![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2019\/01\/Do\u011fu-T\u00fcrkistan-Haritas\u0131-Kopya-1024x576.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan Orta Asya\u2019n\u0131n orta b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer alan b\u00fcy\u00fck T\u00fcrkistan\u2019\u0131n do\u011fu kesimidir. 1949 y\u0131l\u0131ndan bu yana \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin siyasi ve iktisadi kontrol\u00fc alt\u0131ndad\u0131r. Bir orta\u00e7a\u011f Uygur el yazmas\u0131nda \u201cUygurlar\u0131n \u00dclkesi\u201d anlam\u0131na gelen, \u201cUygur Eli\u201d terimi bulunmu\u015ftur.<\/p>\n
Konumu
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan, T\u00fcrkistan\u2019\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. T\u00fcrkistan, bat\u0131da Hazar Denizi\u2019nden, do\u011fuda Altay ve Alt\u0131n Da\u011flar\u0131\u2019na; g\u00fcneyde Horasan, Karakurum Da\u011flar\u0131\u2019ndan, kuzeyde Ural Da\u011flar\u0131 ile Sibirya\u2019ya kadar uzanmaktad\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrkistan; T\u00fcrkistan\u2019\u0131n do\u011fusunda ve Asya k\u0131tas\u0131n\u0131n tam ortas\u0131nda bulunmaktad\u0131r. G\u00fcneyde Pakistan, Hindistan, Ke\u015fmir ve Tibet, g\u00fcneybat\u0131 ve bat\u0131da Afganistan ve Bat\u0131 T\u00fcrkistan, kuzeyde Sibirya ve nihayet do\u011fu ve kuzeydo\u011fuda \u00c7in ve Mo\u011folistan ile s\u0131n\u0131rd\u0131r.<\/p>\n
Do\u011fu\u2019da \u00c7in ve Mo\u011folistan, kuzeyde Bat\u0131 T\u00fcrkistan, bat\u0131da Bat\u0131 T\u00fcrkistan ile Afganistan, g\u00fcneyde Ke\u015fmir ve Tibet ile \u00e7evrilmektedir. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc Karakoram, Tanr\u0131 Da\u011flar\u0131, Tarbagatay ve Altay s\u0131rada\u011flar\u0131 ve Taklamakan \u00c7\u00f6l\u00fc ile kapl\u0131d\u0131r. Bu b\u00f6lgede b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde 8 milyon Uygurlar, bir M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk\u00e7e konu\u015fan insanlar ya\u015far.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u0131n K\u0131sa Tarihi<\/p>\n
12 Kas\u0131m 1933 tarihinde ilan edilen Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti, 6 \u015eubat, 1934 y\u0131l\u0131nda Ma Chnagying ordusu Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti ordusunu imha etmi\u015f ve yeni kurulan Cumhuriyeti y\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
12 Kas\u0131m, 1944 y\u0131l\u0131nda tekrar olu\u015fan Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyeti be\u015f y\u0131l sonra 20 Ekim, 1949 y\u0131l\u0131nda tekrar y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f ve Aral\u0131k 1949\u2032da \u00c7in Halk Kurtulu\u015f Ordusu b\u00f6lgeye girerek konu\u015fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f ve Do\u011fu T\u00fcrkistan, \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019ne ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 da o zamandan beri \u00c7in i\u015fgaline kar\u015f\u0131 direnmektedir.<\/p>\n
\u00c7in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 i\u015fgal etti ve b\u00f6lgeyi \u201cSincan\u201d (Kazan\u0131lm\u0131\u015f Topraklar) olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 tarihten bu yana, Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lara y\u00f6nelik etnik temizlik ve asimilasyon politikas\u0131 uygulamaktad\u0131r. Nitekim \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin kurulu\u015fundan bu yana 35 milyon Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 katledilmi\u015fti<\/p>\n
T\u00e2rih boyunca b\u00f6lgede pek\u00e7ok \u0130sl\u00e2m \u00e2limi, ilim adam\u0131 yeti\u015fmi\u015ftir. Bunlardan baz\u0131lar\u0131:
\n\u0130m\u00e2m-\u0131 Buh\u00e2r\u00ee: Me\u015fhur had\u00ees \u00e2limi. Tirm\u00eez\u00ee: Me\u015fhur hadis \u00e2limi.
\nAli ibni S\u00een\u00e2: T\u0131p ilminin \u00f6nemli \u015fahsiyeti. El-B\u00eer\u00fbn\u00ee: Matematik ve astronomi \u00e2limi.
\nF\u00e2r\u00e2b\u00ee: Me\u015fhur filozof. H\u00e2rezm\u00ee: Cebir ilminin kurucusu.
\nUlu\u011f Bey: Me\u015fhur astronom ve \u00e2lim. Serahs\u00ee: Me\u015fhur \u0130sl\u00e2m hukuk\u00e7usu.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130slam Cumhuriyeti nas\u0131l kuruldu ?<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da 1863 y\u0131l\u0131nda kumlan ve Osmanl\u0131 imparatorlu\u011funu matbu tan\u0131yan Atal\u0131k Gazi Devleti 1877 y\u0131l\u0131nda \u00c7in ordular\u0131 taraf\u0131ndan ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131.
