
{"id":1884,"date":"2018-09-17T09:07:52","date_gmt":"2018-09-17T06:07:52","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=1884"},"modified":"2018-09-26T19:20:48","modified_gmt":"2018-09-26T16:20:48","slug":"divanul-lugatit-turk-icin-oldurulen-bilim-adamlari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=1884","title":{"rendered":"Divan\u2019\u00fcl L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk i\u00e7in \u00f6ld\u00fcr\u00fclen Bilim Adamlar\u0131"},"content":{"rendered":"<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" class=\"wp-image-1000 aligncenter\" src=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2018\/03\/kashgari-293x300.jpg\" alt=\"\" width=\"466\" height=\"477\" srcset=\"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2018\/03\/kashgari-293x300.jpg 293w, https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/wp-content\/uploads\/2018\/03\/kashgari.jpg 400w\" sizes=\"auto, (max-width: 466px) 100vw, 466px\" \/><\/p>\n<p>Dr. Fahri Solak (Marmara \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim \u00dcyesi)<\/p>\n<p>Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2019un kaleme ald\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur eseri Divan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fc terc\u00fcme etmek isteyen \u00e7ok say\u0131da T\u00fcrk bilim adam\u0131 Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. \u0130\u015fte Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan katledilen T\u00fcrk bilim adamlar\u0131\u2026<br \/>\nD\u00fcnya \u00fczerinde bir kitap, bas\u0131m\u0131 i\u00e7in bu kadar \u00e7ok say\u0131da bilim adam\u0131n\u0131n can vermesine sebep olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu kitab\u0131n ismi; Divan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk, yazar\u0131 da b\u00fcy\u00fck bilgin Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2026 Bu sene 1000\u2032nci do\u011fum y\u0131l\u0131 kutlanan ve 2008 y\u0131l\u0131 da kendi y\u0131l\u0131 ilan edilen Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2019un T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin ilk b\u00fcy\u00fck s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc ve ilk T\u00fcrk ansiklopedisi olan Divan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk, tam 800 y\u0131l boyunca ortada yoktu; t\u0131pk\u0131 bir di\u011fer kitab\u0131 Kitab\u2019\u00fcl Cevahir gibi\u2026<\/p>\n<p>Divan-\u0131 L\u00fcgat\u2019it T\u00fcrk, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131nda, Ali Emiri taraf\u0131ndan bulundu. Avrasya Yazarlar Birli\u011fi Genel Ba\u015fkan\u0131 Yakup Deli\u00f6mero\u011flu, kitab\u0131n bulunu\u015funu \u015f\u00f6yle anlat\u0131yor: \u201cKitab\u0131 sahaflarda Ali Emiri Efendi buldu. Ali Emiri Efendi, kitab\u0131 sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131nda duydu\u011fu sevincini \u015fu \u015fekilde dile getirir: \u2018Bu kitab\u0131 ald\u0131m; eve geldim. Yeme\u011fi i\u00e7me\u011fi unuttum\u2026 Bu kitab\u0131 sahaf Burhan 33 liraya satt\u0131. Fakat ben bunu birka\u00e7 misli a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndaki elmaslara, z\u00fcmr\u00fctlere de\u011fi\u015fmem.\u2019 B\u00fcy\u00fck bir co\u015fku i\u00e7inde olan Ali Emiri Efendi kitab\u0131n\u0131 kimseye g\u00f6stermek istemedi. Hem kitab\u0131 k\u0131skan\u0131yor ve hem de kaybolmas\u0131ndan endi\u015fe ediyordu. Devrin \u00fcnl\u00fc simalar\u0131 Ziya G\u00f6kalp ve Fuad K\u00f6pr\u00fcl\u00fc gibi \u015fah\u0131slar, Ali Emiri Efendi\u2019nin Divan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fc buldu\u011funu i\u015fitmi\u015f ve g\u00f6rmek istemi\u015flerse de Ali Emiri Efendi onlar\u0131 kitaba yana\u015ft\u0131rmam\u0131\u015ft\u0131. Kitab\u0131 sadece \u00e7ok g\u00fcvendi\u011fi Kilisli R\u0131fat Efendi\u2019ye g\u00f6steriyordu.