
{"id":2916,"date":"2019-04-16T17:43:20","date_gmt":"2019-04-16T14:43:20","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=2916"},"modified":"2019-04-16T17:43:20","modified_gmt":"2019-04-16T14:43:20","slug":"dogu-turkistan-2-endulus-olma-yolunda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=2916","title":{"rendered":"Do\u011fu T\u00fcrkistan, 2. End\u00fcl\u00fcs Olma Yolunda"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\" wp-image-2917 aligncenter\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/dogu-turkistan-2-endulus-olma-yolunda-1555075957.jpg\" alt=\"\" width=\"761\" height=\"405\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/dogu-turkistan-2-endulus-olma-yolunda-1555075957.jpg 620w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/dogu-turkistan-2-endulus-olma-yolunda-1555075957-400x213.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 761px) 100vw, 761px\" \/>Do\u00e7. Dr. \u00d6mer Kul<\/p>\n<p class=\"excerpt\">Tarihin bilinen en eski d\u00f6nemlerinden beri T\u00fcrk yurdu Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da \u0130slam \u00f6ncesi Hun, G\u00f6kt\u00fcrk ve Uygur devletleri kurulmu\u015f, Karahanl\u0131 Devleti H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Satuk Bu\u011fra Han&#8217;\u0131n \u0130slamiyet&#8217;i resmen tan\u0131mas\u0131 \u00fczerine de b\u00f6lge M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk yurdu olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015ftir.Karahanl\u0131lardan sonra b\u00f6lge Mo\u011fol imparatorlu\u011funun kontrol\u00fcne ge\u00e7mi\u015f, Mo\u011follar\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra ise \u00c7a\u011fatay Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hakimiyetinde kalm\u0131\u015ft\u0131r. Zikredilen bu s\u00fcre\u00e7lerin tamam\u0131nda b\u00f6lge halk\u0131 M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrklerle meskun olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u00c7a\u011fatay Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n zay\u0131flamaya y\u00fcz tuttu\u011fu XVI. asr\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finden itibaren Saidiye Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hakim oldu\u011fu Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da 1759-1859 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bir as\u0131r ise &#8220;Hocalar Devri&#8221; diye ifade edebilece\u011fimiz d\u00f6nem ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Hocalar Devri bir nevi \u00c7in&#8217;in b\u00f6lgeyi i\u015fgalinin \u00f6n haz\u0131rl\u0131\u011f\u0131 ile ge\u00e7en i\u00e7 \u00e7eki\u015fmelerin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 ac\u0131larla ve ibretlik olaylarla dolu bir d\u00f6nem olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>1863 tarihinde kadim T\u00fcrk \u015fehri Ka\u015fgar&#8217;da Yakup Han&#8217;\u0131n kurdu\u011fu devlet, 14 y\u0131l daha \u00c7inlilerin b\u00f6lgeye girmesini engellemi\u015f lakin Yakup Han&#8217;\u0131n 1877&#8217;de vefat\u0131ndan iki y\u0131l sonra yani 1879 tarihinde \u00c7inli komutan Zho Zho-tang&#8217;\u0131n ac\u0131mas\u0131z ve vah\u015fi sald\u0131r\u0131lar\u0131 neticesinde kadim T\u00fck-\u0130slam beldesi \u00c7in istilas\u0131na maruz kalm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130\u015fgalin 5. y\u0131l\u0131nda ise \u00c7in meclisinin ald\u0131\u011f\u0131 bir kararla Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;\u0131n ad\u0131 &#8220;Xin-jiang\/Yeni Elde Edilmi\u015f Toprak&#8221; olarak de\u011fi\u015ftirilerek \u00c7in&#8217;in 19. eyaleti olarak Merkezi \u00c7in&#8217;e ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r.