u00d6zellikle 8. y\u00fczy\u0131ldan itibaren yeni kurulan Uygur devleti ve yeni girilen din\u00ee \u00e7evreler nedeniyle Uygur T\u00fcrk\u00e7esinde baz\u0131 geli\u015fme ve de\u011fi\u015fmeler olmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Maniheizm, Budizm gibi yeni kabul edilen dinlerin etkisiyle hem edebiyat hem de dil farkl\u0131 \u00e7izgiler arzetmi\u015f, farkl\u0131 bir y\u00f6nde ilerlemi\u015ftir. Bu d\u00f6nemde Maniheizm ve Budizm dairesi i\u00e7erisine giren Uygurlar\u0131n edebiyat ve dillerinde yo\u011fun \u00e7eviri faaliyetleri ba\u015flar. \u00c7eviri faaliyetleri temelde din\u00ee metinlerden yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni girilen dinleri tan\u0131mak ve tan\u0131tmak ad\u0131na \u00e7eviri faaliyetleri elbette normaldir. Ancak bu \u00e7evirileri yapan edipler \u00e7evirdikleri eserlerle s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmay\u0131p \u00e7evirilerine kendilerinden de bir\u015feyler katm\u0131\u015flard\u0131r. Yani Uygur d\u00f6nemi \u00e7evirileri daha \u00e7ok bir adaptasyon niteli\u011findedir.<\/p>\n

Hem \u00e7eviri eserler hem de yeni kabul edilen dinin dairesine giri\u015fle birlikte Uygurcan\u0131n s\u00f6z varl\u0131\u011f\u0131 geni\u015flemeye ba\u015flar. Uygurlar Sanskrit\u00e7e, \u00c7ince, So\u011fdak\u00e7a, Toharca, Pehlevice, S\u00fcryanice, Tibet\u00e7e gibi dillerden fazlaca kelime alm\u0131\u015flard\u0131r. Di\u011fer yandan T\u00fcrk\u00e7e eklerle yeni kelime ve terimler t\u00fcretme yoluna gidildi\u011fi i\u00e7in T\u00fcrk dilinin morfolojik yap\u0131s\u0131 i\u015fleklik kazan\u0131r. Uygurlar\u0131n girdi\u011fi Manihist ve Budist \u00e7evreler terc\u00fcme faaliyetleri ile dili bu \u015fekilde etkilerken bir yandan da \u015fehirle\u015fme s\u00fcrecinin verdi\u011fi bir tak\u0131m sonu\u00e7lar da dili etkilemi\u015f, dile hukuk ve resmi dilde kullan\u0131lan bir\u00e7ok yeni kelime girmi\u015ftir. Dil, g\u00f6\u00e7ebe hayat tarz\u0131ndan \u00e7\u0131k\u0131p, yeni yeni tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 bu \u00e7evre ve dilde, yerle\u015fik k\u00fclt\u00fcr dillerinin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 semantik kavramlar d\u00fcnyas\u0131n\u0131 kendi kal\u0131plar\u0131 i\u00e7inde kar\u015f\u0131lama iste\u011fi ve gayretine girmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. B\u00f6ylece bozk\u0131rdaki durgun ma\u011frur K\u00f6kt\u00fcrk\u00e7e yerini hareketli, canl\u0131, b\u00fcy\u00fcyen ve geli\u015fen Eski Uygurcaya b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r.<\/div>\n

Dini Duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u0130fade \u0130mkan\u0131\u00a0<\/b><\/p>\n

T\u00fcrkistan i\u00e7in karakteristik olan bir \u015fey varsa o da muhtelif dinlerin birbirlerine kar\u015f\u0131 g\u00f6sterdikleri b\u00fcy\u00fck ho\u015fg\u00f6r\u00fc sayesinde yanyana ya\u015fam\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Arap istilas\u0131ndan \u00f6nce Mavera\u00fcnnehir\u2019de T\u00fcrkler i\u00e7in yabanc\u0131 say\u0131lan \u00fc\u00e7 muhtelif dinin bir arada ya\u015famas\u0131 bu ger\u00e7e\u011fin a\u00e7\u0131k bir delilidir. \u0130ran\u2019da Samaniler devletinin takibine u\u011fray\u0131p sonralar\u0131 Mavera\u00fcnnehir\u2019e ge\u00e7en Mazdeizm, milattan \u00f6nce I. y\u00fczy\u0131lda buralara girip h\u0131zla geli\u015fen Budizmle beraber III. y\u00fczy\u0131l\u0131n ortas\u0131nda Mezopotamya\u2019da eski Maniheizm tam bir ahenk i\u00e7inde yanyana ya\u015famakta idiler.<\/p>\n