\nGeneral Zu Zung Tang komutas\u0131ndaki \u00c7in i\u015fgal ordusu Bedevlet devletini y\u0131kt\u0131ktan sonra Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 i\u015fgal eden \u00c7in istila ordusu tam 11 y\u0131l s\u00fcre ile bu \u00fclkeyi s\u0131k\u0131y\u00f6netim ile idare etti. 1888 y\u0131l\u0131nda y\u00f6netimi direkt \u00c7in imparatoruna ba\u011fl\u0131 bir eyalet sistemi kurarak normal y\u00f6netime ge\u00e7ti. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 idare eden genel valiler \u00c7in imparatorunun bu \u00fclkedeki askeri hem de m\u00fclki vekili idiler. \u00dclkenin d\u0131\u015f \u0130\u015fleri, maliye, askeri vb. b\u00fct\u00fcn yetkileri \u00c7in h\u00fck\u00fcmetine dan\u0131\u015fmadan kullanabiliyordu.<\/p>\n
Bu durum ise uygulamada Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131n\u0131n aleyhinde olan bir durumdu. \u00c7\u00fcnk\u00fc Halk\u2019\u0131n kaderi \u00c7inli genel valinin insaf\u0131na terk edilmi\u015fti. Zaten kendisinden ba\u015fka herkesi d\u00fc\u015fman g\u00f6ren bir milli haslete sahip \u00c7inli y\u00f6neticilerin g\u00f6z\u00fcnde Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 bir d\u00fc\u015fmand\u0131, ekonomik bask\u0131 halk\u0131 eziyordu. \u00c7in Merkezi H\u00fck\u00fcmeti Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki i\u015fgal Ordular\u0131 i\u00e7in ia\u015fe g\u00f6ndermiyordu. Onlar\u0131n beslenmesi, g\u00fcnl\u00fck ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131lanmas\u0131, k\u0131\u015flalar\u0131n in\u015fa ve tamiri gibi akla gelebilecek b\u00fct\u00fcn \u0130htiya\u00e7lar\u0131n\u0131n T\u00fcrk halk\u0131 taraf\u0131ndan temin edilmesi bir mecburiyetti.<\/p>\n
T\u00fcrk halk\u0131 geleneksel sosyal yap\u0131s\u0131ndan zorla uzakla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131, idare edenler ve idare edilenler, idare edenler \u00c7inliler taraf\u0131ndan yerli T\u00fcrk halk\u0131 idare etmesi i\u00e7in tutulan ve \u00c7in y\u00f6netimine sadakat yemini eden i\u015fbirlik\u00e7i T\u00fcrklerdi. Bunlar cemiyette ayr\u0131 hareket ediyordu. Sosyal hayatta \u201d Se\u00e7ilmi\u015f z\u00fcmre \u201d idi. \u00c7inliler gibi giyiniyor ve hatta onlar gibi ya\u015famaya \u00f6zen g\u00f6steriyordu.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki \u00c7in \u0130\u015fgal ordular\u0131n\u0131n ba\u011f\u0131nda olan genel valiler T\u00fcrk halk\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131 ile temas\u0131n\u0131 s\u0131k\u0131 \u015fekilde kontrol ederdi. Hatta onlar\u0131n d\u0131\u015f \u00fclkelere gitmelerine, di\u011fer milletlerle temas kurmas\u0131na kar\u015f\u0131 idiler. 1911-1928 y\u0131llan aras\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da genel valilik yapm\u0131\u015f olan General Yang Zung Sin \u00dcr\u00fcm\u00e7i\u2019deki tek telgraf makinesinin anahtar\u0131n\u0131 kendi cebinde ta\u015f\u0131rd\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 tam bir orta\u00e7a\u011f karanl\u0131\u011f\u0131nda ya\u015famaya mahkum edilmi\u015fti.<\/p>\n
1911 y\u0131l\u0131nda \u00c7in\u2019de Dr. Sun Yat S\u0131n liderli\u011findeki Cumhuriyet\u00e7iler imparatoru devirerek \u00c7in\u2019de Cumhuriyet y\u00f6netimini kurdular. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki \u00c7in i\u015fgal ordular\u0131 \u00c7in\u2019deki b\u00f6l\u00fcnmelere paralel olarak Kralc\u0131lar ve Cumhuriyet\u00e7iler olarak ikiye ayr\u0131ld\u0131lar.
\nMerkezi \u00c7in H\u00fck\u00fcmeti Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 hissettirmekten acizdi.Altay B\u00f6lgesindeki Cin Birlikleri Cumhuriyet taraftan idiler. Bunlar genel valiyi dinlemiyorlard\u0131.<\/p>\n
\u00c7in y\u00f6netimdeki bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131k \u00c7in idaresinin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki otoritesinin zay\u0131flamas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Do\u011fu T\u00fcrkistan ayd\u0131nlan bu durumdan istifade ederek K\u00fclt\u00fcrel ve Sosyal alanlarda \u00fclkelerini kalk\u0131nd\u0131rmak i\u00e7in baz\u0131 faaliyetlere giri\u015ftiler. 20 y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019daki cedit\u00e7ilik (Yenilik\u00e7ilik) ak\u0131m\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 derinden etkiledi.Buhara ba\u015fta olmak \u00fczere Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019daki de\u011fi\u015fik medreselerde tahsil g\u00f6ren d\u00een adamlar\u0131 ve ayd\u0131nlar bu yeniliklerin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da da uygulanmas\u0131na giri\u015ftiler. Ban T\u00fcrkistan\u2019da tahsil g\u00f6renve milliyetperver bir zat olan Abdulkadir Damolla Ka\u015fgar\u2019da yeni usullerle e\u011fitim veren zaman\u0131n modem okullar\u0131n\u0131 a\u00e7t\u0131.<\/p>\n
\u00d6te yandan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019dan K\u0131r\u0131m \u00fczerinden hacca giden baz\u0131 vatanperver t\u00fcccarlar \u0130stanbul\u2019a u\u011frayarak o zaman imparatorlukta iktidarda bulunan ittihat ve Terakki liderlerine m\u00fcracaat ederek Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a \u00f6\u011fretmen g\u00f6nderilmesini talep ettiler ve buna da muvaffak oldular.
