{"id":122,"date":"2013-04-24T11:29:47","date_gmt":"2013-04-24T08:29:47","guid":{"rendered":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=122"},"modified":"2013-04-25T17:49:07","modified_gmt":"2013-04-25T14:49:07","slug":"farabi-870-950","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/?p=122","title":{"rendered":"Farabi (870 – 950)"},"content":{"rendered":"

\"Farabi\"<\/a><\/p>\n

Farabi (Ab\u016b Nasr Muhammad al-F\u0101r\u0101b) bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda bilinen ad\u0131yla Alpharabius 8. ve 13. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131ndaki \u0130slam’\u0131n Alt\u0131n \u00c7a\u011f\u0131’nda ya\u015fam\u0131\u015f \u00fcnl\u00fc filozof ve bilim adam\u0131. Ayn\u0131 zamanda g\u00f6kbilimci, mant\u0131k\u00e7\u0131 ve m\u00fczisyendir.
\nYorumlar\u0131 ve incelemeleri sayesinde Farabi orta\u00e7a\u011f islam ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda muallim-i s\u00e2n\u00ee (ikinci \u00f6\u011fretmen) olarak bilinir. “Birinci \u00f6\u011fretmen” ise Aristo’dur.<\/p>\n

Biografi<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin k\u00f6kenine ve soya\u011fac\u0131na ili\u015fkin elde bulunan temel kay\u0131tlar, di\u011fer \u00e7a\u011fda\u015flar\u0131nda da oldu\u011fu gibi, onun ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde yaz\u0131lm\u0131\u015f olan biyografiler de\u011fil, sonraki d\u00f6nemlerde rivayetlerden veya tahminlerden yola \u00e7\u0131karak yaz\u0131lm\u0131\u015f olan belgelerdir. Ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fcne ili\u015fkin kaynaklar olduk\u00e7a yetersiz ve ancak hakk\u0131nda genel bir bilgi verebilecek d\u00fczeydedir. En erken ve g\u00fcvenilir say\u0131labilecek kaynaklar ancak 6.\/12. y\u00fczy\u0131la kadar geriye gider. Farabi’nin, d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131 \u00fczerinde \u00f6nemli etkisi olmas\u0131na ra\u011fmen, ne ard\u0131llar\u0131 ne izleyicileri ne de di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar onunla ilgili bir biyografi haz\u0131rlamam\u0131\u015flard\u0131r. 6.\/12. y\u00fczy\u0131ldan \u00f6nceki kaynaklar iki gruptan olu\u015fur. Farabi taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nm\u0131\u015f ve \u0130bn Eb\u00ee Useybia \u00a0taraf\u0131ndan saklanm\u0131\u015f olan otobiyografik bir metin par\u00e7as\u0131. Bu metinde Farabi, antik \u00e7a\u011fdan o g\u00fcne kadar mant\u0131k ve felsefe e\u011fitiminin nas\u0131l geli\u015fti\u011fini a\u00e7\u0131klar. \u00a0El-Mes\u00fbd\u00ee, \u0130bn Nedim ve \u0130bn Havkal ile ona bir biyografi adam\u0131\u015f olan Said el-End\u00fcl\u00fcsi’nin (d. 1070) notlar\u0131.
\nBelli ba\u015fl\u0131 Arap biyografi yazarlar\u0131 Farabi hakk\u0131nda kapsaml\u0131 biyografiler olu\u015fturmaya kalk\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda, ellerinde o kadar az bilgi vard\u0131 ki, bu durum Farabi hakk\u0131nda bilinen baz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck detaylar\u0131n \u00fczerine kurulan tahmini \u00f6yk\u00fclerden, tarafl\u0131 \u015fekilde yeniden kurulmu\u015f ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerine, hatta efsanelere kadar bir dizi uydurma \u00f6yk\u00fcn\u00fcn ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden oldu.[1] Filozof’un sonraki d\u00f6nemlerde yaz\u0131lan bir\u00e7ok modern biyografisi de i\u015fte bu uydurulmu\u015f malzemelerden yeniden t\u00fcretildi. 6.\/12. y\u00fczy\u0131l ve sonras\u0131na ait bu biyografiler esas olarak \u00fc\u00e7 biyografi metninden olu\u015fur, di\u011ferleri ise bu \u00fc\u00e7 metni esas alan ya da bunlar\u0131n sonraki yeniden kurgulamalar\u0131ndan ibarettir. \u0130bn Eb\u00ee Useybia taraf\u0131ndan temsil edilen Suriye ekol\u00fc \u0130bn Hallikan’a ait olan Wafay\u0101t al-a\u02bfy\u0101n wa-anb\u0101\u02be abn\u0101\u02be az-zam\u0101n (\u00dcnl\u00fc ki\u015filerin \u00f6l\u00fcmleri ve \u00e7a\u011f\u0131n evlatlar\u0131n\u0131n tarihi) adl\u0131 eseri \u1e92ah\u012br-al-D\u012bn Beyhaki’n\u0131n (d.1097) temsil etti\u011fi yetersiz ve efsanevi do\u011fu ekol\u00fc.
\nKendi eserlerinden tesad\u00fcfen elde edilmi\u015f bilgilere g\u00f6re zaman\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Ba\u011fdat’ta Yuhanna bin Haylan, Yahya bin Adi ve Abu \u0130shak \u0130brahim el-Ba\u011fdadi gibi h\u0131ristiyan alimlerle ge\u00e7irmi\u015f oldu\u011fu rivayet edilir. Daha sonra ise \u015eam, Suriye ve M\u0131s\u0131r’da ya\u015fam\u0131\u015f ve 950-1 y\u0131llar\u0131nda \u015eam’da \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Ad\u0131<\/strong><\/p>\n

