{"id":291,"date":"2013-04-26T10:42:10","date_gmt":"2013-04-26T07:42:10","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=291"},"modified":"2013-04-26T10:42:10","modified_gmt":"2013-04-26T07:42:10","slug":"uygurlarin-medeniyete-katkilari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=291","title":{"rendered":"Uygurlar\u0131n Medeniyete Katk\u0131lar\u0131"},"content":{"rendered":"

\"Uygur<\/a>Araplara ve Avrupal\u0131lara k\u00e2\u011f\u0131t yapmay\u0131 Uygur T\u00fcrkleri \u00f6\u011fretti. Uygurlar, Avrupal\u0131lardan y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6nce matbaay\u0131 biliyor, kitap bas\u0131yorlard\u0131. Uygur T\u00fcrkleri her bak\u0131mdan y\u00fcksek bir medeniyet kurmu\u015f, zaman\u0131m\u0131za \u00e7ok de\u011ferli eserler b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bilim, sanat, idare bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Asya’y\u0131 etkilemi\u015f, Araplara ve Bat\u0131l\u0131lara bir\u00e7ok konuda \u00f6rnek olmu\u015f, bilgi ve teknik aktarm\u0131\u015flard\u0131r:<\/p>\n

* Dil ve yaz\u0131:
\nUygur T\u00fcrkleri Altay dil grubunun “Hakaniye” leh\u00e7esini konu\u015furlard\u0131. Eski T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131n en de\u011ferli eserleri olan Divan\u00fb L\u00fbgat-it T\u00fcrk, Kutadgu-Bilig, Atabet-\u00fcl Hakay\u0131k… gibi alt\u0131n kitaplar T\u00fcrk\u00e7e’nin bu leh\u00e7esi ile yaz\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Uygurlar bir s\u00fcre T\u00fcrklerin mill\u00ee yaz\u0131s\u0131 olan Orhun alfabesini kulland\u0131ktan sonra, ‘mani’ dininin etkisiyle So\u011fd alfabesini alm\u0131\u015flard\u0131r. Daha sonra Isl\u00e2miyeti kabul edince Arap alfabesini alacak, fakat Hakaniye leh\u00e7esinde konu\u015fmaya devam edeceklerdi . 15. y\u00fczy\u0131lda daha \u00e7ok “\u00c7a\u011fatay leh\u00e7esi” olarak an\u0131lan bu konu\u015fma, Cengiz Han impa-ratorlu\u011fu’nda ve Timurlular’da da resm\u00ee dil olarak kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Uygurlar Maniheizm etkisiyle ald\u0131klar\u0131 So\u011fd alfabesini kendi dillerine uydurmu\u015f ve \u0130sl\u00e2miyet’e kadar bu alfabeyi kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Uygur T\u00fcrkleri’nin en b\u00fcy\u00fck hatalar\u0131, mill\u00ee Orhun alfabesini b\u0131rakmak, So\u011fd alfabesini kabul etmek ise de, bu yaz\u0131 ile de \u00e7ok de\u011ferli eserler verebilmi\u015flerdir.<\/p>\n