\n1914 y\u0131l\u0131nda Ka\u015fgar\u2019a giden Giritli Ahmet Kemal bey Artu\u015f kasabas\u0131nda Osmanl\u0131 \u00f6\u011fretmen okulunu ( Dar-\u00fcl Muallimin-i \u0130ttihad-i Osmani) kurdu ve \u00f6\u011fretmen yeti\u015ftirme i\u015fine giri\u015fti. Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 T\u00fcrkleri bu yolla kendi kimliklerini bulmaya ve nesilleri k\u0131smen de olsa bu kimlikle yeti\u015ftirme imkan\u0131n\u0131 elde etti.<\/p>\n
Devletin Y\u0131k\u0131lmas\u0131 :<\/p>\n
Cumhuriyet bir yandan kendi kurulu\u015funu tamamlay\u0131p milli ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken di\u011fer yandan \u00c7in Kuvvetleri, Tungan Asileri, Sovyetleri en \u00f6nemlisi zaferi ger\u00e7ekle\u015ftiren lider kadronun didi\u015fmeleri ile m\u00fccadele ediyordu.<\/p>\n
Cumhurba\u015fkan\u0131 Hoca Niyaz Hac\u0131 cesur bir kahraman iyi bir vatanperver zat idi. Fakat e\u011fitimden yoksun ve itibar\u0131na a\u015f\u0131n d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc onu h\u00fck\u00fcmetle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelirdi. O, H\u00fck\u00fcmetten habersiz olarak 25 \u015eubat 1934\u2032de Ruslarla 11 maddelik bir anla\u015fma imzalayarak kendi h\u00fck\u00fcmetine ihanet etli. H\u00fck\u00fcmet de 2 Mart g\u00fcn\u00fc bu anla\u015fmay\u0131 tan\u0131mad\u0131\u011f\u0131m ilan etti. H\u00fck\u00fcmetteki bu ihtilaf bir facia halini ald\u0131.<\/p>\n
F\u0131rsat\u0131 ganimet bilen Sovyetler Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a g\u00f6nderdi\u011fi 7 bin ki\u015filik b\u00eer kuvvetle milli kuvvetlere sald\u0131rd\u0131, Ba\u015fbakan Sabit Damolla yakalanarak idam edildi. Bakanlar Kurulu \u00fcyelerinin bir k\u0131sm\u0131 yurt d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7may\u0131 ba\u015fard\u0131lar. Di\u011ferleri yakalanarak KGB zindanlar\u0131nda can verdiler.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti\u2019nin Genel Kurmay Ba\u015fkan\u0131 Gn. Mahmut Muhitti kendisine Sovyetlerce yap\u0131lan bir suikastlar\u0131 kurtularak 1937 y\u0131l\u0131nda Hindistan\u2019a iltica etti. Milli ordunun subaylar\u0131 Albay Abduniyaz\u2019\u0131 kendilerine kumandan olarak se\u00e7tiler. Bu ordu 1937 y\u0131l\u0131n\u0131m sonuna kadar \u00c7in ve Rus sald\u0131r\u0131lar\u0131na kar\u015f\u0131 vatanlar\u0131n\u0131 kahramanca savunarak hepsi \u015fehit oldular.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan Cumhuriyetinin \u0130lan\u0131<\/p>\n
Do\u011fudan ve g\u00fcneyden Ka\u015fgar\u2019a do\u011fru ilerleyen Milli Kuvvetler Ka\u015fgar eski \u015fehri \u00c7inliler\u2019den kurtaran Albay Timur Be\u011f ile birle\u015ftiler.<\/p>\n
Ka\u015fgar tarihten beri Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n medeniyet, ekonomik ve d\u00eeni merkezi olarak kabul ediliyordu. B\u00fct\u00fcn siyasi g\u00fc\u00e7leri kendi takdirlerinin bu \u015fehirde tezah\u00fcr edece\u011fine inan\u0131yorlard\u0131.
\nKendisi Buhara ve Kazan medreselerinde tahsil g\u00f6ren Sovyetler Birli\u011fi T\u00fcrkiye, M\u0131s\u0131r ve Suudi Arabistan ve Hindistan gibi \u00fclkeleri gezerek tetkik eden, d\u00fcnyadaki geli\u015fmeleri tahlil ederek siyas\u0131 fikirleri ile Milli Kuvvetlere y\u00f6n veren Kulca Kad\u0131s\u0131 Sabit Damolla Hoten \u0130htilalcileri ile birlikte idi.<\/p>\n
O, binlerce \u015fehidin kan\u0131 bahas\u0131na kazan\u0131lm\u0131\u015f bu zaferi T\u00fcrk\u2019\u00fcn devlet kurma gelene\u011fine uygun olarak bir milli devlet \u0130lan etmek sureti ile ta\u00e7land\u0131rmak istiyordu.<\/p>\n
Sabit Damolla b\u00fct\u00fcn milli liderleri bir araya getirerek Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyetini ilan etmeye karar verdiler. B\u00f6ylece hicri 135 y\u0131l\u0131 7. ay\u0131n 4. g\u00fcn\u00fcne tekab\u00fcl eden 12 Kas\u0131m 1933 g\u00fcn\u00fc.Ka\u015fgar\u2019da Do\u011fu T\u00fcrkistan \u0130sl\u00e2m Cumhuriyeti Ka\u015fgar \u015fehrinin K\u00f6nci (G\u00f6nc\u00fc) mahallesinde halk\u0131n ve milli askerlerin co\u015fkulu g\u00f6sterileri ve tekbir sesleri aras\u0131nda Ayy\u0131ld\u0131zl\u0131 G\u00f6kbayrak g\u00f6ndere \u00e7ekilerek ilan edildi.Bu merasimde H\u00fck\u00fcmet \u00fcyeleri ilan edilerek halka tan\u0131t\u0131ld\u0131. Anayasa ilan edildi ve devlet mar\u015f\u0131 okundu.Milli Meclis kuruldu.<\/p>\n
\u00dcnl\u00fc bir \u015fair ve e\u011fitimci olan Kutluk \u015eevki\u2019nin sorumlulu\u011funda Yeni Hayat ad\u0131 ile resmi bir gazete \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131. Resmi gazetede H\u00fck\u00fcmetin te\u015fkili H\u00fck\u00fcmet a\u00e7\u0131klamas\u0131 ve Milli Mar\u015f\u0131 ilan edildi.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan Uygur T\u00fcrkleri<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc Orta-Asya\u2019n\u0131n g\u00fcn g\u00f6rm\u00fc\u015f T\u00fcrk toplulu\u011fundan biridir. Y\u00fczlerce y\u0131ldan bu yana de\u011fi\u015fmez sahibi bulunduklar\u0131 b\u00fcy\u00fck co\u011fraf\u00ee saha tarih boyunca \u00c7in Mo\u011fol ve Rusya m\u00fcstemlekecili\u011finin amans\u0131z h\u0131\u015fm\u0131na u\u011frayarak \u201c\u015eark\u00ee, Do\u011fu, \u00c7in T\u00fcrkistanlar\u0131\u201d veyahut da sevimsiz \u201cSinkiang, Sintszyan\u201d gibi adlar alm\u0131\u015ft\u0131r. Ger\u00e7ekte ise T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn eski ana vatan\u0131n\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. 