![\"\"](\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2018\/07\/Turkistan-Asya-620x330-400x213.jpg\")
<\/p>\n<\/p>\n
Y\u00fccel TANAY<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019deki \u00c7inseviciler ve \u0130\u015fgalci \u00c7in\u2019in kiral\u0131k Kalem\u015f\u00f6rleri ile baz\u0131 masa ba\u015f\u0131 Gazetecileri ve bir k\u0131s\u0131m cahil ve nadan bo\u015f kafal\u0131 s\u00f6zde yazar \u00e7izer tak\u0131m\u0131, bu \u00fclkede ya\u015fayan T\u00fcrklerin \u00c7in\u2019in \u0130\u015fgal,zul\u00fcm ve soyk\u0131r\u0131mlar\u0131na kar\u015f\u0131 tepki ve ba\u015fkald\u0131r\u0131 eylemlerini ve diasporada ya\u015fayan Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrklerinin ve onlar\u0131n kurduklar\u0131 Kurum ve Kurulu\u015flar\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ve yasal faaliyetlerini ABD gizli servisi C\u0130A\u2019nin deste\u011fiyle oldu\u011fu tezini yazmaktan ve savunmaktan s\u0131k\u0131lmaz ve asla arlanmazlar. Halbuki Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrklerinin \u00dclkelerindeki \u00c7in i\u015fgali, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fi ve Han Kolonizyalizmi ile etnik \u00c7in Irk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na dayanan fa\u015fist uygulamalar\u0131na kar\u015f\u0131 direni\u015f, m\u00fccadele ve kutsal Ayaklanmalar\u0131n\u0131n tarihi ABD. ba\u015fta Bat\u0131l\u0131 \u00dclkeler ve Japonya\u2019n\u0131n bu sorun ile ilgilenmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131 tarihlerden \u00e7ok daha eskilere dayan\u0131r.<\/p>\n
\u00c7in\u2019in Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 i\u015fgal ederek koloni haline getirme giri\u015fimi Man\u00e7ur Hanedan\u0131 d\u00f6neminde, 18.yy ortalar\u0131nda ba\u015flar. Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar \u00c7in istilas\u0131na kar\u015f\u0131 koymaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar; ellerindeki imkanlar \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde m\u00fccadele ettiler.
\nMan\u00e7urlar silah ve asker say\u0131s\u0131 bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok \u00fcst\u00fcn durumda olmalar\u0131na ra\u011fmen, Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar\u2019\u0131n sert direni\u015fi kar\u015f\u0131s\u0131nda zor durumda kald\u0131lar. Direnci k\u0131rmak i\u00e7in s\u0131k s\u0131k katliamlar yapt\u0131lar. 1763\u2019den ba\u015flayarak 1850\u2019lere kadar uzanan bu ilk m\u00fccadele d\u00f6neminde binlerce Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 can verdi. Her ba\u015fkald\u0131r\u0131 giri\u015fiminden sonra \u00c7inlilerin zulm\u00fcnden kurtulmak isteyen on binlerce T\u00fcrk, Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019a s\u0131\u011f\u0131nmak zorunda kald\u0131.
\n1863 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan yeni direni\u015f hareketi \u00f6ncekilerden daha de\u011fi\u015fik \u00f6zellikler ta\u015f\u0131yordu. Bu defa belli baz\u0131 \u015fehirlerde de\u011fil, b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgelerde ayn\u0131 zamanda harekete ge\u00e7ilmi\u015fti. \u00c7in g\u00fc\u00e7leri genel karakterli bu ayaklanmaya kar\u015f\u0131 koyamad\u0131lar. Bu ba\u015far\u0131da direni\u015fin \u00f6nderi konumuna gelen Yakup Be\u011f\u2019in iyi y\u00f6netiminin ve toparlay\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerinin b\u00fcy\u00fck pay\u0131 vard\u0131.
\nYakup Be\u011f ufku geni\u015f bir liderdi. \u00c7in g\u00fc\u00e7lerini p\u00fcsk\u00fcrterek Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 k\u0131sa bir s\u00fcre de olsa esaretten kurtar\u0131nca yapt\u0131\u011f\u0131 ilk i\u015f payitahta bir el\u00e7ilik heyeti g\u00f6ndermek, padi\u015fah Sultan Abd\u00fclaziz ile temas kurmak oldu. Halife\u2019ye h\u00fcrmet ve ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 arz ederek, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 himayesi alt\u0131na almas\u0131n\u0131, asker ve silah yard\u0131m\u0131 yapmas\u0131n\u0131 talep etti. Bunun da ilerisinde m\u00fcmk\u00fcn olabilirse bir Osmanl\u0131 \u015fehzadesinin Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki yeni devletin ba\u015f\u0131na ge\u00e7mesini arzu ediyordu.
\nOsmanl\u0131 Padi\u015fah\u0131 bir miktar silahla, askeri e\u011fitim verecek elemanlardan olu\u015fan bir askeri heyeti Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a g\u00f6nderdi. B\u00f6ylece T\u00fcrkiye\u2019den gelen yard\u0131mlarla seksen bin ki\u015filik bir ordunun kurulmas\u0131 sa\u011fland\u0131. Sultan Abd\u00fclaziz\u2019in bu tarz yard\u0131mlar\u0131 ileriki y\u0131llarda da devam etti. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da Osmanl\u0131 Padi\u015fah\u0131 ad\u0131na hutbe okundu, g\u00fcm\u00fc\u015f para bast\u0131r\u0131ld\u0131.
\n\u0130ki T\u00fcrk Devleti aras\u0131nda kurulan bu ili\u015fkiler, Rusya ve \u0130ngiltere taraf\u0131ndan yak\u0131ndan izleniyordu. \u0130ngiliz H\u00fck\u00fcmeti Yakup Be\u011f\u2019in kurdu\u011fu h\u00fck\u00fcmeti tan\u0131yarak bir el\u00e7ilik heyeti g\u00f6nderdi. Ama\u00e7lar\u0131 bu yeni olu\u015fumu kontrolleri alt\u0131na alarak, Rusya\u2019n\u0131n Hindistan\u2019a y\u00f6nelik muhtemel bir giri\u015fimini engellemekti. Ancak Yakup Be\u011f idealist bir insand\u0131; ba\u011f\u0131ms\u0131z hareket etmekte kararl\u0131yd\u0131. Bekledikleri tavr\u0131 g\u00f6rmeyen \u0130ngilizler desteklerini bir s\u00fcre sonra \u00e7ekip izleyici olmay\u0131 tercih ettiler.