* Resim ve heykel:
\nTurfan y\u00f6resinde, Bezeklik ve Martuk kaz\u0131lar\u0131nda bulunan m\u00e2bedlerde, Uygur dili ile yaz\u0131lm\u0131\u015f bir\u00e7ok eser elde edilmi\u015ftir. Minyat\u00fcrler ve m\u00e2bedlerdeki freskler bu sanat dallar\u0131n\u0131n en \u00fcst\u00fcn \u00f6rnekleridir. Bunlar Hint ve \u0130ran minyat\u00fcr\u00fcne kaynak ve \u00f6rnek olmu\u015flard\u0131r. Turan ve \u00d6n Asya T\u00fcrk tipinin \u00f6zelliklerini bu fresklerde g\u00f6r\u00fcyor, giyim tarzlar\u0131n\u0131, m\u00fczik \u00e2letlerini, danslar\u0131n\u0131 yine bu resimlerden anl\u0131yoruz. Resim sanat\u0131nda model kullanan ilk T\u00fcrkler Uygurlard\u0131r. Kitaplar\u0131 resimliyor, ipek, keten kuma\u015f, kenevir ve tahta \u00fczerine de resim yap\u0131yorlard\u0131. En \u00e7ok koyu mavi ve k\u0131rm\u0131z\u0131 renkleri tercih ediyor, fakat her rengi kullan\u0131yorlard\u0131. Maniheizmi ald\u0131klar\u0131 d\u00f6nemde \u00f6nce insan boyunda ve daha k\u00fc\u00e7\u00fck heykeller yapan Uygurlar, daha sonra 10 metre y\u00fckseklikte heykeller yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlar daha \u00e7ok m\u00e2bed-leri s\u00fcsleyen Buda heykelleridir.<\/p>\n

* \u015eehircilik-Mimarl\u0131k:
\nUygur T\u00fcrkleri yerle\u015fik y\u00fcksek medeniyetin \u00f6rnekleri olan b\u00fcy\u00fck \u015fehirler kurmu\u015flar veya geli\u015ftirmi\u015flerdir. Do\u011fu T\u00fcrkistan’da Ka-rabalasagun, Be\u015f-Bal\u0131k, Karaho\u00e7o, Kara-\u015far, Hotan, Yarkent, Turfan, Ka\u015fgar, Ka-mal, Kulca, Urum\u00e7i, Aksu, Su\u00e7o, Kan\u00e7o, \u00c7er\u00e7en gibi b\u00fcy\u00fck \u015fehirler kurmu\u015f, bunlar\u0131 saray, m\u00e2bed gibi yap\u0131larla doldurmu\u015flard\u0131r. \u015eehirler birbirlerine d\u00fczenli yollarla ba\u011flanm\u0131\u015flard\u0131r ki bu yollar bug\u00fcn de kullan\u0131l\u0131yor. Uygurlar \u015fehirlerini yirmi metre y\u00fckseklikte surlarla \u00e7eviriyorlard\u0131. Bug\u00fcn bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu sa\u011flam durumdad\u0131r. Surlarla \u00e7evrili kentlere “bal\u0131k” denirdi. Bu \u00fc\u00e7 katl\u0131 surlar ayr\u0131ca yedi kat hendekle \u00e7evrilirdi. Yap\u0131lann, oda ve h\u00fccrelerin b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00e7ad\u0131r kubbeli idi. Daha sonra \u00c7in etkisinde de\u011fi\u015fik mimar\u00ee tarz da g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. S\u00fctunlar daha \u00e7ok a\u011fa\u00e7tan yap\u0131l\u0131r, yald\u0131z boya ve resimlerle s\u00fcslenirdi. Ta\u00e7 bi\u00e7iminde al\u00e7\u0131dan yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7e\u015fitli tavan s\u00fcsleri de bulunmu\u015ftur.<\/p>\n