<br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-2918 alignright\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/do\u011fu_t\u00fcrkistan.png\" alt=\"\" width=\"510\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/do\u011fu_t\u00fcrkistan.png 510w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/do\u011fu_t\u00fcrkistan-400x235.png 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 510px) 100vw, 510px\" \/><br \/>\nYakup Han d\u00f6neminde \u0130stanbul&#8217;a g\u00f6nderilen bir heyet Osmanl\u0131 Sultan\u0131 taraf\u0131ndan kabul edilmi\u015f, bir \u00e7ok hediyelerle geri d\u00f6nen heyet Ka\u015fgar&#8217;da b\u00fcy\u00fck sevin\u00e7lerle ve 40 pare top at\u0131\u015f\u0131yla kar\u015f\u0131lanarak Halife ad\u0131na para bast\u0131r\u0131l\u0131p hutbe okutulmu\u015ftur. Lakin bu huzurlu d\u00f6nem 1877&#8217;de Yakup Han&#8217;\u0131n vefat\u0131 ile son bulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>1911 y\u0131l\u0131nda \u00c7in&#8217;de Cumhuriyet ilan edilmi\u015f ve Mancu hanedanl\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131larak yerine Guo-Min-Dang yani Milliyet\u00e7i \u00c7in Partisi iktidara gelmi\u015ftir. 1949 y\u0131l\u0131na kadar \u00c7in&#8217;i y\u00f6neten Guo-Min-Dang idaresi d\u00f6neminde Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7inli genel valiler eliyle idare edilmi\u015f, akla hayale gelmeyecek keyfi uygulamalar\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 bu d\u00f6nemde Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 ilki 1933, ikincisi ise 1944&#8217;te olmak \u00fczere iki ba\u011f\u0131ms\u0131z devlet kurmu\u015ftur. Her iki devlet Rus-\u0130ngiliz-ABD ve \u00c7in i\u015fbirli\u011fi ile uzun \u00f6m\u00fcrl\u00fc olamam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>1925 y\u0131l\u0131 itibariyle \u00c7in&#8217;de Kom\u00fcnistlerle Milliyet\u00e7iler aras\u0131nda ba\u015flayan i\u00e7 sava\u015f 1948 y\u0131l\u0131 itibariyle Mao&#8217;nun K\u0131z\u0131l Birliklerinin galibiyetiyle sonu\u00e7lanm\u0131\u015f, Guo Min-Dang liderleri \u00c7an Kay-\u015fek \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde Tayvan&#8217;a s\u0131\u011f\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 ileri gelen liderler de yapt\u0131klar\u0131 birka\u00e7 toplant\u0131dan sonra kal\u0131p Kom\u00fcnist birliklere kar\u015f\u0131, d\u0131\u015f destekten de mahrum olunmas\u0131 dolay\u0131yla, m\u00fccadelenin sadece halk\u0131n daha fazla \u00f6l\u00fcm\u00fcne, \u0131zd\u0131rap \u00e7ekmesine ve yok olmas\u0131na sebep olaca\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle hicret etmeye karar vermi\u015ftir. &#8220;Vatan \u0130\u00e7in Vatandan Ayr\u0131lmak&#8221; olarak ifade edilen bu s\u00fcre\u00e7 tarihin en dramatik g\u00f6\u00e7 hadisesinin ya\u015fanmas\u0131na sebep olmu\u015f, 1949 y\u0131l\u0131nda onbinlerce ki\u015filik kafileler halinde \u00e7\u0131k\u0131lan bu yolculuk, 1952 Eyl\u00fcl ay\u0131nda sadece 1850 Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye&#8217;ye iskanl\u0131 g\u00f6\u00e7men olarak kabul edilmesiyle son bulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>Bundan sonraki s\u00fcre\u00e7 hari\u00e7te ve dahilde Do\u011fu T\u00fcrkistan davas\u0131 olarak ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015f, hari\u00e7te olanlar liderleri Mehmet Emin Bu\u011fra ve \u0130sa Yusuf Alptekinlerin \u00e7izdi\u011fi yolda davalar\u0131n\u0131 ba\u015fta T\u00fcrkiye&#8217;de olmak \u00fczere d\u00fcnya kamuoyuna duyurabilme, meseleyi BM g\u00fcndemine ta\u015f\u0131yabilme, kurduklar\u0131 dernek ve vak\u0131flar vas\u0131tas\u0131yla Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 hem\u015ferilerinin dert ve s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131na \u00e7areler aramaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da ise 1955 tarihinde Kom\u00fcnist idare kadim T\u00fcrk-\u0130slam beldesinin ad\u0131n\u0131 &#8220;Xin-jiang Uygur \u00d6zerk B\u00f6lgesi&#8221; ilan etmi\u015f, ba\u015f\u0131na b\u00f6lgenin en fazla n\u00fcfusa sahip halk\u0131 olan Uygurlardan ama b\u00fct\u00fcn yetkinin \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi&#8217;nin \u00d6zerk B\u00f6lge Sekreterinde oldu\u011fu kukla y\u00f6netimler atayarak idare ede-gelmi\u015ftir.