Sasaniler zaman\u0131nda resmen kabul edilen Maniheizm b\u00fcy\u00fck bir h\u0131zla yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak 8.-10. y\u00fczy\u0131lda T\u00fcrkler aras\u0131nda tamamen yay\u0131lma g\u00f6sterememi\u015ftir. Eski \u015eamanizm daima kendisini hissettirmi\u015ftir. Yine de Uygurlar B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan\u2019\u0131n 762\u2019de bu dine mensup olmas\u0131ndan sonra Manihezim\u2019e daha da yakla\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

Bu dinler d\u0131\u015f\u0131nda Hristiyanl\u0131k da Uygurlar aras\u0131nda az da olsa bir geli\u015fme sahas\u0131 bulmu\u015ftur. Ancak bu dinle ilgili metinler son derece azd\u0131r. Hristiyanl\u0131\u011f\u0131n Nesturi koluna ait baz\u0131 Uygurca metin \u00f6rneklerine Turfan b\u00f6lgesinin kuzeyindeki Bulay\u0131k\u2019da rastlanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Uygurlar bu \u015fekilde birka\u00e7 din dairesine mensup olarak ya\u015fam\u0131\u015flar, bu da onlar\u0131n hem hayat tarzlar\u0131na hem de k\u00fclt\u00fcr ve dillerine etkilerde bulunmu\u015ftur. Mensup olduklar\u0131 dine g\u00f6re hayat tarzlar\u0131n\u0131 d\u00fczenleyen Uygurlar bu dinleri anlayabilmek ve anlatabilmek i\u00e7in geni\u015f kapsaml\u0131 bir \u00e7eviri \u00a0edebiyat\u0131na giri\u015fmi\u015flerdir. Maniheizm ve Budizm ile ilgili belli ba\u015fl\u0131 kaynaklar bu dillerden \u00e7evrilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7eviriler yap\u0131l\u0131rken sadece metne ba\u011fl\u0131 kal\u0131nmam\u0131\u015f, Uygur yazar ve \u015fairleri \u00e7evirdikleri eserlerin kimi unsurlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131rken, kimi k\u0131s\u0131mlarda da eklemeler yapm\u0131\u015flard\u0131r. B\u00f6ylece \u00e7eviriden \u00e7ok adaptasyon diyebilece\u011fimiz eserler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Din\u00ee i\u00e7erik ta\u015f\u0131yan b\u00fct\u00fcn bu eserlerde hem yazan\u0131n hem de okuyan\u0131n din\u00ee duygular\u0131 en y\u00fcksek derecede ifadesini bulmu\u015ftur. O d\u00f6nemden kalma pek \u00e7ok Uygur elyazmas\u0131nda ve duvar resimlerinde de g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi tap\u0131naklar\u0131n etraf\u0131nda bulunan toplanma yerlerinde yap\u0131lan Budist festivallerde, vaazlarda, \u00a0Budist i\u00e7erikli dramalar ve hik\u00e2yeler anlat\u0131lmaktad\u0131r. Budist edebiyatta bu \u015fekildeki drama metinleri dikkati \u00e7ekmektedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, Uygur soylular\u0131 ve s\u0131radan insanlar Budist inan\u0131\u015flar\u0131na g\u00f6re hay\u0131rseverik ve dindarl\u0131\u011f\u0131n gereklerini yerine getirmek \u00fczere Budist tap\u0131naklar, heykeller, freskler, sutra kopyalar\u0131 yapmak, yapt\u0131rmak i\u00e7in olduk\u00e7a fazla emek ve g\u00fc\u00e7 harcam\u0131\u015flard\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu eserler, hem Uygurlar\u0131n k\u00fclt\u00fcr ve sanatta ne kadar ileriye gittiklerini hem de din\u00ee duygular\u0131n\u0131 edebiyat k\u00fclt\u00fcr ve sanatta ne \u015fekilde aksettirdiklerini g\u00f6stermektedir.<\/div>\n
Kaynak:\u00a0http:\/\/www.diledebiyat.net\/turk-edebiyati-tarihi\/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati\/yazili-donem-turk-edebiyati\/uygur-metinleri\/uygur-turkcesi-ozellikleri<\/a><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uygur T\u00fcrk\u00e7esi, T\u00fcrk boylar\u0131n\u0131n ve bu boylardan biri olan Uygurlar\u0131n 7.,8. y\u00fczy\u0131ldan 10. y\u00fczy\u0131la kadar kulland\u0131klar\u0131, G\u00fcney-Do\u011fu T\u00fcrk\u00e7esinin do\u011fu sahas\u0131 i\u00e7inde yer alan a\u011f\u0131zlar toplulu\u011fu ve bu alanda geli\u015fmi\u015f yaz\u0131 dilidir. Genel olarak dil tarihi ve dil ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda bu d\u00f6nem Eski T\u00fcrk\u00e7e i\u00e7erisinde de\u011ferlendirilir. Eski T\u00fcrk\u00e7enin gramerini yazm\u0131\u015f olan A. von Gabain Uygur metinlerini y […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,16],"tags":[],"class_list":["post-321","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-kimligi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/321","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=321"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/321\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":373,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/321\/revisions\/373"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=321"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=321"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=321"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}