* Tiyatro, m\u00fczik, dans:
\nEski \u00e7a\u011flarda Uygur \u00fclkelerini gezen ve an\u0131lar\u0131n\u0131 yazan yabanc\u0131lar; bu \u00fclkede geli\u015fmi\u015f bir tiyatro sanat\u0131 g\u00f6rd\u00fcklerini anlat\u0131yorlar. Uygur T\u00fcrkleri tiyatroyu M\u00fcsl\u00fcmanl\u0131\u011f\u0131 kabul ettikten sonra da s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Garip ile Senem, Ferhat ile \u015eirin, Tahir ile Z\u00fch-re, Uygur tiyatrolar\u0131nda en \u00e7ok sahnelenen eserlerdir. Ka\u015fgar bir tiyatro, sanat ve e\u011fitim merkeziydi. \u00c7ok zengin k\u00fct\u00fcphaneleri vard\u0131. Uygur fresklerinden mill\u00ee \u00e7alg\u0131lar\u0131n\u0131n kopuz oldu\u011funu anl\u0131yoruz. Uygurlar kopuzu yaln\u0131z toyda, t\u00f6rende de\u011fil, her yerde, mesel\u00e2 atla gezerken de \u00e7al\u0131yorlard\u0131. Atl\u0131 gezilerde kopuz \u00e7al\u0131p \u015fark\u0131 s\u00f6ylemek \u00e7ok yayg\u0131n bir gelenekti. Uygurlar\u0131n kendilerine \u00f6zg\u00fc oniki makamlar\u0131 vard\u0131. Bu m\u00fczikle nas\u0131l dansettikle-rini yine fresklerden \u00f6\u011freniyoruz. Uygurlarda “toy” denilen ziyafet ve \u015fenlik t\u00f6renleri \u00e7ok olur ve bu t\u00f6renlerde m\u00fczik ve dans \u00f6nemli bir zaman al\u0131rd\u0131. Toylar daha \u00e7ok be\u011f o\u011flunun ilk defa ava \u00e7\u0131kmas\u0131, tahta \u00e7\u0131kmas\u0131, evlenmeler, el\u00e7i kabul etmeler, bahar \u015fenli\u011fi gibi vesilelerle yap\u0131l\u0131rd\u0131. Uygurlar, G\u00f6kt\u00fcrk \u015fenlik gelene\u011fini uzun s\u00fcre devam ettirmi\u015flerdir.<\/p>\n

* Tar\u0131m, ticaret:
\nUygurlar \u0130pek Yolu \u00fczerinde bulunduklar\u0131 i\u00e7in k\u0131talar ve \u00fclkeler aras\u0131 ticaretten \u00e7ok yararlan\u0131rlard\u0131. Hal\u0131c\u0131l\u0131k, dokumac\u0131l\u0131k \u00e7ok ileri idi ve her \u00fclkeye ihra\u00e7 ederlerdi. Fakat ekonominin temeli, \u00f6zellikle ilk d\u00f6nemde, tar\u0131m
\nve hayvanc\u0131l\u0131\u011fa dayan\u0131yordu. Koyun, s\u0131\u011f\u0131r besliyor, yiyecek ve giyeceklerinin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc hayvanc\u0131l\u0131ktan sa\u011fl\u0131yorlard\u0131. Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131 ve Tar\u0131m havzas\u0131 hayvanc\u0131l\u0131\u011f\u0131n merkeziydi. Tar\u0131m ve sulama tekni\u011fi geli\u015fmi\u015fti. En \u00e7ok bu\u011fday, m\u0131s\u0131r, pamuk ekilir, \u00e7e\u015fitli sebze ve meyve yeti\u015ftirilirdi. Turfan \u015fehri sebze ve meyveleriyle \u00fcnl\u00fc idi. (Bug\u00fcn kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z turfanda sebze, turfanda meyve… deyimleri buradan gelir). Potey kal\u0131nt\u0131lar\u0131nda bulunan k\u00fcplerde \u00e7ok . miktarda bu\u011fday ve m\u0131s\u0131r tanelerine, keten, atlas ve ipekli kuma\u015flara rastlanm\u0131\u015ft\u0131r. Ko\u00e7u ve Hotan hal\u0131c\u0131l\u0131kta \u00e7ok ileri merkezlerdi. UygurT\u00fcrkleri, izlerine bug\u00fcn de rastlanan b\u00fcy\u00fck bir sulama \u015febekesi yapm\u0131\u015flard\u0131. Tarlalar\u0131, bah\u00e7eleri d\u00fczenli olarak suluyor, \u00e7orak topraklarda bile ekim yapabiliyorlard\u0131.<\/p>\n