Tam ad\u0131 hemen t\u00fcm kaynaklarda, \u00f6zellikle de en eski ve g\u00fcvenilir olanlardan biri olan El-Mes\u00fbd\u00ee’nin kabul etti\u011fi gibi Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed el-Farabi’dir. Ancak Farabi’ye ait baz\u0131 el yazmalar\u0131nda Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed el-Tarkan\u00ee olarak da ge\u00e7er. Burdaki Tarkan ailevi k\u00f6keni ya da bir \u00fcnvan\u0131 belirtmekte kullan\u0131lan bir nisbet \u00a0gibi durmaktad\u0131r.[1] Farabi’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde ve hemen sonras\u0131nda b\u00fcy\u00fckbabas\u0131n\u0131n ad\u0131na ili\u015fkin bir \u015fey g\u00f6r\u00fcnmemesine kar\u015f\u0131n, sonraki d\u00f6nem metinlerinde \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 \u015fekilde Farabi’nin soya\u011fac\u0131na ili\u015fkin yeni bir isim belirir: Avzala\u011f. Avzala\u011f, \u0130bn Eb\u00ee Useybia’ya g\u00f6re Farabi’nin dedesinin ad\u0131yken, \u0130bn Hallikan dedesinin babas\u0131 oldu\u011funu ileri s\u00fcrer. Bu iki yazar ayn\u0131 d\u00f6nemlerde ya\u015fam\u0131\u015f olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n Avzala\u011f ismini ilk kullanan \u0130bn Eb\u00ee Useybia’d\u0131r, \u0130bn Hallilan ise nas\u0131l telaffuz edildi\u011fini yazm\u0131\u015ft\u0131r. Modern T\u00fcrk yazarlar ve baz\u0131 ba\u015fka kaynaklar ise, yeterli bir a\u00e7\u0131klama yapmaks\u0131z\u0131n ismin Avzala\u011f \u015feklinde de\u011fil Uylu\u011f \u015feklinde telaffuz edilmesi gerekti\u011fini yazarlar.<\/p>\n

Do\u011fum Yeri\u00a0<\/strong><\/p>\n

Do\u011fum yeri baz\u0131 kaynaklarda B\u00fcy\u00fck Horasan’daki Faryab olarak baz\u0131 kaynaklarda ise bug\u00fcn Kazakistan topraklar\u0131nda bulunan Seyhun k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Farab \u015fehri olarak g\u00f6sterilir. Farabi ile hemen hemen ayn\u0131 d\u00f6nemlerde ya\u015fam\u0131\u015f olan \u0130bn Havkal Farabi’nin \u00f6l\u00fcm\u00fcnden 27 y\u0131l sonra yazd\u0131\u011f\u0131 Yollar ve \u00fclkeler (el-mes\u00e2lik-\u00fc ve ‘l-mem\u00e2lik) adl\u0131 eserinde Farabi’nin k\u00fc\u00e7\u00fck bir kale olan Vesic’de do\u011fdu\u011funu s\u00f6yler. Vesic k\u00fc\u00e7\u00fck bir yer oldu\u011fu i\u00e7in nisbesinde ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu Farab \u015fehrini kullanm\u0131\u015f olmal\u0131d\u0131r. Buna kar\u015f\u0131n \u0130bn-\u00fcl Nedim ve Beyhaki Horasan’daki Faryab’\u0131[1] i\u015faret ederler. Farabi’nin etnik k\u00f6keninin T\u00fcrk m\u00fc Fars m\u0131 oldu\u011fu \u00e7er\u00e7evesindeki tart\u0131\u015fmaya benzer \u015fekilde do\u011fum yeri konusunda da bir tart\u0131\u015fma s\u00fcregelmi\u015ftir. Buna g\u00f6re Fars k\u00f6kenli oldu\u011funu s\u00f6yleyenler B\u00fcy\u00fck Horasan’daki Faryab’da do\u011fdu\u011funu, T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011funu s\u00f6yleyenler de daha do\u011fuda, \u015fimdiki Kazakistan’daki Farab’da do\u011fdu\u011funu ileri s\u00fcrerler.
\nEski Fars\u00e7a’da P\u0101r\u0101b (Hud\u00fbd el-\u00e2lem’de belirtildi\u011fine g\u00f6re) ya da F\u0101ry\u0101b (P\u0101ry\u0101b da denilir), “nehir yata\u011f\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirerek sulanm\u0131\u015f toprak” anlam\u0131nda kullan\u0131lan yayg\u0131n bir yer ad\u0131d\u0131r. 13. y\u00fczy\u0131lda ise Farab, Seyhun k\u0131y\u0131s\u0131ndaki Farab \u015fehrinin ad\u0131 olarak bilinir.<\/p>\n