\nBu geli\u015fmelere ili\u015fkin olarak Sinolog Eberhard \u015funlar\u0131 yaz\u0131yordu: \u201cOsmanl\u0131 Devleti, s\u0131rf teknik sebeplerden ve sonra dahili vaziyetten dolay\u0131 yard\u0131mda bulunamad\u0131. Rusya ile \u0130ngiltere, vak\u0131a T\u00fcrkistan\u2019da \u00c7in hakimiyetinin zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6rmek istedi. Fakat ne Rusya, ne de \u0130ngiltere Yakup Be\u011f\u2019i kontrolleri alt\u0131na alamad\u0131klar\u0131ndan, yeni kuvvetli bir devletin kurulmas\u0131n\u0131 da istemiyorlard\u0131. B\u00f6ylece her iki b\u00fcy\u00fck devlet, T\u00fcrkistan\u2019\u0131n \u00c7in hakimiyeti alt\u0131na girmesini tercih ediyorlard\u0131.\u201d
\nSultan Abd\u00fclaziz\u2019in tahttan indirilmesi sonucu, en fazla yard\u0131ma ihtiyac\u0131 oldu\u011fu bir d\u00f6nemde, Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019la kurulan ili\u015fkiler kesildi. Oysa Man\u00e7urlar Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019dan vazge\u00e7mek niyetinde de\u011fillerdi. Haz\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131 yapt\u0131ktan sonra 1875\u2019de yeni bir istila hareketi ba\u015flatt\u0131lar. Yakup Be\u011f \u00e7ok kalabal\u0131k \u00c7in ordusuna kar\u015f\u0131 kahramanca direndi. Ancak muharebenin en kritik g\u00fcnlerinde b\u00fcy\u00fck bir talihsizlik ya\u015fand\u0131. Yeni Do\u011fu T\u00fcrkistan Devleti\u2019nin yi\u011fit ve ba\u015far\u0131l\u0131 y\u00f6neticisi aniden hastaland\u0131 ve vefat etti. Bu ac\u0131 haber Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar\u2019\u0131 do\u011fal olarak olumsuz etkiledi. Y\u00fczy\u0131ll\u0131k bir m\u00fccadele d\u00f6neminde zorlukla sa\u011flanm\u0131\u015f olan birlik, merkez\u00ee sevk ve idare olmay\u0131nca Man\u00e7urlar\u2019a kar\u015f\u0131 konulamad\u0131 ve Do\u011fu T\u00fcrkistan bir kere daha \u00c7in esaretine girdi.
\n\u00c7in, stratejik bak\u0131mdan b\u00fcy\u00fck de\u011fer verdi\u011fi ve \u00fclke savunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan vazge\u00e7ilmez sayd\u0131\u011f\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 ele ge\u00e7irmek ve direni\u015fleri k\u0131rmak i\u00e7in son derece ac\u0131mas\u0131z davrand\u0131; s\u0131k s\u0131k katliamlar yapt\u0131. Sinolog Dr.Wolfran Eberhard \u015f\u00f6yle diyor: \u201cMan\u00e7ur istila devrinin di\u011fer isyanlar\u0131 hakk\u0131nda olduk\u00e7a fazla bilgimiz varken, \u00c7in kaynaklar\u0131 M\u00fcsl\u00fcman isyanlar\u0131nda susmaktad\u0131rlar. Yaln\u0131z pek az ve kesin olmayan bilgi veriyorlar. Resmi olmayan kaynaklarda, bu isyanlar bast\u0131r\u0131l\u0131rken pek \u00e7ok zul\u00fcm yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir. Kamsuda n\u00fcfus 15 milyondan 1 milyona d\u00fc\u015ferken, T\u00fcrkistan ihtilali 10 milyon \u00f6l\u00fcye mal olmu\u015ftur.\u201d<\/p>\n
DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STAN ADI \u015e\u0130NCAN\u2019A D\u00d6N\u00dc\u015eT\u00dcR\u00dcL\u00dcYOR
\nMan\u00e7urlar\u2019in ikinci istilas\u0131ndan sonra, \u00c7in Do\u011fu T\u00fcrkistan politikas\u0131n\u0131 k\u00f6k\u00fcnden de\u011fi\u015ftirdi. Buray\u0131 koloni haline getirmek yerine, do\u011frudan imparatorlu\u011fa ba\u011fl\u0131 bir eyalet yapmaya karar verdi. Ad\u0131n\u0131 da \u201cyeni toprak\u201d anlam\u0131na gelen \u00c7ince \u201cShin Chiang\u201d (\u015eincan) olarak de\u011fi\u015ftirdi. Ayn\u0131 i\u015flem \u015fehir adlar\u0131 i\u00e7in de yap\u0131ld\u0131. Genel valilik merkezi \u0130li \u015fehrinden Urum\u00e7i\u2019ye nakledildi. Bir s\u00fcre sonra \u00c7in\u2019de y\u00f6netim de\u011fi\u015fikli\u011fi oldu. 1911 y\u0131l\u0131nda Man\u00e7ur Hanedan\u0131 devrildi, Cumhuriyet ilan edildi. Ancak Uygurlar\u2019a y\u00f6nelik asimilasyon politikas\u0131nda herhangi bir gev\u015feme olmad\u0131.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar\u2019\u0131 ezip sindirmek, k\u00fclt\u00fcrlerinden, dillerinden, dinlerinden uzakla\u015ft\u0131rmak, \u00c7ince \u00f6\u011frenmeye mecbur b\u0131rak\u0131larak asimile etmek istiyorlard\u0131. B\u00f6lgenin n\u00fcfus yap\u0131s\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmek \u00fczere \u00c7in\u2019den kitleler halinde \u00c7in\u2019li getirilip yerle\u015ftiriliyor, ekonomik kaynaklar ve devlet imk\u00e2nlar\u0131 bunlara tahsis ediliyordu. Uygurlar ikinci s\u0131n\u0131f vatanda\u015f say\u0131l\u0131yor, y\u00f6netimden uzak tutuluyor, kenarda ya\u015famaya mecbur b\u0131rak\u0131l\u0131yorlard\u0131. \u00d6nceki d\u00f6nemden tek fark, bask\u0131 ve eziyetin B\u00f6lge Genel Valisi taraf\u0131ndan yap\u0131lmas\u0131yd\u0131.