* K\u00e2\u011f\u0131t, bask\u0131:
\nUygur T\u00fcrkleri Avrupal\u0131lardan y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6nce k\u00e2\u011f\u0131d\u0131 ve matbaay\u0131 biliyorlard\u0131. Araplar, k\u00e2\u011f\u0131d\u0131n ne oldu\u011funu, nas\u0131l yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, nas\u0131l kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 Uygurlardan \u00f6\u011frendiler, Avrupal\u0131lar da Araplar vas\u0131tas\u0131yla Uygurlardan ald\u0131lar. Uygurlar kitap basma tekni\u011fini \u00c7inlilerden alm\u0131\u015f ve Avrupal\u0131lardan y\u00fczy\u0131llarca \u00f6nce kullanm\u0131\u015flard\u0131. G\u00f6kt\u00fcrklerin a\u011faca yazd\u0131klar\u0131 yaz\u0131y\u0131 onlar k\u00e2\u011f\u0131da yaz\u0131yordu ve zaman\u0131m\u0131za kadar ula\u015fan pek \u00e7ok kitap basm\u0131\u015flard\u0131. Yaz\u0131 yazmak \u0130\u00e7in art\u0131k \u00e7elik kalem de\u011fil, a\u011fa\u00e7tan yapt\u0131klar\u0131 u\u00e7lar\u0131 kullan\u0131yorlard\u0131. Ar\u015fiv i\u00e7in kullan\u0131lan yaz\u0131 malzemesi de k\u00e2\u011f\u0131t idi. Zaman\u0131m\u0131za ula\u015fan, g\u00fczel, ak\u0131c\u0131 bir T\u00fcrk\u00e7e ile yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplar, terc\u00fcme, telif her konuda de\u011ferli eserler yazm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n

* Madencilik, kuyumculuk:
\nUygurlar bak\u0131r, demir, g\u00fcm\u00fc\u015f, alt\u0131n, k\u00f6m\u00fcr gibi madenleri i\u015fliyorlard\u0131. Yap\u0131lan kaz\u0131larda i\u015fletilmi\u015f k\u00f6m\u00fcr oca\u011f\u0131, bak\u0131r ve g\u00fcm\u00fc\u015f d\u00f6kmek i\u00e7in kullan\u0131lan kazanlar bulunmu\u015ftur. Madenlere dayal\u0131 baz\u0131 sanat kollar\u0131 da do\u011fmu\u015ftur. Sil\u00e2h, tar\u0131m \u00e2leti yap\u0131yorlard\u0131. Kuyumculukta da ileri idiler. Deriden yapt\u0131klar\u0131 ku\u015faklar\u0131 de\u011ferli ta\u015flarla s\u00fcsl\u00fcyorlard\u0131. Fresklerde Uygur kad\u0131nlar\u0131n\u0131n \u00e7e\u015fitli tak\u0131lar kulland\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Araplara ve Avrupal\u0131lara k\u00e2\u011f\u0131t yapmay\u0131 Uygur T\u00fcrkleri \u00f6\u011fretti. Uygurlar, Avrupal\u0131lardan y\u00fczlerce y\u0131l \u00f6nce matbaay\u0131 biliyor, kitap bas\u0131yorlard\u0131. Uygur T\u00fcrkleri her bak\u0131mdan y\u00fcksek bir medeniyet kurmu\u015f, zaman\u0131m\u0131za \u00e7ok de\u011ferli eserler b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r. Bilim, sanat, idare bak\u0131m\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Asya’y\u0131 etkilemi\u015f, Araplara ve Bat\u0131l\u0131lara bir\u00e7ok konuda \u00f6rnek olmu\u015f, bilgi ve teknik aktarm\u0131\u015flard\u0131r: * Dil ve yaz\u0131: Uygur T\u00fcrkleri Altay […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,15],"tags":[],"class_list":["post-291","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/291","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=291"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/291\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":293,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/291\/revisions\/293"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=291"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=291"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=291"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}