Etnik K\u00f6keni<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin etnik k\u00f6kenine ili\u015fkin farkl\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler vard\u0131r. Dimitri Gutas’a g\u00f6re ” sonu\u00e7 olarak, Farabi’nin etnik k\u00f6kenini bulmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, bu konuda karar vermek i\u00e7in yeterli delil olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, yarars\u0131z bir \u00e7abad\u0131r.” David C. Reisman’a g\u00f6re bu biyografik olgular karanl\u0131kta kalm\u0131\u015f, \u00f6nemli olmayan ayr\u0131nt\u0131lard\u0131r, ancak yine de orta\u00e7a\u011f biyografi yazarlar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi hayali \u00f6yk\u00fclerle bezenmi\u015f abartmalara veya modern yazarlar\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 gibi eserlerinin uydurma yorumlar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak Farabi’nin etnik kimli\u011fi ve dinsel aidiyetine ili\u015fkin bir \u00e7eki\u015fmeye girilmesine kar\u015f\u0131 durmal\u0131y\u0131z.” Oxford Encyclopaedia of African Thought ‘a g\u00f6re ise ” Farabi’nin k\u00f6keni kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde veya 950’deki \u00f6l\u00fcm\u00fcnden k\u0131sa s\u00fcre sonra kimse taraf\u0131ndan kayda ge\u00e7irilmemi\u015f oldu\u011fu i\u00e7in, onun etnik k\u00f6kenine ve do\u011fum yerine ili\u015fkin kay\u0131tlar\u0131n hepsi rivayetlere dayanmaktad\u0131r.”<\/p>\n

Fars K\u00f6keni Teorisi<\/strong><\/p>\n

Orta\u00e7a\u011f Arap tarih\u00e7isi ve Farabi’nin “\u02bfOy\u016bn” adl\u0131 ilk biyografisinin yazar\u0131 olan \u0130bn Eb\u00ee Useybia, Farabi’nin babas\u0131n\u0131n Farsl\u0131 oldu\u011funu yazar. Yine 13. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f olan ve Farabi’nin erken d\u00f6nem biyografilerinden birini yazan \u015eemseddin e\u015f-\u015eehrez\u00fbr\u00ee”ye g\u00f6re Farsl\u0131 bir ailede d\u00fcnyaya gelmi\u015ftir. \u00a0Ayr\u0131ca Farabi’nin, eserlerinde Fars\u00e7a ve So\u011fdca \u00e7ok say\u0131da kaynak ve dipnot kullanmas\u0131na, hatta Yunanca’dan al\u0131nt\u0131lar yapmas\u0131na kar\u015f\u0131n, ilgin\u00e7 \u015fekilde T\u00fcrk\u00e7e’den hi\u00e7 bir al\u0131nt\u0131 yapmam\u0131\u015ft\u0131r. Farabi’nin ana dili So\u011fdca veya T\u00fcrki dillerden biri de olabilece\u011fi gibi Farab’\u0131n ahalisinin konu\u015ftu\u011fu dil de olabilir. Muhammad Javad Mashkoor ise Fars\u00e7a konu\u015fan Orta Asya k\u00f6kenli oldu\u011fu \u015feklinde bir arg\u00fcman geli\u015ftirmi\u015ftir.[21] Fars k\u00f6keni benzer \u015fekilde ba\u015fka kaynaklarda da ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

T\u00fcrk K\u00f6keni Teorisi\u00a0<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin T\u00fcrk k\u00f6kenli oldu\u011funu ileri s\u00fcren en eski kaynak \u0130bn Halikan (\u00f6. 1282) olmu\u015ftur. Farabi’nin Fars k\u00f6kenli oldu\u011funu ileri s\u00fcren Useybia’n\u0131n \u00e7a\u011fda\u015f\u0131d\u0131r ve 669\/1271’de tamamlad\u0131\u011f\u0131 “”Wafayat” adl\u0131 eserinde Farabi’nin bug\u00fcn ad\u0131 Otrar olan Farab kenti yak\u0131n\u0131ndaki Wasij k\u00f6y\u00fcnde, T\u00fcrk bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldi\u011fini yazar. \u0130bn Halikan’\u0131n takip\u00e7isi olan modern yazarlar \u0130bn Halikan’\u0131 referans alarak Farabi’nin T\u00fcrk oldu\u011funu yazarlar. \u0130bn Halikan’\u0131n Farabi i\u00e7in “el T\u00fcrk” lakab\u0131n\u0131 kullanm\u0131\u015f olmas\u0131 Dimitri Gulas gibi yazarlar taraf\u0131ndan ele\u015ftirilmi\u015ftir. Bu ele\u015ftirilerde Farabi’nin hi\u00e7 bir zaman b\u00f6yle bir lakap kullanmad\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Halbuki, \u0130bn Halikan’\u0131n izleyicisi Ebu el-Fida asl\u0131nda \u0130bn Halikan’\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 “el T\u00fcrki” ifadesinin sadece “o bir T\u00fcrk idi” “wa-k\u0101na rajolan tork\u012byan” \u015feklinde tan\u0131mlamak i\u00e7in kullan\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funu yazar. “<\/p>\n

Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 D\u00f6nemin K\u00fclt\u00fcrel \u0130klimi<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin nas\u0131l bir fikir \u00e7er\u00e7evesinde yeti\u015fti\u011fi a\u00e7\u0131k de\u011fildir. Ancak memleketi Saman\u00eelerin kontrol\u00fc alt\u0131nda bulunuyordu. Bu s\u00fclaleye mensup h\u00fck\u00fcmdarlar\u0131n himayesinde Mavera\u00fcnnehir’de Yeni \u0130ran edebiyat\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde Fars edebiyat\u0131n\u0131n kurucusu say\u0131lan Rudeki (en:Rudaki) ba\u015fta olmak \u00fczere pek\u00e7ok \u015fair yeti\u015fmi\u015ftir. Bunlar\u0131n aras\u0131nda eserleri bug\u00fcne ula\u015fmam\u0131\u015f olan \u015eehid-i Belhi gibi \u015fair filozoflar da bulunur. \u00dclke bu d\u00f6nemde d\u00fc\u015f\u00fcnsel ak\u0131mlar\u0131n geli\u015fmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece verimli idi. Farabi’nin do\u011fum yeri olan Farab da (e\u011fer bu iddia do\u011fruysa) yazar yeti\u015ftirmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan olduk\u00e7a bereketliydi. \u00d6rne\u011fin Sah\u00e2h-\u00fcl-Cevheri adl\u0131 Arap\u00e7a s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcn yazar\u0131 \u0130smail bin Hamm\u00e2d-il-Cevher’\u00ee (\u00f6. 1003) ve D\u00eev\u00e2n-\u00fcl-edeb yazar\u0131 Eb\u00fb \u0130brahim \u0130shak bin \u0130brahim-il-Farabi (\u00f6. 961) de bu \u015fehirden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Farabi islam \u00fclkelerinin merkezi Ba\u011fdat’tan uzak, fakat d\u00fc\u015f\u00fcnce hareketleri bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok canl\u0131 ve verimli bir b\u00f6lgede yeti\u015fmi\u015ftir.
\nFarabi ve sonraki d\u00f6nemin k\u00fclt\u00fcrel atmosferi olduk\u00e7a kozmopolittir. Bu atmosferde inan\u00e7 farkl\u0131l\u0131klar\u0131na bakmaks\u0131z\u0131n, m\u00fcsl\u00fcman, h\u0131ristiyan, yahudi ve paganlar\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnceleri yer edinebiliyordu. Farkl\u0131 inan\u00e7lardaki alimlerin ortak paydalar\u0131 kadim ilimlerin (el-ul\u00fbmu’-ev\u00e2il) t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n ortak mal\u0131 oldu\u011fu ve hi\u00e7bir gruba maledilemeyece\u011fi \u015feklindeki bir d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imiydi.[25] H\u0131ristiyan alimlerden ders alan Farabi, ba\u015fka h\u0131ristiyan alimlere de dersler verdi. \u00d6rne\u011fin \u00f6nemli bir h\u0131ristiyan \u00e7evirmen ve mant\u0131k\u00e7\u0131 Yahya bin Adiyy’in (\u00f6. 974) \u00f6\u011fretmenidir. Yine dilbilimci \u0130bn Serrac’a da mant\u0131k ilmini \u00f6\u011fretmi\u015ftir, ondan da gramer (nahiv) \u00f6\u011frenmi\u015ftir.<\/p>\n