1921 y\u0131l\u0131 Ta\u015fkent kongresince, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019in ger\u00e7ek tarih\u00ee miras\u00e7\u0131lar\u0131ndan say\u0131lan ecdatlar\u0131 Uygurla-ra h\u00fcrmetle, k\u00fclt\u00fcr mazisi zengin Uygur kavim ad\u0131n\u0131n al\u0131nmas\u0131 tercih edilmi\u015f ve bu ad bu g\u00fcn bilim alemince de benimsenmi\u015ftir. 1933 \u2013 34 de ise milliyet\u00e7i ve istikl\u00e2lci m\u00fccahitlerinin azimli ve kahramanca te\u015febb\u00fcsleri neticesinde mill\u00ee istikl\u00e2li il\u00e2n edilen Do\u011fu T\u00fcrkistan, k\u0131sa bir zaman i\u00e7in olsun \u00c7in istil\u00e2s\u0131ndan kurtulmu\u015fsa da, maalesef sonunda dev kuvvete kar\u015f\u0131 dayanamam\u0131\u015f, boyun e\u011fmeye mecbur olmu\u015ftur.<\/p>\n
Co\u011fraf\u00ee durumu itibariyle Do\u011fu T\u00fcrkistan, kolay kolay ge\u00e7it vermeyen, y\u00fcksek da\u011flarla \u00e7evrilmi\u015f bir kaleyi and\u0131rmaktad\u0131r. Tabi\u00ee s\u0131n\u0131rlar\u0131, yaln\u0131z bug\u00fcn bu ad alt\u0131nda \u00c7in topraklar\u0131ndan say\u0131lan arazi par\u00e7as\u0131ndan ibaret olmay\u0131p, kuzeyde Sayan da\u011flar\u0131n\u0131n g\u00fcneyinden ba\u015flamak suretiyle, ayn\u0131 istikamette Altay da\u011flar\u0131m a\u015farak Tiyan\u015fan\u2019lara iner. G\u00fcneydo\u011fu y\u00f6nden ise Cungarya \u00fczerinden Hami veya Komul\u2019a kadar uzar. Saha: Bat\u0131 T\u00fcrkistan, D\u2019\u015f Mo\u011folistan, Afganistan, Pakistan, Hindistan ve \u00c7in\u2019le \u00e7evrilmi\u015ftir.<\/p>\n
Siyas\u00ee tarih bak\u0131m\u0131ndan Do\u011fu T\u00fcrkistan, uzun hayat\u0131 m\u00fcd-detince, kanl\u0131 istikl\u00e2l m\u00fccadelesi sava\u015flar\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f, mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr ve ya\u015fama hakk\u0131 u\u011frunda a\u011f\u0131r \u00e7ileler \u00e7ekmi\u015ftir. \u00c7in, Mo\u011folistan ve Rusya gibi \u00fc\u00e7 dev devletin g\u00fc\u00e7 denemesi mahiyetindeki m\u00fccadelesine hedef olmak, do\u011frusu bir millet i\u00e7in, kolay kolay hazmedilecek olaylardan say\u0131lamaz. \u015e\u00f6yle ki, son y\u00fczy\u0131l i\u00e7erisinde 400 (d\u00f6rt y\u00fcz) defa isyan edilmi\u015f, T\u00fcrkl\u00fck \u015fahlanm\u0131\u015f, fakat ne yaz\u0131k ki bu hakl\u0131 ba\u015fkald\u0131rmalar\u0131n hepsi hanl\u0131 bast\u0131rmalarla neticelenmi\u015ftir. Tsin yani \u00c7in h\u00e2kimiyetinin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ve Kansu, \u015eensi eyaletleri \u00fczerinde kurulmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan kanl\u0131 tenkil hareketleri ve inan\u0131lmaz tazyik ve bask\u0131lara kar\u015f\u0131 mill\u00ee istikl\u00e2l m\u00fccadelesi, T\u00fcrkl\u00fck hesab\u0131na cihan siyas\u00ee tarihinde \u015ferefle yer alm\u0131\u015f olaylar aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Y\u00fczlerce, binlerce yabanc\u0131 dilli cidd\u00ee ara\u015ft\u0131rmalar ve tarih\u00ee eserler, bu insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 mez\u00e2limi nefretle ele alm\u0131\u015f, a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131r. Orta-Asya\u2019nm unutulmaz m\u00fccahidi Atal\u0131k Gazi Mohammet Yakub han Badevlet, OsmanlI \u0130mparatorlu\u011fu yolu ile yerli \u0130sl\u00e2m k\u00fctlesinin korunmas\u0131 u\u011fruna dirayetini kullanarak Sultan Abd\u00fclaziz ad\u0131na camilerde hutbe bile okutmu\u015ftur. 14 y\u0131ll\u0131k m\u00fcstakil Yakub Bey Devleti \u00c7inlilerce bast\u0131r\u0131l\u0131nca ceza olarak Rusya-\u00c7in g\u00f6z doymazl\u0131\u011f\u0131 ve istil\u00e2c\u0131l\u0131\u011f\u0131 rekabeti kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a mazisini unutturmak amaciyle, sahaya \u00c7ince \u201cSinkiang\u201d yani \u201cyeni m\u00fcstemleke\u201d ad\u0131 verilmi\u015ftir. Bug\u00fcn bu saha T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc,s\u00f6z\u00fcn tam m\u00e2n\u00e2siyle \u00c7in istil\u00e2s\u0131 alt\u0131nda inlemekteyken az bir k\u0131sm\u0131 da Sovyet esaretindedir.<\/p>\n
Y\u00fcz \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc 1.800.000 kilometrekare olan Do\u011fu T\u00fcrkistan, 1955 y\u0131l\u0131nda Kom\u00fcnist \u00c7in idaresinin bask\u0131s\u0131 ile \u201cSinkiang Uygur Muhtar Ey\u00e2leti\u2019, ad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015fsa da, ger\u00e7ekte \u00c7in\u2019in alelade bir eyaletinden ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. 1953 y\u0131l\u0131 say\u0131m\u0131na g\u00f6re sahan\u0131n n\u00fcfusu 4.874.000 ki\u015fi olmu\u015ftur. Aradaki 13 y\u0131ll\u0131k y\u00fczde 2 art\u0131\u015f\u0131 bu say\u0131ya ekleyecek o!ursak. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n n\u00fcfus 6.000.000\u2019u a\u015fm\u0131\u015f olur. Etnik bak\u0131mdan halk\u0131n % 90\u2019\u0131 tamamiyle T\u00fcrkt\u00fcr. Ba\u015f\u015fehirleri Urum\u00e7i\u2019dir. \u015eehrin n\u00fcfusu 200.000\u2019i a\u015fk\u0131nd\u0131r.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da M\u00fcsl\u00fcman olmak<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2026 kanayan yaram\u0131z\u2026 G\u00fcne\u015fin do\u011fdu\u011fu, insanl\u0131\u011f\u0131n batt\u0131\u011f\u0131 yer\u2026<\/p>\n