<\/p>\n<p>Ali Emiri Efendi sat\u0131n ald\u0131\u011f\u0131nda, kitap h\u0131rpalanm\u0131\u015f ve y\u0131pranm\u0131\u015f bir vaziyetteydi. \u015eirazeleri \u00e7\u00f6z\u00fclm\u00fc\u015f, formalar\u0131 da\u011f\u0131lm\u0131\u015f, sayfalar\u0131 birbirine kar\u0131\u015fm\u0131\u015f ve numaralar\u0131 da yoktu. Bu sebeple kitab\u0131n eksik mi, tam m\u0131 oldu\u011fu belli de\u011fildi. Ali Emiri Efendi bunun tespitini Kilisli R\u0131fat Efendi\u2019ye yapt\u0131rd\u0131. Kilisli R\u0131fat Efendi, iki ay m\u00fcddetle kitab\u0131 \u00fc\u00e7 kere okudu, kar\u0131\u015fm\u0131\u015f sayfalar\u0131 yerli yerine koydu ve numaraland\u0131rd\u0131. Daha sonra da kitap Matbaa-i Amire\u2019de \u00fc\u00e7 y\u0131l s\u00fcren bir maceran\u0131n ard\u0131ndan bas\u0131ld\u0131.\u201d<\/p>\n<p>Yakup Deli\u00f6mero\u011flu, kitab\u0131 kendi dillerine terc\u00fcme etmek isteyen \u00e7ok say\u0131da T\u00fcrk bilim adam\u0131n\u0131n da bu yolda Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan \u015fehit edildi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. \u0130\u015fte Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan katledilen T\u00fcrk bilim adamlar\u0131\u2026<\/p>\n<p>D\u00eev\u00e2n \u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fcn T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131nda ilk terc\u00fcme giri\u015fimi Azerbaycan\u2019da oldu. Sovyet Bilimler Akademisi\u2019nin Azerbaycan \u015eubesi, bu i\u015f i\u00e7in Halid Said Hocayev\u2019i g\u00f6revlendirir. Hocayev, 1935-37 y\u0131llar\u0131nda bu g\u00f6revi tamamlar. Fakat Hocayev ve yard\u0131mc\u0131lar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n m\u00fckafat\u0131, \u00f6l\u00fcm olur.<\/p>\n<p>1937 y\u0131l\u0131nda bu kez me\u015fhur Uygur \u015fairi Kutluk \u015eevki ve e\u011fitimci \u015fair Muhammed Ali D\u00eev\u00e2n \u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fc Uygurcaya terc\u00fcme ettikleri i\u00e7in katledilirler ve b\u00fct\u00fcn \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yak\u0131l\u0131r. Kutluk \u015eevki, hac yolculu\u011fu s\u0131ras\u0131nda u\u011frad\u0131\u011f\u0131 \u0130stanbul\u2019dan Kilisli bask\u0131s\u0131n\u0131 alarak \u00fclkesine g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bilim d\u00fcnyas\u0131na hizmet i\u00e7in giri\u015ftikleri i\u015f, kendi sonlar\u0131n\u0131 haz\u0131rlar.<\/p>\n<p>Uygurlar, 1944 y\u0131l\u0131nda \u015earki T\u00fcrkistan Devleti\u2019ni kurduklar\u0131nda, ilk i\u015f olarak D\u00eev\u00e2n \u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fcn terc\u00fcmesi i\u015fine giri\u015firler. Bu i\u015f i\u00e7in me\u015fhur \u00e2lim \u0130smail Damollam g\u00f6revlendirilir. Birinci cildin terc\u00fcmesi tamamlanm\u0131\u015ft\u0131r ki, Rusya ile \u00c7in anla\u015farak \u015earki T\u00fcrkistan Devleti ortadan kald\u0131r\u0131l\u0131r ve \u0130smail Damollam \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr. \u015earki T\u00fcrkistan\u2019\u0131n K\u0131z\u0131l \u00c7in taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesinden sonra Uygur b\u00f6lgesinde Sinjang \u00d6zerk Y\u00f6netimi kurulur. Ka\u015fgar b\u00f6lgesinin Valisi Seyfulla Seyfullin, maddi kaynak da ay\u0131rarak tan\u0131nm\u0131\u015f \u015fair ve tarih\u00e7i Ahmed Ziya\u00ee\u2019yi, D\u00eev\u00e2n \u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fcn terc\u00fcmesi i\u00e7in resmen g\u00f6revlendirir. 