E\u011fitimi<\/strong><\/p>\n

Farabi, \u0130bn Eb\u00ee Useybia taraf\u0131ndan korunmu\u015f ve kendisine ait olan otobiyografik metinlerde, Ba\u011fdat’ta h\u0131ristiyan alimlerden Yuhanna bin Haylan ile birlikte mant\u0131k \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yler. Farabi, \u00f6\u011frenim m\u00fcfredat\u0131nda bulunan kitaplar\u0131n Porfiryus’un “Isagoge”si ve Aristo’nun mant\u0131k \u00fczerine 6 ciltten olu\u015fan Organon adl\u0131 eserinin Kategoriler, Yorum \u00dczerine, Birinci \u00c7\u00f6z\u00fcmlemeler ve \u0130kinci \u00c7\u00f6z\u00fcmlemeler kitaplar\u0131 oldu\u011funu belirtir. Farabi’nin anlat\u0131m\u0131na g\u00f6re hocas\u0131 Yuhanna bin Haylan, d\u00fcnyevi zevklerden elini ete\u011fini \u00e7ekmi\u015f, kendisini kiliseye ve dini g\u00f6revlere adam\u0131\u015f bir rahipti. Yuhanna ile birlikte Aristo mant\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine muhtemelen Ba\u011fdat’ta \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Arap tarih\u00e7i El-Mes\u00fbd\u00ee’ye g\u00f6re Yuhanna Muktedir’in halifeli\u011fi s\u0131ras\u0131nda (908-932) Ba\u011fdat’ta \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Aristo’nun eserlerini Arap\u00e7a’ya terc\u00fcme edenlerden biri olan Ebu Bi\u015fr Metta’n\u0131n (\u00f6. 940) yan\u0131nda da mant\u0131k e\u011fitimi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc rivayet edilir. Bu d\u00f6nemde Ba\u011fdat okulu, \u0130skenderiye t\u0131p ve felsefe gelene\u011finin Arap d\u00fcnyas\u0131nda ba\u015fl\u0131ca miras\u00e7\u0131s\u0131 idi ve Farabi’nin bu h\u0131ristiyan alimlerle ili\u015fkisi \u0130slam d\u00fcnyas\u0131 ile Yunan felsefesi aras\u0131ndaki en erken ba\u011flant\u0131lardan birini olu\u015fturur.
\nBaz\u0131 kaynaklarda Farabi’nin 40 ya\u015f\u0131nda Ba\u011fdat’a geldi\u011fi ve Arap\u00e7a’y\u0131 orda birka\u00e7 ay i\u00e7inde \u00f6\u011frendi\u011fi s\u00f6ylenmektedir. Farabi’nin Arap\u00e7a’y\u0131 bir felsefe dili haline getirecek kapsamdaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ve Arap\u00e7a’n\u0131n o b\u00f6lgelerde \u00e7ok daha erken ya\u015flarda \u00f6\u011frenilebilen bir dil oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse bu olanaks\u0131zd\u0131r. Farabi’nin \u0130bn Serrac’dan gramer (nahiv) dersleri almas\u0131 ve buna kar\u015f\u0131l\u0131k ona mant\u0131k dersleri vermesinde ger\u00e7ekte bir \u00e7eli\u015fki yoktur. Farabi, sonraki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda Arap\u00e7a’daki edatlar\u0131n kapsaml\u0131 listelerini yapm\u0131\u015f ve Arap\u00e7a’y\u0131 t\u00fcm mant\u0131k arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 ifade edilebilir bi\u00e7imde geni\u015fletmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.[24] Baz\u0131 kaynaklarda da Farabi’nin 70 dil bildi\u011fine dair ifadeler ge\u00e7er. Her ne kadar uzun yolculuklar yapm\u0131\u015f ve bir\u00e7ok \u00fclke dola\u015fm\u0131\u015f olsa bile bu kadar dil bilmesi abart\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. A. Ad\u0131var’a g\u00f6re bu ifade Arap\u00e7a’da yetmi\u015f anlam\u0131na gelen seb’in s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn yanl\u0131\u015f anla\u015f\u0131lmas\u0131ndan kaynaklanmaktad\u0131r. Buna g\u00f6re seb’in mutlak olarak s\u00f6ylendi\u011fi zaman, belli bir say\u0131ya de\u011fil, \u00e7ok olan bir say\u0131ya kar\u015f\u0131l\u0131k gelir, yani Farabi’nin \u00e7ok say\u0131da dil bildi\u011finden bahsedilmektedir.<\/p>\n

Sonraki Ya\u015fam\u0131<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin hayat\u0131 ve \u00f6l\u00fcm\u00fc \u00fczerine \u00e7ok say\u0131da hikaye aktar\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu g\u00fcvenilir de\u011fildir.[27] Farabi’nin El-Medinet\u00fc’l-Faz\u0131la (T\u00fcrk\u00e7e: Fazilet \u015eehri:Toplumun \u0130lkeleri \u00dcst\u00fcne Kitap) adl\u0131 elyazmalar\u0131ndaki baz\u0131 notlardan \u00f6\u011frenebildi\u011fimiz kadar\u0131yla 942 y\u0131l\u0131 Eyl\u00fcl’\u00fcne kadar Ba\u011fdat’ta kald\u0131 ve kitab\u0131n\u0131 yazmaya bu d\u00f6nemde ba\u015flad\u0131, daha sonra Ba\u011fdat’tan ayr\u0131l\u0131p Suriye’ye gitti.[1] Sonraki y\u0131l (331\/943 Eyl\u00fcl)’de Suriye’de kitab\u0131n\u0131 bitirdi.[1] D\u00f6nem d\u00f6nem Halep’te de ya\u015fad\u0131 ve dersler verdi. Daha sonra M\u0131s\u0131r’\u0131 ziyaret etti ve El-Medinet\u00fc’l-Faz\u0131las\u0131n\u0131 \u00f6zetleyen 6 b\u00f6l\u00fcm\u00fc 948-948’da M\u0131s\u0131r’da kaleme ald\u0131.[1] Ard\u0131ndan Suriye’ye geri d\u00f6nd\u00fc. Suriye’deki Hamdani hanedan\u0131ndan Seyf\u00fcddevle’nin korumas\u0131 alt\u0131nda kald\u0131 ve onore edildi. Bu ili\u015fki sonraki d\u00f6nem biyografi yazarlar\u0131 taraf\u0131ndan s\u00fcslenmi\u015ftir.[1] Ayn\u0131 d\u00f6nemlerde ya\u015fam\u0131\u015f olan tarih\u00e7i El-Mes\u00fbd\u00ee’ye g\u00f6re 339 y\u0131l\u0131 Recep ay\u0131nda (14 Aral\u0131k 950 ile 12 Ocak 951 aras\u0131) \u015eam’da \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