\nDevrik Man\u00e7ur Hanedan\u0131\u2019na sempati duyan genel valinin, merkezi h\u00fck\u00fcmetle ili\u015fkisini alt d\u00fczeye \u00e7ekerek b\u00f6lgeyi kendi iradesine g\u00f6re y\u00f6netmesi sonucu bask\u0131lar daha da \u015fiddetlendi. Halk\u0131n soyulup ekonomik varl\u0131klar\u0131n\u0131n keyfi \u015fekilde talan edilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 memnuniyetsizlikleri artt\u0131rd\u0131. Sonunda bu zul\u00fcm ve bask\u0131lara dayanamayan Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar Kumul \u015fehrinde Hoca Niyaz Hac\u0131 ve Salih Dorga\u2019n\u0131n y\u00f6netiminde harekete ge\u00e7tiler; \u00c7in kuvvetlerini bozguna u\u011fratt\u0131lar. Bu ba\u015far\u0131 di\u011fer \u015fehirleri de etkiledi. Ayaklanma k\u0131sa zamanda b\u00f6lgenin geneline yay\u0131ld\u0131. Sadece Urum\u00e7i\u2019de \u00c7inliler\u2019in hakimiyeti devam ediyordu. 1933\u2019de Ka\u015fgar\u2019da ba\u011f\u0131ms\u0131z Do\u011fu T\u00fcrkistan Devleti kuruldu. H\u00fck\u00fcmetin ba\u015f\u0131na Cumhurba\u015fkan\u0131 olarak Hoca Niyaz Hac\u0131 getirildi ve Ka\u015fgar yeni devletin ba\u015fkenti oldu.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da ikinci defa mill\u00ee ve ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devletin kurulmas\u0131 \u00c7in\u2019de oldu\u011fu gibi Sovyetler Birli\u011fi\u2019nde de endi\u015feyle kar\u015f\u0131land\u0131. Sovyet Rusya Urum\u00e7i\u2019deki karma\u015fadan yararlanarak b\u00f6lgeye asker sevketti. Sovyet askerleri ile \u00c7in birlikleri aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fan\u0131rken, Ka\u015fgar\u2019da kurulan yeni ba\u011f\u0131ms\u0131z devleti ortadan kald\u0131rmak i\u00e7in bu iki devlet ortakla\u015fa hareket etti. Sovyetler Birli\u011fi Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019da kurulacak ba\u011f\u0131ms\u0131z bir devletin, kendi b\u00fcnyesindeki T\u00fcrk halklar\u0131na \u00f6rnek olmas\u0131ndan endi\u015fe ediyor, buna mutlaka engel olmak istiyordu.
\nKa\u015fgar\u2019da ilan edilen devletin ne askeri bir g\u00fcc\u00fc, ne de idari yap\u0131lanmas\u0131 vard\u0131. Direnmenin imkans\u0131z oldu\u011funu ve mevcut kazan\u0131mlar\u0131 da tehlikeye sokaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6ren Hoca Niyaz, Sovyetler\u2019in teklifini kabul ederek, Ka\u015fgar\u2019dan ayr\u0131lmay\u0131, Do\u011fu T\u00fcrkistan Eyalet H\u00fck\u00fcmeti Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6revine gelmeyi kabul etti.
\nRuslar Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki askeri g\u00fc\u00e7lerini takviye ederek, b\u00f6lgeyi t\u00fcm\u00fcyle kontrollerine ald\u0131lar. K\u0131sa s\u00fcre sonra Hac\u0131 Niyaz Bey ba\u015fta olmak \u00fczere, Do\u011fu T\u00fcrkistan liderlerinin tamam\u0131n\u0131 ve on binlerce insan\u0131 tutuklad\u0131lar. O kadar ki hapishanelerde insanlar \u00fcst \u00fcste y\u0131\u011f\u0131l\u0131 kal\u0131yorlard\u0131. Tutuklananlardan binlercesini ve Hac\u0131 Niyaz Bey\u2019i kur\u015funa dizdiler.
\nBirka\u00e7 y\u0131l sonra ba\u015flayan 2.D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019n\u0131n ilk y\u0131llar\u0131 Sovyetler Birli\u011fi i\u00e7in tam bir felaketti. Alman ordular\u0131 Sovyet hatlar\u0131n\u0131 kolayca yarm\u0131\u015f, kuzeyden ve g\u00fcneyden ikili kol halinde Rusya i\u00e7lerine do\u011fru h\u0131zla ilerliyorlard\u0131. Stalingrad\u2019a kadar s\u00fcren bu ilerleyi\u015f kar\u015f\u0131s\u0131nda Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin y\u0131k\u0131lma ihtimali g\u00fcndemdeydi. Bu durumu f\u0131rsat sayan Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n \u00c7in\u2019li genel valisi 1943 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda Ruslar\u2019\u0131n bulunduklar\u0131 b\u00fct\u00fcn idari kademeleri bo\u015falt\u0131p b\u00f6lgede \u00e7al\u0131\u015fan t\u00fcm elemanlar\u0131yla birlikte \u00e7ekilmelerini istedi. Bat\u0131 cephesinde can derdine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan Sovyet Rusya\u2019n\u0131n bu \u00fcltimatoma uymaktan ba\u015fka \u00e7aresi yoktu. Kendilerine verilen s\u00fcre i\u00e7erisinde b\u00f6lgenin tamam\u0131ndan \u00e7ekilip gittiler. Elveri\u015fli bir pozisyon kollayan milliyet\u00e7i \u00c7in H\u00fck\u00fcmeti birlikleri Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131 kolayca i\u015fgal etti.