\u00d6z yurdunda esir olmakt\u0131r Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 olmak. 250 senedir hep zul\u00fcm g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr Do\u011fu T\u00fcrkistan. Milyonlarca insan katledilmi\u015f ve \u015fehit d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Kur\u2019an okumak, namaz k\u0131lmak, oru\u00e7 tutmak\u2026 K\u0131sacas\u0131 M\u00fcsl\u00fcman olmak su\u00e7tur Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da.<\/p>\n
250 senedir vard\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00c7in zulm\u00fc fakat 1949 y\u0131l\u0131nda Mao \u00f6nderli\u011findeki kom\u00fcnistlerin \u00c7in y\u00f6netimini ele ge\u00e7irmesinin ard\u0131ndan b\u00f6lgedeki bask\u0131lar eskiye oranla daha da artt\u0131. Kom\u00fcnist y\u00f6netim asimile olmay\u0131 reddeden M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n fiziksel imhas\u0131na y\u00f6nelmi\u015fti. Bu d\u00f6nemlerdeki insan kayb\u0131 art\u0131k milyonlar\u0131 buluyordu. 1949-1952 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 2 milyon 800 bin; 1952-1957 aras\u0131nda 3 milyon 509 bin; 1958-1960 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 6 milyon 700 bin; 1961-1965 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda 13 milyon 300 bin karde\u015fimiz hunharca ve \u00e7e\u015fitli i\u015fkencelerle katledilmi\u015fti.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da halka uygulanan bask\u0131lar, S\u0131rplar\u0131n, Bosna\u2019da M\u00fcsl\u00fcman Bo\u015fnaklara uygulad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131dan farkl\u0131 de\u011fildi. Hatta ondan bile fazlayd\u0131. \u0130\u015fkencelerle insanlar katlediliyor, diri diri topra\u011fa g\u00f6m\u00fcl\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n
Tarihte her millet baz\u0131 \u00f6zellikleri ile tan\u0131n\u0131r. Mesela; Uzak Do\u011fu denince akla ilk Japonlar gelir. T\u00fcrkler kahramanl\u0131klar\u0131 ile, Araplar kuvvetli aile ba\u011flar\u0131 ile, ticarette ise hemen Yahudiler akla gelir. \u00c7inliler ise i\u015fkenceleriyle d\u00fcnyaya nam salm\u0131\u015flard\u0131r.\u0130\u015fte bu y\u00fczdendir Do\u011fu T\u00fcrkistan kan\u0131n\u0131n durmay\u0131\u015f\u0131.<\/p>\n
Zulm\u00fcn As\u0131l Sebebi: \u0130slam D\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131<\/p>\n
\u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da uygulad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131 ve zulm\u00fcn temel nedeni halk\u0131n M\u00fcsl\u00fcman olmas\u0131d\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc; \u00c7in i\u00e7in b\u00f6lgedeki hakimiyetini b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde k\u0131s\u0131tlayan \u015fey halk\u0131n \u0130slami kimli\u011fidir. Halk\u0131, \u00c7in\u2019in y\u0131ld\u0131rma ve yok etme politikas\u0131nda g\u00fc\u00e7lendiren en b\u00fcy\u00fck unsur \u0130slam\u2019\u0131n birle\u015ftirici ruhudur. Bunu bilen \u00c7in y\u00f6netimi ise y\u0131llardan beri uygulad\u0131\u011f\u0131 zul\u00fcm politikalar\u0131nda hep halk\u0131n dinini, \u0130slam\u2019\u0131 hedef almakta ve halk\u0131 dinen ve manen yozla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da \u00c7in y\u00f6netimi taraf\u0131ndan camiler y\u0131k\u0131ld\u0131, toplu ibadet yasakland\u0131, Kur\u2019an kurslar\u0131 kapat\u0131ld\u0131, okullarda dinsizlik propagandas\u0131 yap\u0131ld\u0131. Bunlar\u0131n yan\u0131nda dini ilimlerin \u00f6\u011frenilmesi ve dini bilgilere sahip \u00f6nc\u00fc ki\u015filerin(\u015feyh, hoca, m\u00fcderris\u2026) halk\u0131 e\u011fitmeleri ise tamamen yasakland\u0131. Ama bunca \u015feye ra\u011fmen halk dini kimli\u011finden hi\u00e7bir \u015fey kaybetmedi ve aksine daha da g\u00fc\u00e7lendi. B\u00f6lgedeki \u0130slami kimlik yok edilemedi.<\/p>\n
G\u00fcn\u00fcm\u00fczde b\u00f6lgedeki M\u00fcsl\u00fcman halka uygulanan asimilasyon y\u00f6ntemlerinden biri ise e\u011fitim alan\u0131ndad\u0131r. B\u00f6lgedeki \u00fcniversitelerde e\u011fitim \u00c7incedir. Bu \u00fcniversitelerde okumas\u0131na imk\u00e2n tan\u0131nan M\u00fcsl\u00fcman \u00f6\u011frencilerin oran\u0131 ise ancak %15-20 civar\u0131ndad\u0131r. Ekonomik g\u00fc\u00e7l\u00fckler ise, M\u00fcsl\u00fcman halk\u0131n e\u011fitim seviyesini d\u00fc\u015f\u00fcren \u00f6nemli bir unsurdur. B\u00f6lgedeki standart bir \u00c7in okulunda bile imk\u00e2nlar \u00e7ok geli\u015fmi\u015f oldu\u011fu halde bir Uygur okulunda s\u0131ra bile bulmak \u00e7ok zordur. Okullarda din dersi programlar\u0131n\u0131n esas\u0131 ateizm \u00fczerine in\u015fa edilmi\u015ftir.<\/p>\n