Hayat\u0131 hakk\u0131nda bilgi veren ba\u015fl\u0131ca orta\u00e7a\u011f yazarlar\u0131<\/strong><\/p>\n

Farabi’ye ili\u015fkin en erken rivayet \u0130bn Nedim’in Kitabu’l-Fihristinde yer al\u0131r ve Farabi hakk\u0131nda \u00e7ok az bilgi verir. Farabi’yi daha detayl\u0131 anlatan biyografik eserler ise, ancak \u00f6l\u00fcm\u00fcnden birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l sonra yaz\u0131ld\u0131. Bu kaynaklar \u015funlard\u0131r.
\n\u0130bn Nedim (\u00f6. 990)
\nEl-Mes\u00fbd\u00ee (\u00f6. 956)
\nSaid b. Ahmed b. Said et-Ta\u011flibi (\u00f6. 1070)
\nBeyhaki (ibn Funduk) (\u00f6. 1170)
\n\u0130bn Eb\u00ee Useybia (\u00f6. 1269.70)
\n\u0130bn Hallikan (\u00f6. 1282)
\n\u0130bnu’l-K\u0131fti (\u00f6. 1248)<\/p>\n

Hakk\u0131nda \u00dcretilen Efsaneler<\/strong><\/p>\n

Farabi’ye ili\u015fkin \u00e7ok az bilgimiz olmas\u0131na kar\u015f\u0131n hakk\u0131nda \u00fcretilmi\u015f bir dizi efsane bulunmaktad\u0131r. Bunlardan birka\u00e7\u0131ndan bahsetmek Farabi hakk\u0131nda nas\u0131l bir evliya yarat\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011funa dair bir fikir verecektir.<\/p>\n

70 Dil Bilmesi Efsanesi<\/strong>
\n\u0130bn Hallikan’dan ba\u015flayarak bir\u00e7ok kaynak bu rivayetin mant\u0131kl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131na bakmadan aktarm\u0131\u015ft\u0131r.[29] Buna g\u00f6re Farabi, Seyf\u00fcddevle’nin meclisine ilk defa girdi\u011finde, oturmas\u0131na izin verilmi\u015f, Farabi Seyf\u00fcddevle’ye “Senin oturdu\u011fun yere mi, yoksa kendi yerime mi” diye sormu\u015f. Kendi yerine oturmas\u0131 s\u00f6ylenince, herkesi \u00e7i\u011fneyerek gelip h\u00fck\u00fcmdar\u0131n yan\u0131na oturmu\u015f. H\u00fck\u00fcmdar bunun \u00fczerine sadece etraf\u0131ndakilerle kendi aralar\u0131nda konu\u015ftu\u011fu bir dil ile Farabi’ye baz\u0131 \u015feyler soraca\u011f\u0131, cevap veremezse d\u0131\u015far\u0131 atmalar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemi\u015f. Ama Farabi, bu \u00f6zel dille cevap vermi\u015f ve bu \u00f6zel dili nerden bildi\u011fi sorulunca da “yetmi\u015f” dil bildi\u011fini s\u00f6ylemi\u015f. Az sonra i\u00e7ki meclisi ba\u015flay\u0131nca Farabi i\u00e7ki i\u00e7memi\u015f, \u00f6nce g\u00fcld\u00fcr\u00fcc\u00fc bir par\u00e7a \u00e7al\u0131p herkesi g\u00fcld\u00fcrm\u00fc\u015f, sonra a\u011flat\u0131c\u0131 bir par\u00e7a \u00e7al\u0131p herkesi a\u011flatm\u0131\u015f, sonunda da uyu\u015fturucu bir par\u00e7a \u00e7al\u0131p herkesi uyutmu\u015f ve oradan gitmi\u015f. Bunun \u00fczerine Seyf\u00fcddevle filozofu yan\u0131nda tutmak istemi\u015f ve \u00e7e\u015fitli ba\u011f\u0131\u015flarda bulunmu\u015f. Ama Farabi bunlar\u0131 kabul etmeyip d\u00f6rt dirhem gibi c\u00fczi bir maa\u015fla ya\u015fam\u0131\u015f.<\/p>\n