\n\u00c7in askerlerinin b\u00f6lgeye girmeleriyle birlikte asimilasyon giri\u015fimleri yeniden ba\u015flad\u0131. Buna kar\u015f\u0131 ilk tepki \u0130li\u2019de meydana geldi. Ali Han T\u00f6re\u2019nin liderli\u011finde 1944 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl ay\u0131nda ayaklanma ba\u015flad\u0131. 1940 y\u0131l\u0131ndan beri silahl\u0131 m\u00fccadele veren ve Uygurlar taraf\u0131ndan \u00e7ok sevilen Osman Batur bu harekete kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Ayn\u0131 y\u0131l\u0131n Aral\u0131k ay\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k ilan edildi ve Ali Han T\u00f6re Cumhurba\u015fkan\u0131 oldu. Ayaklanma k\u0131sa s\u00fcrede di\u011fer \u015fehirlere de yay\u0131ld\u0131. \u00c7inliler Urum\u00e7i d\u0131\u015f\u0131nda kontrol\u00fc kaybettiler.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan\u2019daki bu geli\u015fmeler Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019a egemen olan Sovyetler Birli\u011fi\u2019ni do\u011fal olarak tedirgin etti. \u0130lk ba\u015flarda milliyet\u00e7i \u00c7in y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 ayaklanmay\u0131 te\u015fvik ederken \u0130li\u2019de Cumhuriyet\u2019in kurulmas\u0131 \u00fczerine tutumunu de\u011fi\u015ftirdi. T\u00fcrkler\u2019e \u00c7in\u2019le uzla\u015fmalar\u0131 i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131. Uygurlar bir kere daha \u00c7in ile Rusya\u2019n\u0131n k\u0131skac\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015flard\u0131. \u00c7aresizlik i\u00e7inde h\u00fck\u00fcmeti da\u011f\u0131tarak \u00c7in ile bar\u0131\u015f yapmay\u0131, b\u00f6ylece durumu kurtarmay\u0131 uygun g\u00f6rd\u00fcler.
\nBu s\u0131rada Ruslar Ali Han T\u00f6re\u2019yi ka\u00e7\u0131rarak bask\u0131 yapmaya ba\u015flad\u0131lar. Sonunda \u00c7in h\u00fck\u00fcmetiyle yap\u0131lan anla\u015fma \u00e7er\u00e7evesinde Uygurlar\u0131n da i\u00e7inde yer ald\u0131klar\u0131 ortak bir y\u00f6netim yap\u0131s\u0131 kuruldu. 1947 y\u0131l\u0131n\u0131n May\u0131s ay\u0131nda \u00f6\u011frenimini T\u00fcrkiye\u2019de yapan Dr.Mesut Sabri Baykuzu Do\u011fu T\u00fcrkistan Eyalet Ba\u015fkan\u0131 oldu. Bu \u00f6nemli bir geli\u015fmeydi. Yeni h\u00fck\u00fcmet vakit ge\u00e7irmeden Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrkleri\u2019nin k\u00fclt\u00fcrel, sosyal ve ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131na hizmet etmek amac\u0131yla giri\u015fimler ba\u015flatt\u0131. Bu durum hem b\u00f6lgeyi kontrolleri alt\u0131nda tutmaya \u00e7al\u0131\u015fan Ruslar\u0131, hem de milliyet\u00e7i \u00c7in h\u00fck\u00fcmetinin tepkilerine yol a\u00e7t\u0131. \u0130ki taraf aras\u0131nda yap\u0131lan i\u015fbirli\u011fi sonunda Dr.Mesut Sabri g\u00f6revden al\u0131nd\u0131; yerine Sovyetlerin sad\u0131k eleman\u0131 Burhan \u015eehidi getirildi. O s\u0131rada \u00c7in\u2019de rejim de\u011fi\u015fmi\u015f, Mao Tse Tung y\u00f6netimindeki kom\u00fcnistler iktidara gelmi\u015flerdi. Kom\u00fcnist birlikler 1949 y\u0131l\u0131n\u0131n son bahar\u0131nda Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019a girdiler ve k\u0131sa zamanda b\u00f6lgenin tamam\u0131n\u0131 i\u015fgal ettiler. \u0130sa Yusuf Alptekin ve Mehmet Emin Bu\u011fra gibi baz\u0131 T\u00fcrkistanl\u0131 liderler, m\u00fccadeleyi d\u0131\u015far\u0131da s\u00fcrd\u00fcrmek, meseleyi D\u00fcnya\u2019ya duyurmak amac\u0131yla \u00fclkeyi terk etmeye karar verdiler. Tibet \u00fczerinden Himalayalar\u2019\u0131 a\u015farak \u00f6nce Hindistan\u2019a, daha sonra T\u00fcrkiye\u2019ye intikal ettiler.<\/p>\n
DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STAN\u2019IN \u00d6NEM\u0130 VE DE\u011eER\u0130
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan \u00c7in i\u00e7in hayati \u00f6neme sahip bir b\u00f6lgedir. 1850 km2 lik alan\u0131, bir taraftan co\u011frafi konumu, jeopoliti\u011fi, di\u011fer taraftan b\u00fcy\u00fck yer alt\u0131 zenginlikleri buray\u0131 \u201cvazge\u00e7ilmez\u201d yapmaktad\u0131r. B\u00f6lgede petrol ve do\u011falgaz ba\u015fta olmak \u00fczere, ekonomik de\u011feri y\u00fcksek 150 civar\u0131nda maden \u00e7e\u015fidi bulunuyor. \u00c7in kaynaklar\u0131 Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n \u00c7in\u2019in toplam ham petrol rezervlerinin %25\u2019ini, k\u00f6m\u00fcr rezervlerinin %20\u2019sini bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Son on be\u015f y\u0131ldan beri bu kaynaklar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek amac\u0131yla \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131l\u0131yor. Yeni yollar, petrol ve do\u011falgaz boru hatlar\u0131 in\u015fa ediliyor. Bunlar bir taraftan Pasifik sahillerine, di\u011fer taraftan \u00d6zbekistan ve T\u00fcrkistan\u2019a kadar uzat\u0131l\u0131yor.
\nBu arada Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019\u0131n tarihi dokusunu eskiyle ba\u011flant\u0131 kurulamayacak \u015fekilde bozmak maksad\u0131yla seri halinde yeni in\u015faatlar yap\u0131l\u0131yor. \u015eehitlerin kimli\u011fi planl\u0131 \u015fekilde de\u011fi\u015ftiriliyor. Bu giri\u015fimler \u00f6zellikle turizme yap\u0131lan yat\u0131r\u0131mlarda g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. B\u00f6lgenin eskiden beri \u00c7inlilere ait oldu\u011funu ispatlamak maksad\u0131yla, turistlerin ilgilendi\u011fi yerlere, tarihi kal\u0131nt\u0131 s\u00fcs\u00fc verilen ta\u015flar, Buda heykelleri, \u00c7in mitolojisine ait eserler yerle\u015ftiriliyor.