1980 y\u0131llar\u0131nda Kom\u00fcnist \u00c7in y\u00f6netimi taraf\u0131ndan korkun\u00e7 bir siyaset daha y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokulmu\u015ftur. Buna g\u00f6re Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a on milyonlarca, Kom\u00fcnist \u00c7in Devlet te\u015fvikiyle, \u00c7inli g\u00f6\u00e7men yerle\u015ftirilmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00c7in, Do\u011fu T\u00fcrkistan M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n\u0131n k\u00f6k\u00fcn\u00fc kaz\u0131mak istiyor. 1949 y\u0131l\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan n\u00fcfusunun % 3 \u00fcn\u00fc olu\u015fturan \u00c7inlilerin oran\u0131 \u015fuanda % 53 \u00fc a\u015fm\u0131\u015f bulunmakta. M\u00fcsl\u00fcman annelerin %22\u2019si tamamen k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131, iki \u00e7ocuktan fazlas\u0131na da m\u00fcsaade edilmiyor. Tek \u00e7ocu\u011fa da 25 ila 35 ya\u015f aras\u0131nda izin veriliyor. \u201cKaliteli N\u00fcfus\u201d ad\u0131 alt\u0131nda yap\u0131lan \u201cresmi soyk\u0131r\u0131m\u201d ile zorla k\u00fcrtaj, k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131rma gibi engelleri a\u015f\u0131p fazla \u00e7ocuk yapanlar\u0131 ise b\u00fcy\u00fck para cezalar\u0131 bekliyor. Buna g\u00f6re fazla \u00e7ocu\u011fun cezas\u0131 ortalama maa\u015f ile tam 8 y\u0131ll\u0131k gelire denk geliyor.<\/p>\n
8 Y\u0131ll\u0131k Maa\u015fa Denk Cezalar Veriliyor<\/p>\n
Kom\u00fcnist \u00c7in Y\u00f6netimi, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk kad\u0131n\u0131 \u00fczerinde, onlar\u0131n ve ailelerinin izni ve r\u0131zas\u0131 olmaks\u0131z\u0131n k\u00fcrtaj ve k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131rma siyasetleri uygulamaktad\u0131r. Resmi olarak kabul edilen \u201cBir Aileye Bir \u00c7ocuk\u201d siyaseti asl\u0131nda 10 milyonun \u00fczerinde n\u00fcfusa sahip az\u0131nl\u0131klar i\u00e7in ge\u00e7erli olup, 8 milyon n\u00fcfuslu Do\u011fu bu uygulaman\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda tutulmal\u0131d\u0131r ancak \u00c7in\u2019de do\u011fum kontrol siyasetinin en yo\u011fun olarak uyguland\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgeler Do\u011fu T\u00fcrkistan ile Tibet\u2019tir. Bu durum Beynelmilel Af \u00d6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan da aynen onaylanmaktad\u0131r. 1982-1990 y\u0131llan aras\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrklere 2 \u00e7ocuk izni verilirken, 1990 dan sonra ise bu say\u0131n\u0131n bire indirildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca, fazla \u00e7ocuk i\u00e7in verilen ceza tutan 7000 Yuana (takriben 1400 dolar) \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ki, bu rakam ortalama bir \u00e7ift\u00e7inin sekiz y\u0131ll\u0131k gelirine e\u015fittir. Cezay\u0131 \u00f6demezlerse, zorla hastaneye g\u00f6t\u00fcr\u00fclmekte ve k\u00fcrtaja tabi tutulmaktad\u0131r.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131 \u00c7in g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerine kar\u015f\u0131 26 Haziran\u2019da ayakland\u0131. Ayaklanman\u0131n tam olarak sebebi neydi?<\/p>\n
B\u00f6lgede ya\u015fananlar ile ilgili en b\u00fcy\u00fck sorun ba\u011f\u0131ms\u0131z haber kaynaklar\u0131n\u0131n b\u00f6lgeyle ilgili geli\u015fmeler hakk\u0131nda kamuoyunu ayd\u0131nlatmada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zorluklardan kaynaklanmaktad\u0131r. Ya\u015fanan her olay sonras\u0131nda bu sorun tekrar tekrar ortaya \u00e7\u0131kmakta. Ge\u00e7ti\u011fimizi aylarda Turfan \u015fehrinde patlak veren ve sonras\u0131nda k\u0131sa bir s\u00fcrede Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki ba\u015fka \u015fehirlere de yay\u0131lan olaylar hakk\u0131ndaki daha g\u00fcvenilir haberlere ancak olaylardan birka\u00e7 g\u00fcn sonra ula\u015f\u0131labildi. \u0130lk etapta Turfan\u2019da meydana gelen olaylar\u0131n as\u0131l sebebinin \u00c7in\u2019in b\u00f6lgede \u201cmodernizasyon\u201d ve \u201ckentsel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u201d ad\u0131 alt\u0131nda izledi\u011fi politikalar d\u00e2hilinde b\u00f6lgedeki Uygurlar\u0131n evlerinin istimlak edilmesi ve baz\u0131 k\u00f6yl\u00fclerin topraklar\u0131na el konulmas\u0131 oldu\u011fu en fazla dile getirilen sebepler aras\u0131nda yer al\u0131yor. \u00c7in y\u00f6netiminin bu \u201cmodernizasyon\u201d ve istimlak politikalar\u0131 bundan \u00f6nce de bu tip olaylar\u0131n ya\u015fanmas\u0131na sebep olmu\u015ftu. Bu \u201cmodernizasyon\u201d ve \u201ckalk\u0131nma\u201d projeleri Pekin y\u00f6netimi taraf\u0131ndan \u00f6zellikle So\u011fuk Sava\u015f\u2019\u0131n sona ermesi ve Orta Asya Cumhuriyetleri\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kazanmas\u0131na m\u00fcteakip hayata ge\u00e7irilmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u00c7in y\u00f6netimi \u201cBat\u0131\u2019y\u0131 Kalk\u0131nd\u0131rma Plan\u0131\u201d ad\u0131 alt\u0131nda sunulan plan\u0131n b\u00fcnyesinde b\u00f6lgenin ekonomik olarak geli\u015ftirilmesinin \u00f6ng\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc iddia etmi\u015fti. Ancak bu politikalar\u0131n hayata ge\u00e7irilmesinin hemen sonras\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n Uygurlar\u0131n ekonomik, sosyal ve siyasal hayatlar\u0131na hi\u00e7bir katk\u0131 sa\u011flamad\u0131\u011f\u0131 ve dahas\u0131 baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar taraf\u0131ndan ifade edildi\u011fi \u00fczere \u201cD\u00e2hili bir S\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi\u201d an\u0131msatt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Pekin y\u00f6netimi bu plan d\u00e2hilinde b\u00f6lgeye \u00f6nce b\u00fcy\u00fck \u00e7apta bir Han \u00c7inli g\u00f6\u00e7\u00fc ile demografik asimilasyonu tamamlamaya ve Uygurlar\u0131 kendi b\u00f6lgelerinde az\u0131nl\u0131k hale d\u00fc\u015f\u00fcrmeye ba\u015flad\u0131. Bat\u0131\u2019y\u0131 Kalk\u0131nd\u0131rma Plan\u0131\u2019ndan ekseriyetle Han \u00c7inliler yararlan\u0131rken, bu durum b\u00f6lgedeki Uygurlar\u0131n ekonomik durumlar\u0131nda beklenilen geli\u015fmeyi getirmemeye ba\u015flad\u0131. B\u00f6lgedeki y\u00fcksek orandaki i\u015fsizlik sebebiyle \u00c7in\u2019in di\u011fer b\u00f6lgelerinde i\u015f aramaya \u00e7al\u0131\u015fan Uygurlar\u0131n ak\u0131betleri bundan d\u00f6rt sene \u00f6nce Shaoguan b\u00f6lgesinde Uygur i\u015f\u00e7ilerin lin\u00e7 edilmesi s\u0131ras\u0131nda ya\u015fananlarla kendini g\u00f6stermi\u015fti. Bunun yan\u0131nda b\u00f6lgedeki toplumsal ve k\u00fclt\u00fcrel dokuya hi\u00e7 uymayacak \u015fekilde k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n \u00c7in\u2019in i\u00e7 b\u00f6lgelerine misafir i\u015f\u00e7i stat\u00fcs\u00fcnde g\u00f6nderilmesi ve bu k\u0131z \u00e7ocuklar\u0131n\u0131n ak\u0131betleri ile ilgili ortaya \u00e7\u0131kan haberler olduk\u00e7a ciddi bir gerginli\u011fe sebebiyet verdi. Ekonomik anlamda u\u011fran\u0131lan bu olumsuz durum b\u00f6lgede artan siyasi bask\u0131 ve dini k\u0131s\u0131tlamalarla bir olunca \u00f6zellikle Uygur gen\u00e7leri aras\u0131nda gelece\u011fe dair artan umutsuzluk ve rejimden giderek yabanc\u0131la\u015fmayla kendini g\u00f6sterdi. Turfan, Hoten ve ba\u015fka \u015fehirlerde g\u00f6sterilere kar\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 bile bile bu g\u00f6sterilerde yer almak bu umutsuzluk ve yabanc\u0131la\u015fman\u0131n g\u00f6stergesiydi. Ayr\u0131ca ya\u015fanan olaylar 2009 y\u0131l\u0131nda Urum\u00e7i\u2019de meydana gelen olaylar\u0131n da y\u0131ld\u00f6n\u00fcm\u00fcne rastlay\u0131nca b\u00f6lgedeki durum daha da endi\u015fe verici bir hale geldi.<\/p>\n
\u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan eksenli olarak T\u00fcrkiye ve d\u00fcnya kamuoyu ne t\u00fcr yapt\u0131r\u0131mlar uygulayabilir?<\/p>\n
Bu konu \u00f6zellikle ekonomik a\u00e7\u0131dan d\u00fcnyan\u0131n \u00fcretim merkezi haline gelmeye ba\u015flayan ve bir milyar\u0131 a\u015fk\u0131n n\u00fcfusuyla her \u00fcreticinin i\u015ftah\u0131n\u0131 kabartan \u00c7in gibi bir \u00fclke s\u00f6z konusu olunca olduk\u00e7a sorunlu bir durum ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Konuyu g\u00fcndeme almas\u0131 halinde \u00c7in ile ekonomik ili\u015fkilerin zarar g\u00f6rece\u011fi endi\u015fesi uluslararas\u0131 arenada devletlerin olaya sessiz kalmas\u0131 sonucunu do\u011furuyor. Bu noktada as\u0131l kayg\u0131lanmas\u0131 gereken ili\u015fkilerinin bozulmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00c7in iken \u00c7in ile ticaret yapan di\u011fer devletlerin olmas\u0131 bu noktada farkl\u0131 bir durum ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor. Bir\u00e7ok demokratik devletin d\u0131\u015f politika yap\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131n bu konuda gere\u011finden fazla kayg\u0131lanarak insan haklar\u0131 sorunlar\u0131n\u0131 has\u0131ralt\u0131 etti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00c7in\u2019den Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ya\u015fananlar konusunda olumlu ad\u0131mlar beklemek ve bu konuda davet ve te\u015fvikte bulunmak bile bir\u00e7ok devlet taraf\u0131ndan ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 aleyhinde bir davran\u0131\u015f i\u00e7inde bulunmak gibi yorumlan\u0131yor.<\/p>\n
Bu durumdan kurtulman\u0131n en \u00f6nemli yolu, \u00f6ncelikle sivil toplumun bu konuda daha aktif rol oynamas\u0131 ve bununla birlikte b\u00f6lgede ya\u015fananlar kar\u015f\u0131s\u0131nda kayg\u0131 duyan \u00fclkelerin uluslararas\u0131 platformlarda birlikte ya\u015fananlar\u0131 g\u00fcndeme getirmesi olacak. Bu tip uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerden ge\u00e7en kararlar ve yap\u0131lan bask\u0131lar en az\u0131ndan \u00c7in\u2019i uluslararas\u0131 arenada \u00e7ok \u00f6nem verdi\u011fi imaj\u0131 konusunda bir ad\u0131m atmaya zorlayacak ve durumun s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00c7in\u2019e g\u00f6sterecektir. Bunun yan\u0131nda insan haklar\u0131 savunucular\u0131 ve ayd\u0131nlara da bu konularda \u00f6nemli g\u00f6revler d\u00fc\u015f\u00fcyor. Farkl\u0131 konularda ortaya koyduklar\u0131 insan haklar\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fckler konusundaki hassasiyeti, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ya\u015fananlar kar\u015f\u0131s\u0131nda g\u00f6sterememek bu ayd\u0131nlar i\u00e7in olduk\u00e7a y\u00fcz k\u0131zart\u0131c\u0131 olacakt\u0131r. \u00d6zellikle uluslararas\u0131 arenada farkl\u0131 ayd\u0131nlarla i\u015fbirli\u011fi halinde d\u00fczenlenecek kampanyalar yarataca\u011f\u0131 etki a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a \u00f6nemli bir yere sahiptir.<\/p>\n
