
{"id":2737,"date":"2019-02-18T10:33:05","date_gmt":"2019-02-18T07:33:05","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=2737"},"modified":"2019-02-18T10:33:05","modified_gmt":"2019-02-18T07:33:05","slug":"tarihten-bugune-uygurlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=2737","title":{"rendered":"Tarihten Bug\u00fcne Uygurlar"},"content":{"rendered":"<p><strong><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-full wp-image-2738\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/Uygur-T\u00fcrkleri.jpg\" alt=\"\" width=\"630\" height=\"354\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/Uygur-T\u00fcrkleri.jpg 630w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/02\/Uygur-T\u00fcrkleri-400x225.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 630px) 100vw, 630px\" \/>Prof. Dr. Ahmet B. ERC\u0130LASUN<\/strong> (bercilasun@hotmail.com)<\/p>\n<p>Uygurlar, en eski T\u00fcrk boylar\u0131ndan biridir. Varl\u0131klar\u0131, milattan \u00f6nceki y\u00fczy\u0131llara dek uzan\u0131r. Uygurlar, Mo\u011folistan ortalar\u0131ndan Karadeniz&#8217;in kuzeyindeki bozk\u0131rlara dek yay\u0131lm\u0131\u015f bulunan ve \u00c7in kaynaklar\u0131nda <b><i>Gao-\u00e7\u0131<\/i><\/b> (y\u00fcksek tekerlekli arabal\u0131lar) olarak kaydedilen T\u00fcrk boylar toplulu\u011fu i\u00e7indeydi; \u00c7in kaynaklar\u0131nda <b><i>Y\u00fcan-ho \/ Yuan-hu<\/i><\/b> olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n<p>Gao-\u00e7\u0131&#8217;lar 536 y\u0131l\u0131ndan sonra \u00c7in kaynaklar\u0131nda <b><i>Tie-le<\/i><\/b> olarak ge\u00e7er. Tie-le&#8217;ler i\u00e7inde bulunan Uygurlar da <b><i>Wey-ho<\/i><\/b> olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Tie-le&#8217;lerin beng\u00fc ta\u015flardaki ad\u0131 <b><i>T\u00f6lis<\/i><\/b>&#8216;tir.<\/p>\n<p>Bat\u0131 (K\u00f6k) T\u00fcrk ka\u011fan\u0131 \u00c7u-lo 605 y\u0131l\u0131nda T\u00f6lislere sald\u0131r\u0131r ve ba\u015fbu\u011flar\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcr. Bu olay, T\u00f6lislerin bir\u00e7ok boyunu, Uygurlar etraf\u0131nda birle\u015ftirir. \u00c7in kaynaklar\u0131, Selenge boylar\u0131ndaki bu Uygurlara <b><i>Hui-ho<\/i><\/b> ad\u0131n\u0131 verirler. <b><i>Hui-ho,<\/i><\/b> beng\u00fc ta\u015flardaki <b><i>Uygur<\/i><\/b> kelimesinin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131&#8217;n\u0131n ilk d\u00f6neminin son y\u0131llar\u0131nda, 610&#8217;lu 620&#8217;li y\u0131llarda Selenge boylar\u0131ndaki Uygurlar\u0131n n\u00fcfusu 100.000 ki\u015fiydi; 50.000 se\u00e7kin askerleri vard\u0131. H\u00fck\u00fcmdarlar\u0131 <b><i>Tekien Erkin<\/i><\/b> idi. Sonra ba\u015flar\u0131na <b><i>Pu-sa<\/i><\/b> ge\u00e7ti. 627 y\u0131l\u0131nda (K\u00f6k) T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 ba\u015flat\u0131lan ayaklanmada Pu-sa, 5.000 atl\u0131s\u0131 ile 100.000 (K\u00f6k) T\u00fcrk atl\u0131s\u0131n\u0131 yenmi\u015fti.<\/p>\n<p>(K\u00f6k) T\u00fcrklerin tutsakl\u0131k d\u00f6neminde Gobi&#8217;nin kuzeyindeki bozk\u0131rlar\u0131n h\u00e2kimi \u00f6nce Sie-yen-to&#8217;lar, sonra Uygurlar idi. Uygurlar\u0131n h\u00e2kimiyeti 646&#8217;dan 680&#8217;lerin ortalar\u0131na dek s\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. 