\n\u00c7in\u2019in \u015fimdiki \u00e7abalar\u0131 asl\u0131nda yeni say\u0131lmaz. B\u00f6lgeyi koloni haline getirmek isteyen Man\u00e7urlar\u2019dan ba\u015flayarak, asimilasyon arzusu her d\u00f6nemde \u00c7in politikas\u0131n\u0131n eksenini olu\u015fturmu\u015ftur. Ancak b\u00fcy\u00fck n\u00fcfus \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne, askeri ve ekonomik g\u00fc\u00e7 dengesizli\u011fine ra\u011fmen umduklar\u0131 ba\u015far\u0131y\u0131 elde edemediler. Bir milleti yok edememelerinin temel nedeni m\u00fccadelenin sadece iki toplum aras\u0131nda de\u011fil, k\u00f6kleri \u00e7ok eskilere dayanan iki k\u00fclt\u00fcr ve medeniyet aras\u0131nda cereyan etmesidir. T\u00fcrkistan halk\u0131 s\u0131radan bir insan toplulu\u011fu de\u011fildir. Tarihi i\u00e7erisinde T\u00fcrk-\u0130sl\u00e2m medeniyetinin en verimli birikimlerine sahip bulunan bir millet s\u00f6z konusudur. Ba\u015fka bir ifadeyle y\u00fcz elli y\u0131ld\u0131r uygulanan \u015fiddet ve bask\u0131ya ra\u011fmen medeniyet kurmu\u015f, buna evrensel bir anlam kazand\u0131rm\u0131\u015f, cihan\u015fum\u00fcl alimler yeti\u015ftirmi\u015f olan Do\u011fu T\u00fcrkistan halk\u0131n\u0131 asimile edememelerinin \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir yan\u0131 yoktur. Diliyle, diniyle, k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle b\u00fct\u00fcnle\u015fmi\u015f bulunan Uygurlar, bir ba\u015fka kadim medeniyet ad\u0131na kendisini asimile etmeye \u00e7al\u0131\u015fan kom\u00fcnist \u00c7in\u2019in ideolojik d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme planlar\u0131n\u0131 bo\u015fa \u00e7\u0131kard\u0131lar.
\nBUG\u00dcNK\u00dc DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STANIN DURUMU
\nG\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00c7in\u2019in en b\u00fcy\u00fck problemi 1\/2 milyarl\u0131k \u00e7ok kalabal\u0131k n\u00fcfusun i\u00e7erisinde 55 farkl\u0131 etno k\u00fclt\u00fcrel kimli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kom\u00fcnist \u00c7in y\u00f6netimi fa\u015fizan y\u00f6ntemlerle, zor ve \u015fiddet kullanarak bu farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrleri e\u011fitip bir ulus in\u015fa etmek istiyor. Buna kar\u015f\u0131 koyan Tibetlilerin Uygurlar\u0131n direni\u015fini ne pahas\u0131na olursa olsun, k\u0131rmak i\u00e7in her yolu deniyor.
\nGe\u00e7en y\u00fczy\u0131ldan beri \u00c7inlilerin b\u00f6lgeye yerle\u015fmeleri te\u015fvik edilmektedir. Ancak kom\u00fcnist rejim d\u00f6neminde bu konu istek olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131, devletin temel politikas\u0131 haline geldi. 1949 da ba\u015fkent Urum\u00e7i\u2019nin n\u00fcfusunun %70\u2019i Uygurlardan olu\u015fuyordu. Do\u011fu T\u00fcrkistan genelinde \u00c7inlilerin n\u00fcfusa oran\u0131 %10\u2019u ge\u00e7miyordu. Oysa son elli y\u0131lda g\u00fcneyden getirilip yerle\u015ftirilen Han soyundan \u00c7inlilerle demografik yap\u0131 tersine \u00e7evrildi. Tipik bir Uygur kenti olan Urum\u00e7i bug\u00fcn %78 oran\u0131nda \u00c7in n\u00fcfusu bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Benzer tablo daha d\u00fc\u015f\u00fck \u00e7apta olmak \u00fczere di\u011fer \u00f6nemli \u015fehirlerde de g\u00f6zlemleniyor. Han \u00c7inlilerinin gelip yerle\u015fmeleri i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc imkan sunuluyor, maddi ve idari destekler veriliyor.
\nBu \u00e7abalara Uygurlar\u0131n sistemli olarak asimile edilmeleri amac\u0131yla k\u00fclt\u00fcrel projeler uygulan\u0131yor. Varo\u015flara itilen, gettolarda ya\u015famak zorunda b\u0131rak\u0131lan Uygurlar\u0131n dillerini unutmalar\u0131n\u0131, dinlerinden uzakla\u015fmalar\u0131n\u0131 ve \u00e7o\u011falmamalar\u0131n\u0131 sa\u011flamak amac\u0131yla \u00f6zenle haz\u0131rlanan planlar \u00e7er\u00e7evesinde her yola ba\u015fvuruluyor. \u0130lkokuldan ba\u015flayarak, e\u011fitim t\u00fcm\u00fcyle \u00c7ince yap\u0131l\u0131yor. Konf\u00fc\u00e7yus\u2019tan esinlenen geleneksel \u00c7in k\u00fclt\u00fcr politikas\u0131nda dillerinin \u00f6\u011frenilmesi, k\u00fclt\u00fcrlerinin benimsenmesi \u00c7inli olmak anlam\u0131na gelir.
\nDo\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrkleri\u2019nin milli kimliklerini korumalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yan dil fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc ortadan kald\u0131rmak asimilasyon politikas\u0131n\u0131n temel amac\u0131d\u0131r. Bu maksatla medreselerin b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Kalanlar y\u00f6netimin kontrol\u00fcne al\u0131narak, rejime sad\u0131k insanlar\u0131n yeti\u015ftirilece\u011fi ideolojik e\u011fitim merkezleri \u015feklinde kullan\u0131lmaktad\u0131r.
\nCamilerin pek \u00e7o\u011fu, \u00f6zellikle 11 Eyl\u00fcl sald\u0131r\u0131lar\u0131ndan sonra ter\u00f6r merkezleri olduklar\u0131 iddias\u0131yla kapat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Devlet memurlar\u0131n\u0131n, i\u015f\u00e7ilerin, \u00f6\u011frencilerin ibadet yerlerine gitmeleri ve ibadetle me\u015fgul olmalar\u0131 yasaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Buna ayk\u0131r\u0131 davrand\u0131klar\u0131 belirlenen ki\u015filer cezaland\u0131r\u0131yorlar; i\u015flerinden, okullar\u0131ndan at\u0131l\u0131yorlar. A\u00e7\u0131k olan camilerde ise, \u0130slami de\u011ferler de\u011fil \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin g\u00f6r\u00fc\u015fleri tebli\u011f edilmektedir.