Farabi’nin \u00c7alg\u0131s\u0131<\/strong>
\nBeyhaki’nin aktard\u0131\u011f\u0131 bir rivayete g\u00f6re B\u00fcveyho\u011fullar\u0131n\u0131n veziri ve d\u00f6nemin b\u00fcy\u00fck bir yazar\u0131 olan es-Sahib \u0130smail bin Abb\u00e2d, Farabi’nin Tebriz’de oldu\u011funu \u00f6\u011frenince, Rey \u015fehrindeki saray\u0131nda g\u00f6rmek istemi\u015f. Farabi bir g\u00fcn T\u00fcrk k\u0131yafetlerine b\u00fcr\u00fcn\u00fcp, kendisini tan\u0131tmadan es-Sahib’in toplant\u0131s\u0131na gitmi\u015f. Onu tan\u0131mayanlar giyim ku\u015fam\u0131yla alay etmi\u015fler. Sonra yine i\u00e7ki i\u00e7ilmeye ba\u015flan\u0131p, alkol etkisini g\u00f6sterince Farabi \u00e7alg\u0131s\u0131yla herkesi uyutacak bir par\u00e7a \u00e7almaya ba\u015flam\u0131\u015f ve herkes \u00f6l\u00fc gibi uykuya dalm\u0131\u015f. Sonra da \u00e7alg\u0131s\u0131n\u0131n \u00fczerine “Farabi yan\u0131n\u0131za geldi, onunla alay ettiniz; o da sizi uyuttu, sonra kayboldu” yazarak orda b\u0131rakm\u0131\u015f. Es-Sahib ve misafirleri uyand\u0131klar\u0131nda ne oldu\u011funu anlam\u0131\u015flar ama i\u015f i\u015ften ge\u00e7mi\u015f. Arkas\u0131ndan g\u00f6nderilen adamlar Farabi’yi bulamam\u0131\u015f ve Es-Sahip hayat\u0131 boyunca buna \u00fcz\u00fclm\u00fc\u015f.<\/p>\n

Eserleri<\/strong><\/p>\n

Ana madde: Farabi’nin eserleri listesi
\nHakk\u0131nda sonradan yaz\u0131lan biyografilerde verilen listelerde 100 ile 160 aras\u0131nda eserin Farabi’ye atfedildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bu eserlerin ancak k\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131sm\u0131 bize ula\u015fm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Ancak son y\u0131llarda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar sayesinde ula\u015f\u0131lan eser say\u0131s\u0131 giderek artmaktad\u0131r. Farabi’nin eserleri k\u00fc\u00e7\u00fck risaleler \u015feklindedir. \u00d6rne\u011fin Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlu cep kitab\u0131 olarak bas\u0131lan ve en \u00f6nemli eserlerinden olan “\u0130limlerin Say\u0131m\u0131” (\u0130hsa’\u00fcl Ul\u00fbm), \u00e7evirenin \u00f6ns\u00f6zleri \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131rsa 90 sayfa, “Faziletli \u015eehir” (El-Medinet\u00fc’l F\u00e2z\u0131la) 110 sayfa kadard\u0131r.
\nFarabi’nin \u00e7ok say\u0131da eseri b\u00fcy\u00fck filozoflar\u0131n eserlerini tan\u0131tma ve a\u00e7\u0131klama niteli\u011findeki metinlerdir. Farabi’den \u00f6nce \u00e7ok say\u0131da felsefe kitab\u0131 Yunanca ve di\u011fer dillerden Arap\u00e7a’ya \u00e7evrilmi\u015f olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, bu \u00e7eviriler yetersizdi ve \u00e7eviriyi yapanlar da yapt\u0131klar\u0131 \u00e7evirilerin i\u00e7eriklerini tam anlayamam\u0131\u015flard\u0131. \u00d6rne\u011fin \u0130bn-i Sina, Aristo’nun Metafizik’ini (M\u00e2ba’d-et-tab\u00eea) 40 defa okudu\u011funu ancak anlayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131, tam \u00fcmidini kaybetti\u011fi s\u0131rada Farabi’nin bu konudaki eserini okuyunca anlayabildi\u011fini anlat\u0131r. Farabi’ye ait eserlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 mant\u0131k ve dil felsefesine ili\u015fkindir. \u0130bn-i Haldun, esasen mant\u0131k alan\u0131ndaki \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 dolay\u0131s\u0131yla Farabi’ye ikinci \u00f6\u011fretmen anlam\u0131nda muallim-i s\u00e2n\u00ee \u00fcnvan\u0131 verildi\u011fini belirtir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda siyaset felsefesi, siyaset felsefesinin bir dal\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc din felsefesi, metafizik, m\u00fczik, psikoloji gibi alanlarda da \u00f6nemli eserler vermi\u015ftir.<\/p>\n