680&#8217;lerin ikinci yar\u0131s\u0131nda Uygurlar, tekrar T\u00fcrk Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131&#8217;na tabi olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>742 y\u0131l\u0131nda Uygurlar, Basm\u0131l ve Karluk boylar\u0131yla birle\u015ferek (K\u00f6k) T\u00fcrklere ba\u015fkald\u0131rd\u0131lar. \u00c7in&#8217;in k\u0131\u015fk\u0131rtt\u0131\u011f\u0131 bu isyan sonunda 745 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda (K\u00f6k) T\u00fcrk Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 y\u0131k\u0131ld\u0131 ve yerine <b><i>Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> kuruldu.<\/p>\n<p>Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ikinci h\u00fck\u00fcmdar\u0131 <b><i>Bayan \u00c7or<\/i><\/b> (Moyun \u00c7or), T\u00fcrk tarihinin b\u00fcy\u00fck h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131ndan biridir. Ad\u0131na dikilmi\u015f \u00fc\u00e7 an\u0131t vard\u0131r. Tes an\u0131t\u0131na g\u00f6re g\u00f6k ve yer yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda Uygur(lar), &#8220;ka\u011fan oturmu\u015flar&#8221; (ka\u011fanl\u0131k etmi\u015fler) ve \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131l h\u00e2kim olmu\u015flard\u0131r. Bu sat\u0131rlar, T\u00fcrk Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131&#8217;ndan yani 552&#8217;den \u00f6nceki d\u00f6nemi anlatmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Uygur Ka\u011fanl\u0131\u011f\u0131 840 y\u0131l\u0131nda K\u0131rg\u0131zlar taraf\u0131ndan y\u0131k\u0131ld\u0131. Uygurlar bug\u00fcnk\u00fc Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;a g\u00f6\u00e7t\u00fcler. Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Kansu b\u00f6lgesinde Hunlardan beri ya\u015fayan \u00e7e\u015fitli T\u00fcrk boylar\u0131 vard\u0131. Uygurlar onlar\u0131 da i\u00e7lerine alarak <b><i>Turfan Hanl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> ile <b><i>Kansu Hanl\u0131\u011f\u0131&#8217;<\/i><\/b>n\u0131 kurdular. Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;daki Uygur hanl\u0131klar\u0131ndan Uygur yaz\u0131s\u0131yla yaz\u0131lm\u0131\u015f y\u00fczlerce eser, binlerce belge ve pek \u00e7ok sanat eseri kalm\u0131\u015ft\u0131r. 840&#8217;ta K\u00e2\u015fgar ve Balasagun&#8217;da <b><i>Karahanl\u0131 <\/i><\/b>hanedan\u0131n\u0131 kuran <b><i>Ya\u011fmalar<\/i><\/b> da b\u00fcy\u00fck ihtimalle bir Uygur boyu idi.<\/p>\n<p>1070&#8217;lerde <b><i>K\u00e2\u015fgarl\u0131 Mahmud<\/i><\/b>, \u0130li \u0131rma\u011f\u0131n\u0131n \u00f6tesindekileri Uygur olarak g\u00f6sterir. Budist olan Uygurlarla M\u00fcsl\u00fcman Karahanl\u0131lar aras\u0131nda 10.-11. y\u00fczy\u0131llarda \u00e7etin sava\u015flar olmu\u015ftur.<\/p>\n<p><b><i>Turfan (Ho\u00e7o) Uygur Hanl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> 1209 y\u0131l\u0131nda g\u00f6n\u00fcll\u00fc olarak \u00c7engizlilere kat\u0131ld\u0131. <b><i>Kansu Uygurlar\u0131<\/i><\/b> da 1226&#8217;da \u00c7engizlilere ba\u011fland\u0131lar. Uygurlar, T\u00fcrk-Mo\u011fol \u0130mparatorlu\u011fu&#8217;nun b\u00fcrokrasisini olu\u015fturdular. Bunun sonunda <b><i>Uygur yaz\u0131s\u0131,<\/i><\/b> Mo\u011follar\u0131n mill\u00ee yaz\u0131s\u0131 h\u00e2line geldi.<\/p>\n<p>\u00c7engiz&#8217;den sonra b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkistan ve dolay\u0131s\u0131yla Do\u011fu T\u00fcrkistan ve Uygurlar da <b><i>\u00c7a\u011fatay Hanl\u0131\u011f\u0131<\/i><\/b> i\u00e7inde yer ald\u0131. 1350&#8217;lerde Do\u011fu \u00c7a\u011fatay h\u00fck\u00fcmdar\u0131 <b><i>Tu\u011fluk Tem\u00fcr<\/i><\/b> M\u00fcsl\u00fcman olmu\u015f, onun y\u00f6netimindeki Uygurlar da \u0130slam dinine girmi\u015flerdir.