\n\u00c7in y\u00f6netimi D\u00fcnya kamuoyunu kand\u0131rmak ve insanl\u0131k d\u0131\u015f\u0131 uygulamalar\u0131na hakl\u0131l\u0131k kazand\u0131rmak amac\u0131yla, Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n en fazla tedirgin oldu\u011fu ter\u00f6r ve radikal \u0130slam konular\u0131n\u0131 s\u00fcrekli kullanarak Uygurlar\u0131n direni\u015fini ter\u00f6r eylemi \u015feklinde tan\u0131tmak, onlar\u0131 ter\u00f6rist g\u00f6stermek istiyor. On be\u015f y\u0131ldan beri \u015eincan Kom\u00fcnist Partisi sekreteri olan Wang Lequan 2002\u2019de verdi\u011fi deme\u00e7te Uygur dilinin bilim ve teknolojiye hizmet vermeyen ilkel bir dil oldu\u011funu, Uygur gen\u00e7lerinin Han \u00c7inlileriyle e\u015fit d\u00fczeyde olabilmeleri i\u00e7in \u00c7ince \u00f6\u011frenmeleri gerekti\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti.
\nKom\u00fcnist rejimle y\u00f6netilen \u00c7in, uygulamalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan D\u00fcnya\u2019da benzeri olmayan, kom\u00fcnist y\u00f6netimler tarihinde ba\u015fka \u00f6rne\u011fi bulunmayan \u00e7ok farkl\u0131 bir \u00fclke. Ekonomik d\u00fczen yirmi y\u0131ldan beri liberal piyasa kurallar\u0131na g\u00f6re i\u015fliyor. \u00d6zel m\u00fclkiyet ve ticaret serbest b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f durumda. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k devlet kurumlar\u0131, idari ve siyasi yap\u0131, silahl\u0131 kuvvetler, e\u011fitim kurumlar\u0131 kom\u00fcnist ideolojiye s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u00c7in devleti toplumsal olaylarda, \u00f6zellikle az\u0131nl\u0131klar konusunda hi\u00e7 \u00e7ekinmeden fa\u015fist uygulamalar yap\u0131yor. 1989\u2019da Tianannen Meydan\u0131\u2019nda \u00f6zg\u00fcrl\u00fck isteyen gen\u00e7leri kitle halinde katlederken, Tibetlilere ayn\u0131 y\u00f6ntemle bast\u0131r\u0131rken, Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar\u2019a kar\u015f\u0131 da y\u0131llard\u0131r ayn\u0131 y\u00f6ntemi kullan\u0131yor.
\n26 Haziran\u2019da Urum\u00e7i\u2019den 2500 km kadar uzakdaki Guangdong Eyaleti\u2019nde bir oyuncak fabrikas\u0131nda ba\u015flayan olaylar\u0131n h\u0131zla t\u0131rmanmas\u0131n\u0131n temel nedeni, y\u00f6netime egemen olan fa\u015fizan zihniyettir. Do\u011fu T\u00fcrkistan\u2019l\u0131 gen\u00e7ler, birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce al\u0131nan bir karar uyar\u0131nca, ailelerinden kopar\u0131l\u0131yor, i\u00e7 g\u00fcc\u00fc ihtiyac\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6sterilerek binlerce km uzaktaki fabrikalara \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Bu uygulaman\u0131n esas sebebi 16-20 ya\u015f civar\u0131ndaki Uygur gen\u00e7lerini en az be\u015f alt\u0131 y\u0131l s\u00fcresince kendi k\u00fclt\u00fcr ortamlar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmak, ailelerinin etkilerini k\u0131lmak, \u00c7inlilerle harmanlamak suretiyle sosyo k\u00fclt\u00fcrel d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerine ortam haz\u0131rlamakt\u0131r.
\nOyuncak fabrikas\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan 600\u2019e yak\u0131n Uygur ile Han \u00c7inlileri aras\u0131nda ya\u015fanan gerginlik, 26 Haziran\u2019da as\u0131ls\u0131z oldu\u011fu tespit edilen bir tecav\u00fcz haberiyle patlay\u0131verdi. Han \u00c7inlileri yakalad\u0131klar\u0131 iki Uygur gencini feci \u015fekilde d\u00f6verek katlettiler. Uygurlar do\u011fal olarak olay\u0131n ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131n\u0131, faillerin belirlenip cezaland\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 beklediler. \u00c7in y\u00f6netimi oral\u0131 bile olmad\u0131. Gen\u00e7lerin al\u0131n\u0131p g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Urum\u00e7i\u2019de olay\u0131n duyulmas\u0131 \u00fczerine \u00e7o\u011funlu\u011funu \u00f6\u011frencilerin olu\u015fturdu\u011fu Uygurlar, protesto g\u00f6sterisi d\u00fczenlediler. \u00c7in g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri serinkanl\u0131 davranarak g\u00f6sterinin sakince cereyan\u0131n\u0131 sa\u011flamak yerine tam tersini yapt\u0131. Uygurlar\u2019\u0131n \u00fczerine ate\u015f a\u00e7\u0131ld\u0131. Y\u00fczlerce Uygur kendilerine \u00e7evrilen namlulardan \u00e7\u0131kan kur\u015funlarla can verdi. B\u00f6lgenin Parti Genel Sekreteri olan Wong Lenquan\u2019\u0131n bir TV kanal\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fu konu\u015fma g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerine katliam talimat\u0131n\u0131n verildi\u011fini g\u00f6steriyor: \u201cBa\u015flar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131nda hemen vurmal\u0131y\u0131z. Sald\u0131rmalar\u0131n\u0131 beklemeden hemen vurmal\u0131y\u0131z. Bu k\u0131\u015f ve \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki baharda b\u00fct\u00fcn b\u00f6lgede ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketine kar\u015f\u0131 \u0131slah faaliyeti ba\u015flat\u0131yoruz.\u201d