<\/p>\n<p>1966-1976 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda y\u00fczbinlerce insan Mao&#8217;nun &#8220;K\u00fclt\u00fcr Devrimi&#8221; zaman\u0131nda hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, zulm\u00fcn her t\u00fcrl\u00fcs\u00fcne \u015fahit olunmu\u015ftur. Mao&#8217;nun 1976 y\u0131l\u0131nda vefat\u0131ndan sonra Bat\u0131ya a\u00e7\u0131lma politikas\u0131 g\u00fcden \u00c7in dikta rejimine ilk tepkiler \u00c7inililer eliyle 1989 y\u0131l\u0131nda Tiananmen olaylar\u0131 ile ba\u015f g\u00f6stermi\u015f, 1990 y\u0131l\u0131nda ise Bar\u0131n&#8217;da Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131n\u0131n demokratik g\u00f6sterisi kanl\u0131 bir \u015fekilde bast\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1997 y\u0131l\u0131n\u0131n Ramazan ay\u0131nda ibadet etmek maksad\u0131yla kad\u0131nlar\u0131n bir araya gelmesini bahane eden \u00c7in y\u00f6netimi yine y\u00fczlerce masum Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131y\u0131 ac\u0131mas\u0131zca katletmi\u015f ve uygulad\u0131\u011f\u0131 ter\u00f6r devleti siyaseti Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131n\u0131 neredeyse patlama noktas\u0131na getirmi\u015ftir. 2009 Urum\u00e7i olaylar\u0131 ise binlerce masum Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131n\u0131n hunharca katledilmesini, onbinlerce Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131n\u0131n h\u00e2l\u00e2 ak\u0131betlerinin bilinmemesine neden olmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u00c7in devleti muhtemelen daha \u00f6nce yapm\u0131\u015f olduklar\u0131nda ve d\u00fcnyan\u0131n sesini \u00e7\u0131karmam\u0131\u015f olmas\u0131ndan cesaret alm\u0131\u015f olacak ki, 2016 y\u0131l\u0131ndan bu yana, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki 30 y\u0131ll\u0131k s\u00fcrede, Do\u011fu T\u00fcrkistan diye bir problemle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalmamak ad\u0131na tam bir k\u00fclt\u00fcrel soyk\u0131r\u0131m ve \u0131rk\u0131 a\u015fa\u011f\u0131lama olarak ifade edebilece\u011fimiz, gayri insan\u0131 uygulamalar\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koymu\u015ftur.<\/p>\n<p>Muhtemelen \u00c7in devletine dur denilmedi\u011fi takdirde tarih Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da ya\u015fananlar\u0131 &#8220;2. End\u00fcl\u00fcs Vakas\u0131&#8221; olarak yazacakt\u0131r.<\/p>\n<p>Kaynak: \u00d6zg\u00fcn Haber<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Do\u00e7. Dr. \u00d6mer Kul Tarihin bilinen en eski d\u00f6nemlerinden beri T\u00fcrk yurdu Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;da \u0130slam \u00f6ncesi Hun, G\u00f6kt\u00fcrk ve Uygur devletleri kurulmu\u015f, Karahanl\u0131 Devleti H\u00fck\u00fcmdar\u0131 Satuk Bu\u011fra Han&#8217;\u0131n \u0130slamiyet&#8217;i resmen tan\u0131mas\u0131 \u00fczerine de b\u00f6lge M\u00fcsl\u00fcman-T\u00fcrk yurdu olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirmi\u015ftir.Karahanl\u0131lardan sonra b\u00f6lge Mo\u011fol imparatorlu\u011funun kontrol\u00fcne ge\u00e7mi\u015f, Mo\u011follar\u0131n y\u0131k\u0131lmas\u0131ndan sonra ise \u00c7a\u011fatay Hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hakimiyetinde [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[22],"tags":[],"class_list":["post-2916","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-cinin-uygur-politikasi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2916","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2916"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2916\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2934,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2916\/revisions\/2934"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2916"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2916"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2916"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}