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn Uygur olarak an\u0131lan T\u00fcrkler b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlukla eski Uygurlar\u0131n torunlar\u0131 olmakla birlikte K\u00e2\u015fgar b\u00f6lgesindeki Karahanl\u0131lar\u0131n da torunlar\u0131d\u0131rlar. \u0130lk T\u00fcrk s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yazar\u0131 <b><i>K\u00e2\u015fgarl\u0131 Mahmud<\/i><\/b> Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131d\u0131r. T\u00fcrklerin siyaset bilgisi kitab\u0131 <b><i>Kutadgu<\/i><\/b> <b><i>Bilig<\/i><\/b>&#8216;i de <b><i>Yusuf Has H\u00e2cib<\/i><\/b> 1070 y\u0131l\u0131nda K\u00e2\u015fgar&#8217;da yazm\u0131\u015ft\u0131r. T\u00fcrklerin M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan <b><i>Satuk Bu\u011fra<\/i><\/b> <b><i>Han<\/i><\/b>&#8216;\u0131n ba\u015fkenti de K\u00e2\u015fgar idi.<\/p>\n<p>\u0130\u015fte bu Uygurlar\u0131n milyonlarcas\u0131 \u015fimdi &#8220;e\u011fitim kamp\u0131&#8221; denilen a\u00e7\u0131k hava hapishanesindedirler. Ayd\u0131nlar\u0131 hapsedilmi\u015ftir. \u00c7inlilerin devlet sanat\u00e7\u0131s\u0131 unvan\u0131 verdikleri b\u00fcy\u00fck musiki\u015finas <b><i>Abdurehim Heyit <\/i><\/b>hapishanededir; \u00c7inlilerce yay\u0131mlanan video, onun \u00e2deta bir robot h\u00e2line getirildi\u011fini g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p><b>D\u00fcnya i\u00e7in de b\u00fcy\u00fck bir tehdit olan \u00c7in \u015fu anda Uygur T\u00fcrklerini ezmektedir. T\u00fcrkiye&#8217;yi y\u00f6netenlerin de T\u00fcrk olduklar\u0131n\u0131 hat\u0131rlamalar\u0131n\u0131n zaman\u0131 gelmi\u015ftir. Biz T\u00fcrk&#8217;\u00fcz ve Do\u011fu T\u00fcrkistan&#8217;dakiler bizim karde\u015flerimizdir.\u00a0\u00a0\u00a0<\/b><\/p>\n<p>Kaynak Yeni\u00e7a\u011f: <a href=\"https:\/\/www.yenicaggazetesi.com.tr\/tarihten-bugune-uygurlar-50813yy.htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Tarihten bug\u00fcne Uygurlar &#8211; Ahmet B. ERC\u0130LASUN<\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Prof. Dr. Ahmet B. ERC\u0130LASUN (bercilasun@hotmail.com) Uygurlar, en eski T\u00fcrk boylar\u0131ndan biridir. Varl\u0131klar\u0131, milattan \u00f6nceki y\u00fczy\u0131llara dek uzan\u0131r. Uygurlar, Mo\u011folistan ortalar\u0131ndan Karadeniz&#8217;in kuzeyindeki bozk\u0131rlara dek yay\u0131lm\u0131\u015f bulunan ve \u00c7in kaynaklar\u0131nda Gao-\u00e7\u0131 (y\u00fcksek tekerlekli arabal\u0131lar) olarak kaydedilen T\u00fcrk boylar toplulu\u011fu i\u00e7indeydi; \u00c7in kaynaklar\u0131nda Y\u00fcan-ho \/ Yuan-hu olarak adland\u0131r\u0131l\u0131yorlard\u0131. Gao-\u00e7\u0131&#8217;lar 536 y\u0131l\u0131ndan sonra \u00c7in kaynaklar\u0131nda Tie-le olarak [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-2737","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2737","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2737"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2737\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2739,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2737\/revisions\/2739"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2737"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2737"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2737"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}