Saadet Patisi\u2019nden Do\u011fu T\u00fcrkistan Mitingi<\/p>\n
Her daim Zalime Korku , Mazluma g\u00fcven veren ve 250 kurulu\u015fun deste\u011fiyle \u00c7a\u011flayan\u2019da bir miting d\u00fczenleyen Saadet Partisi , h\u00fck\u00fcmeti acilen harekete ge\u00e7meye \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131.<\/p>\n
Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki \u00c7in soyk\u0131r\u0131m\u0131n\u0131 \u00c7a\u011flayan\u2019da d\u00fczenledi\u011fi mitingle telin eden Saadet Partisi, h\u00fck\u00fcmete 11 maddelik acil eylem plan\u0131 \u00f6nerdi.<\/p>\n
\u0130\u015fte o maddeler ;<\/p>\n
1) Pekin B\u00fcy\u00fckel\u00e7imiz derhal Ankara\u2019ya geri \u00e7a\u011fr\u0131lmal\u0131d\u0131r\u2026<\/p>\n
2) Meclisteki \u00c7in Dostluk Grubundan istifa eden milletvekilleri ni\u00e7in \u00c7in Dostluk grubundan ayr\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 ifade etmeli ve geri kalan milletvekilleri de derhal bu gruptan istifa etmeli\u2026<\/p>\n
3) TBMM acil toplant\u0131ya \u00e7a\u011fr\u0131larak \u00c7in\u2019e kar\u015f\u0131 al\u0131nacak tedbirler gizli bir oturumda m\u00fczakere edilmeli.<\/p>\n
4) \u00c7in\u2019in bu olaylara kar\u0131\u015fanlar\u0131 idam edece\u011fi a\u00e7\u0131klamas\u0131 D\u0131\u015f i\u015fleri bakanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n k\u0131n\u0131yoruz gibi s\u00f6zlerin yerine b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya kamuoyunu harekete ge\u00e7irmeli ve idamlar\u0131 \u00f6nleyecek \u00e7abay\u0131 ortaya koymal\u0131.<\/p>\n
5) Uluslararas\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131z g\u00f6zlemci heyeti kurularak \u00c7in\u2019de olan olaylar soru\u015fturulmal\u0131.<\/p>\n
6) T\u00fcrkiye diplomatik atak ba\u015flatmal\u0131. BM nerede diye sormuyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc BM, ABD D\u0131\u015fi\u015flerinin bir masas\u0131 haline gelmi\u015ftir. BM\u2019nin yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmas\u0131 ve bu olaylar\u0131 da d\u00fcnyan\u0131n \u00f6n\u00fcne konmal\u0131.<\/p>\n
7) Kazakistan, T\u00fcrkmenistan, \u00d6zbekistan, K\u0131rg\u0131zistan gibi \u00fclkelerin \u00fczerinde a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 olan T\u00fcrkiye bu \u00fclkeleri harekete ge\u00e7irmeli.<\/p>\n
8) \u0130slam Konferans\u0131 \u00d6rg\u00fct\u00fc harekete ge\u00e7irilmeli.<\/p>\n
9) Almanya, \u0130ngiltere, \u0130spanya ve \u0130talya gibi \u00fclkeler \u00fczerinde bir \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmal\u0131 ve harekete ge\u00e7meleri sa\u011flanmal\u0131.<\/p>\n
10) K\u0131z\u0131lay, Cansuyu ve \u0130HH gibi yard\u0131m kurulu\u015flar\u0131 b\u00f6lgeye sevk edilmeli ve bu h\u0131zland\u0131r\u0131lmal\u0131.<\/p>\n
11) 100 Milyonlarca Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131, 30\u2019un \u00fczerinde \u00fclkede m\u00fclteci durumundad\u0131r. T\u00fcrkiye, m\u00fclteci konumunda bulunan Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 karde\u015flerimize m\u00fclteci s\u0131fat\u0131 vermeli, onlara pasaport vermeli.<\/p>\n
Kaynak: http:\/\/www.dogu-turkistan.net\/2014\/04\/07\/dogu-turkistan-hakkinda-genel-bilgiler\/<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Do\u011fu T\u00fcrkistan Orta Asya\u2019n\u0131n orta b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde yer alan b\u00fcy\u00fck T\u00fcrkistan\u2019\u0131n do\u011fu kesimidir. 1949 y\u0131l\u0131ndan bu yana \u00c7in Halk Cumhuriyeti\u2019nin siyasi ve iktisadi kontrol\u00fc alt\u0131ndad\u0131r. Bir orta\u00e7a\u011f Uygur el yazmas\u0131nda \u201cUygurlar\u0131n \u00dclkesi\u201d anlam\u0131na gelen, \u201cUygur Eli\u201d terimi bulunmu\u015ftur. Konumu Do\u011fu T\u00fcrkistan, T\u00fcrkistan\u2019\u0131n bir par\u00e7as\u0131d\u0131r. T\u00fcrkistan, bat\u0131da Hazar Denizi\u2019nden, do\u011fuda Altay ve Alt\u0131n Da\u011flar\u0131\u2019na; g\u00fcneyde Horasan, Karakurum […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-2543","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2543","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=2543"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2543\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2560,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/2543\/revisions\/2560"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=2543"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=2543"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=2543"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}