\n\u00c7in Devleti\u2019nin yetkili bir y\u00f6neticisinin bu s\u00f6zleri Pekin taraf\u0131ndan ne k\u0131nand\u0131 ne de yalanland\u0131. Bu tav\u0131r \u015fiddetin \u00c7in H\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan onayland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Nitekim bu do\u011frultuda talimat alan \u00c7in g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri do\u011frudan Uygurlar\u2019\u0131n kafas\u0131n\u0131 hedef al\u0131p ate\u015f a\u00e7t\u0131lar. Bu cinayetler yeterli g\u00f6r\u00fclmemi\u015f olacak ki, ellerine \u00e7ivili sopalar ve kesici aletler verilen Han \u00c7inlileri, Uygur mahallelerini bast\u0131lar. Evlerin kap\u0131lar\u0131n\u0131 k\u0131r\u0131p katliam\u0131 tamamlad\u0131lar. Benzer olaylarda vakit ge\u00e7irmeden etkili m\u00fcdahaleler yapan ve kontrol\u00fc elinde tutan \u00c7in g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri sald\u0131rganlar\u0131 \u00f6nlemek yerine yapt\u0131klar\u0131n\u0131 be\u011feniyle izlediler.<\/p>\n
DO\u011eU T\u00dcRK\u0130STAN\u2019IN GELECE\u011e\u0130NE BAKI\u015e
\nD\u00fcnya Uygurlar\u2019a uygulanan vah\u015fet kar\u015f\u0131s\u0131nda suskun kald\u0131. D\u00fcnya\u2019da bar\u0131\u015f\u0131 ve huzuru sa\u011flamak, hukukun, insan haklar\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131na hizmet etmekle y\u00fck\u00fcml\u00fc uluslararas\u0131 kurulu\u015flardan ses \u00e7\u0131kmad\u0131. Oysa Tibet i\u00e7in D\u00fcnya aya\u011fa kalkm\u0131\u015ft\u0131. T\u00fcrk ve M\u00fcsl\u00fcman bir topluma reva g\u00f6r\u00fclen vah\u015fete sessiz kalmak d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcc\u00fcd\u00fcr. \u0130nsan haklar\u0131, demokrasi, hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc gibi evrensel de\u011ferler sadece baz\u0131 \u00fclkeler ve baz\u0131 kurumlar i\u00e7in ge\u00e7erli g\u00f6r\u00fcl\u00fcyorsa bu utan\u00e7 verici bir standart farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Kendini D\u00fcnya\u2019ya nizam vermekle g\u00f6revli sayan G-8 zirvesinden en ufak bir tepkinin bile \u00e7\u0131kmamas\u0131, g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00fclkelerin ahlak\u00ee de\u011ferlere de\u011fil, ulusal \u00e7\u0131karlar\u0131na \u00f6ncelik verdiklerini g\u00f6steriyor.
\nDi\u011fer taraftan \u015eanhgay \u0130\u015f Birli\u011fi \u00d6rg\u00fct\u00fc \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda \u00c7in ile birlikte olan Kazakistan, \u00d6zbekistan, K\u0131rg\u0131zistan ile T\u00fcrkmenistan ve Azerbaycan da sessiz izleyici olmay\u0131 tercih ettiler. \u0130ki y\u00fcz y\u0131ldan beri \u00c7in zulm\u00fcnden ka\u00e7an y\u00fcz binlerce Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131\u2019n\u0131n s\u0131\u011f\u0131nd\u0131\u011f\u0131 kom\u015fu \u00fclkelerin, yani Bat\u0131 T\u00fcrkistan\u2019\u0131n olaylara seyirci kalmas\u0131n\u0131n hakl\u0131 bir gerek\u00e7esi olamaz. Bu elem verici tablo T\u00fcrk D\u00fcnyas\u0131 kavram\u0131n\u0131n alg\u0131lanmas\u0131nda ne derece yetersiz ve naif kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131, bu hususta al\u0131nmas\u0131 icap eden \u00e7ok mesafelerin bulundu\u011funu g\u00f6steriyor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye\u2019de baz\u0131 s\u00f6zde ayd\u0131nlar Solcu, \u0130slamc\u0131, Liberal ama hepsi Bat\u0131c\u0131 bir amac\u0131 benimsemi\u015f bu ayd\u0131nlar, \u00c7in\u2019in Uygur katliam\u0131 \u00fczerinden ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 K\u00fcrt\u00e7\u00fcl\u00fc\u011fe pay \u00e7\u0131karmak gayretine girdiler. Uygurlara yap\u0131lanlar\u0131 vesile k\u0131larak mistik K\u00fcrt \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 yakla\u015f\u0131m\u0131na \u00f6zg\u00fc demokrasi, insan haklar\u0131, e\u015fitlik retori\u011fini siyasi zemine ta\u015f\u0131d\u0131lar.<\/p>\n
Halbuki tarihte hi\u00e7 bir zaman bir K\u00fcrt milleti olmad\u0131, K\u00fcrt devleti olmad\u0131, K\u00fcrt medeniyeti yoktur, K\u00fcrt edebiyat\u0131 yoktur, K\u00fcrtler\u2019in ortak bir dili de yoktur. K\u00fcrtler\u2019e ait bir tek an\u0131t, bir tek dikilita\u015f, bir tek yaz\u0131l\u0131 kitabe yoktur,\u201d deseniz, hemen Mahabat Cumhuriyeti\u2019ni \u00f6ne s\u00fcrerler!
\nK\u00fcrtler\u2019in devlet kurma faaliyeti daima, i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00fclkenin yabanc\u0131lar taraf\u0131ndan i\u015fg\u00e2li s\u0131ras\u0131nda, kendi devletlerine ihanet \u015feklinde ve i\u015fgalcilerin deste\u011fi ile i olmu\u015ftur. Ve tabii ba\u015far\u0131ya ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r!