1952-54 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Divan\u0131n terc\u00fcmesi tamamlan\u0131r ve Pekin\u2019e bas\u0131lmas\u0131 i\u00e7in g\u00f6nderilir. Bask\u0131n\u0131n giderleri de Ka\u015fgar valili\u011fi b\u00fct\u00e7esinden ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak Pekin \u201ckar\u015f\u0131 devrimcilik ve milliyet\u00e7ilik\u201d su\u00e7lamalar\u0131 ile Ahmet Ziya\u00ee\u2019yi 20 y\u0131l a\u011f\u0131r hapse mahk\u00fbm eder ve Ziya\u00ee cezaevinde i\u015fkence alt\u0131nda can verir, divan\u0131n b\u00fct\u00fcn terc\u00fcmeleri de yak\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Y\u0131lmayan Uygurlar\u0131n bir ba\u015fka giri\u015fimi, 1960-63 y\u0131llar\u0131nda, \u00c7in \u0130limler Akademisi \u015eincang B\u00f6l\u00fcm\u00fc M\u00fcd\u00fcr Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Uygur Sayrami taraf\u0131ndan hayata ge\u00e7irilir. Fakat hem Sayrani yard\u0131mc\u0131lar\u0131yla birlikte \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcr hem de terc\u00fcmenin metinleri yak\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Uygurlar\u0131n Divan\u2019a merak\u0131 b\u00fct\u00fcn bu olanlara ra\u011fmen azalmamakta aksine artmaktad\u0131r. Halk\u0131n ve ayd\u0131nlar\u0131n yo\u011fun iste\u011fi ile D\u00eev\u00e2n \u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk \u0130brahim Muti\u2019in y\u00f6netiminde Abdusselam Abbas, Abdurrahim \u00d6tk\u00fcr, Abdurrahim Habibulla, Abdulre\u015fit Kerim Sait, Abdulhamit Yusufi, Halim Salih, Hac\u0131 Nur Hac\u0131, Osman Muhammed Niyaz, Emin Tursun, Sabit Ruzi, Muhammet Emin ve Mirsultan Osmanov\u2019dan olu\u015fan 12 ki\u015filik komisyon taraf\u0131ndan terc\u00fcme edilir. Bu terc\u00fcme ile Divan, 1981-84 y\u0131llar\u0131nda Urim\u00e7i\u2019de 3 cilt halinde ve 10 bin n\u00fcsha bas\u0131l\u0131r.<\/p>\n<p>Divan\u2019\u00fcl L\u00fcgat\u2019it T\u00fcrk, Kazakistan ve Azerbaycan\u2019da ise SSCB\u2019nin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra yay\u0131nlanabildi.<\/p>\n<p>Kaynak: www.dunyabizim.com<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dr. Fahri Solak (Marmara \u00dcniversitesi \u00d6\u011fretim \u00dcyesi) Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud\u2019un kaleme ald\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur eseri Divan\u00fc L\u00fcgati\u2019t T\u00fcrk\u2019\u00fc terc\u00fcme etmek isteyen \u00e7ok say\u0131da T\u00fcrk bilim adam\u0131 Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. \u0130\u015fte Rus ve \u00c7inliler taraf\u0131ndan katledilen T\u00fcrk bilim adamlar\u0131\u2026 D\u00fcnya \u00fczerinde bir kitap, bas\u0131m\u0131 i\u00e7in bu kadar \u00e7ok say\u0131da bilim adam\u0131n\u0131n can vermesine sebep olmam\u0131\u015ft\u0131r. Bu [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[15],"tags":[],"class_list":["post-1884","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uygur-tarihi-ve-kulturu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1884","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1884"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1884\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1933,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1884\/revisions\/1933"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1884"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1884"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1884"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}