\nIrak\u2019ta Amerikan i\u015fg\u00e2li ve deste\u011fi ile Talabani ve Barzani\u2019nin s\u00f6z\u00fcmona kurdu\u011fu iki ayr\u0131 uyduruk federe devlet gibi, Mahabat Cumhuriyeti\u2019de o d\u00f6nemde \u0130ran\u2019\u0131 i\u015fgal eden Ruslar ve \u0130ngilizler\u2019in sayesinde s\u00f6z\u00fcmona kurulmu\u015f idi.<\/p>\n
Oysa Uygurlar kadim Uygur medeniyetini yaratan T\u00fcrk tarihinde ilk yerle\u015fik hayata ge\u00e7en,T\u00fcrk Milletinin ilk k\u00fclt\u00fcr ve medeniyetini \u015fekillendiren ve modern anlamda Uygur \u2013 T\u00fcrk devletini kuran \u00e7ok kadim T\u00fcrk boylar\u0131ndand\u0131r. T\u00fcrk tarihinde ilk \u015fehircilik,Mimarl\u0131k,din ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn temellerini atm\u0131\u015flar ayn\u0131 zamanda modern tar\u0131m yapm\u0131\u015flar ve tarihi iqem yolunuun ilk Kervanc\u0131lar\u0131 ve t\u00fcccarlar\u0131 olarak tarihe ge\u00e7mi\u015flerdir. T\u00fcrk tarihinde ilk defa \u015fehir ve kasabalar kurmu\u015f ve ilk T\u00fcrk mimari eserlerini in\u015fa etmi\u015flerdir. \u015eehir hay\u0131t\u0131 ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ba\u015flatm\u0131\u015flar ve 18 harften olu\u015fan ilk T\u00fcrk alfabesi olan Uygur alfabesini icat eetmi\u015flerdir. Uygur T\u00fcrkleriinde okur yazar oran\u0131 hayli y\u00fcksekti, T\u00fcreyi\u015f ve G\u00f6\u00e7 destanlar\u0131 Uygurlara ait olup, \u201cOrta Oyunu\u201d Uygurlardan gelmektedir. G\u00f6k tanr\u0131 inanc\u0131n\u0131 terk edip yabanc\u0131lar\u0131n dinine inanan ilk T\u00fcrk toplulu\u011fudur , B\u00f6g\u00fc Ka\u011fan zaman\u0131nda Mani dinine girmi\u015flar ve daha sonra Karahanl\u0131lar zaman\u0131nda islam dinini kabul ederek T\u00fcrk tarihinin en en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve en muhte\u015fem devrini T\u00fcrk Milletine arma\u011fan etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Uygurlar\u0131n d\u00fcnya medeniyetine katk\u0131lar (\u0131Bir su m\u00fchendislik harikas\u0131 olan karizler Uygurlar\u0131n bulu\u015fudur,Akupunkt\u00fcr Tedavi Y\u00f6ntemi Uygurlar\u0131n Bulu\u015fudur,Hastal\u0131klar\u0131n M\u00fczikle Tedvi Y\u00f6ntemi Bir Uygur Bulu\u015fudur<\/p>\n
K\u00fcrtlerin D\u00fcnyamedeniyetine hi\u00e7 bir katk\u0131lar\u0131 yoktur.Zaten Tarihte K\u00fcrt ve K\u00fcrdistan ad\u0131yla kurulmu\u015f bir devlete rastlamazs\u0131n\u0131z.<\/p>\n
T\u00fcrkiyede baz\u0131 \u00e7evreler Do\u011fu T\u00fcrkistan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketiyle K\u00fcrt ayr\u0131l\u0131k\u00e7\u0131 hareketini ili\u015fkilendirme hatas\u0131na d\u00fc\u015ferler, g\u00fcya her iki olay\u0131nda arkas\u0131nda ABD vard\u0131r.senaryosunu \u00fcretirler,bunlar yabilerek \u00c7inin s\u00f6zc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc,yaparlar,ya bilmeyerek, Do\u011fu T\u00fcrkistan Ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k hareketi ABD s\u00fcper g\u00fc\u00e7 olmadan \u00e7ok eskilere dayan\u0131r, man kafalar, Do\u011fu t\u00fcrkistan tarihini iyi inceleyin,ABD\u2019nin do\u011fu T\u00fcrkistan sorunuyla ilgisi \u00e7ok yenidir.Hem ABD ilgileniyor diye mi bu sorun ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, \u00c7inli i\u015fgalcilerin ve s\u00f6zc\u00fclerinin iddias\u0131na g\u00f6re Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131lar mutluysa niye s\u00fcrekli ayaklanmalar,\u00e7\u0131k\u0131yor,binlerce Do\u011fu T\u00fcrkistanl\u0131 \u00c7in z\u00fclmunden ka\u00e7mak i\u00e7in yurtd\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7\u0131yor?Do\u011fu T\u00fcrkistanda 3 milyon \u0130nsan \u00c7inin Naz\u0131 kamplar\u0131nda zorla niye al\u0131 konuyor?<\/p>\n
T\u00fcrkiyedeki baz\u0131 bo\u015f kafalar\u0131 \u00c7inin g\u00f6n\u00fcll\u00fc ajanlar\u0131 \u00c7inin Do\u011fu T\u00fcrkistandaki z\u00fclmunun \u00fczerini \u00f6rtmeye kalksa da onlara\u00c7inin zorba k\u0131z\u0131l fa\u015fist diktat\u00f6r\u00fc Maonun bir s\u00f6z\u00fcyle cevap vereyim,Mao demi\u015f ki: \u201cNerde zul\u00fcm varsa, orada direni\u015f vard\u0131r.\u201dDo\u011fu T\u00fcrkistan ger\u00e7e\u011fi,Uygurlar\u0131n var olma m\u00fccadelesi ve direni\u015fi s\u00fcr\u00fcyor.Bu direni\u015f ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131\u011fa kadar s\u00fcrecektir. \u00c7in D\u00fcnyan\u0131n en kalabal\u0131k \u00fclkesi olsada m\u00fchim olan inan\u00e7 ve direni\u015ftir.Her direni\u015f yeni bir dirli\u015fe G\u00f6kbayra\u011f\u0131n \u00f6zg\u00fcrce Do\u011fu T\u00fcrkistan semalar\u0131nda dalgalanaca\u011f\u0131 g\u00fcnlere bir \u0130\u015farettir.<\/p>\n
Tanr\u0131 T\u00fcrk\u00fc Korusun ve Y\u00fcceltsin!<\/p>\n
Kaynak : Tahtapoot.com.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Y\u00fccel TANAY T\u00fcrkiye\u2019deki \u00c7inseviciler ve \u0130\u015fgalci \u00c7in\u2019in kiral\u0131k Kalem\u015f\u00f6rleri ile baz\u0131 masa ba\u015f\u0131 Gazetecileri ve bir k\u0131s\u0131m cahil ve nadan bo\u015f kafal\u0131 s\u00f6zde yazar \u00e7izer tak\u0131m\u0131, bu \u00fclkede ya\u015fayan T\u00fcrklerin \u00c7in\u2019in \u0130\u015fgal,zul\u00fcm ve soyk\u0131r\u0131mlar\u0131na kar\u015f\u0131 tepki ve ba\u015fkald\u0131r\u0131 eylemlerini ve diasporada ya\u015fayan Do\u011fu T\u00fcrkistan T\u00fcrklerinin ve onlar\u0131n kurduklar\u0131 Kurum ve Kurulu\u015flar\u0131n\u0131n bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ve yasal faaliyetlerini […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-1898","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1898","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1898"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1898\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1899,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1898\/revisions\/1899"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1898"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1898"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1898"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}