Y\u00f6ntemi<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemi, Aristo mant\u0131\u011f\u0131na dayanan ak\u0131lc\u0131 bir metafizikti. Aristo’yu temel alarak onu Yeni Platonculuk ile birle\u015ftirmeye ve bunu da \u0130slam inanc\u0131 ile uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu uzla\u015ft\u0131rmay\u0131 iki a\u015famada yapar. \u00d6nce Yunan kaynaklar\u0131n\u0131 birbiriyle uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bunun i\u00e7in \u0130sagogia, Esologia gibi kitaplardan yararlan\u0131r. Ard\u0131ndan Aristo ile Platon’u uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Daha sonra da s\u0131ra bilimle \u015feriat\u0131n uzla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131na gelir. Bu y\u00fczden Farabi, bir \u00e7ok m\u00fcsl\u00fcman yorumcu taraf\u0131ndan, \u0130bn-i Sina ve \u0130bn-i R\u00fc\u015fd ile birlikte Antik Yunan’daki peritatiklere benzetilerek Me\u015f\u015fai ve ak\u0131lc\u0131 olarak kabul edilir. Helenizmin etkisinde kalan b\u00fct\u00fcn filozoflar i\u00e7in bu uzla\u015ft\u0131rma \u00e7abas\u0131 bir dizi sorun yaratm\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u0130bn-i R\u00fc\u015fd de hikmetle dini uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Farabi’nin bir\u00e7ok h\u00fccuma u\u011framas\u0131n\u0131n nedeni uzla\u015ft\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 fikirlerin birbirlerinden \u00e7ok uzak olmas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin Yunan felsefesindeki evrenin ezeli ve ebedi olmas\u0131 fikri ile \u0130slam\u0131n yarat\u0131lm\u0131\u015f alem fikrini birbiriyle uzla\u015ft\u0131rmakta \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011fe u\u011frad\u0131. Benzer \u015fekilde din felsefesi ya da dinin insanlar\u0131n \u00fcretti\u011fi bir felsefe oldu\u011fu fikri ile peygamberli\u011fin ilahi bir se\u00e7ilme oldu\u011fu fikri aras\u0131nda da bir uzla\u015ft\u0131rma olduk\u00e7a zordu. Farabi bu uzla\u015ft\u0131rma d\u00fc\u015f\u00fcncesinden sadece siyaset konusunda vazge\u00e7ti ve bu alanda da Platon’a ba\u011fl\u0131 kalarak “Faziletli \u015eehir” d\u00fc\u015f\u00fcncesini savundu.
\nFarabi’nin \u00f6\u011fretisi uzla\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir mistisizmdir. Pisagor ve Pascal gibi sonu\u00e7lamaya(el-istintac) dayal\u0131 bir ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme(el-istidl\u00e2l) yolunu kullanarak ba\u015flar. Matematiksel bir sonu\u00e7lamadan ba\u015flayarak mistisizme ula\u015f\u0131r, fakat mistisizmi bir felsefi sistemden \u00e7ok bir ruh hali olarak g\u00f6r\u00fcr. Evrenin manevi bir ilkesi oldu\u011funu varsayar ve b\u00fct\u00fcn maddi olaylar\u0131 bu manevi ve ruhi ilkelere indirger. Farabi’nin sistemi eklektiktir ve bu eklektizmin temelinde Aristoculuk yer al\u0131r. Fakat Farabi Aristo ile Platon aras\u0131nda derin bir ayr\u0131l\u0131k oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmez. Ona g\u00f6re, her ikisi de ruh\u00e7udur ve Tanr\u0131 fikrine dayan\u0131r, aralar\u0131ndaki fark sadece y\u00f6ntem ve ayr\u0131nt\u0131dad\u0131r. Bu yolla Farabi, Aristo ile Platon’u birle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r ve bunlara Harran okulundan ald\u0131\u011f\u0131 G\u00f6k kuram\u0131n\u0131 katarak tek bir manevi ilke etraf\u0131nda birbirinden olduk\u00e7a uzak kuramlar\u0131 birle\u015ftirir.<\/p>\n

Arap\u00e7a’ya \u00c7evirilerde Kullan\u0131lan Kavramlar<\/strong><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda Farabi’den \u00f6nce ba\u015flayan \u00e7eviri faaliyeti \u00e7eviri konusunda baz\u0131 kavramlar\u0131n olu\u015fmas\u0131na neden oldu. Yunan felsefesinin \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcne aktar\u0131lmas\u0131nda iki t\u00fcr \u00e7eviriden s\u00f6z edilebilir. Bunlar “Harfi harfine yap\u0131lan \u00e7eviriler” ve “anlam \u00e7evirileri”dir. Harfi harfine \u00e7evirilerde kelimelerin en yak\u0131n ya da bulunan ilk kar\u015f\u0131l\u0131klar\u0131 kullan\u0131l\u0131r. \u0130lk \u00e7evirileri yapanlar ne mant\u0131k\u00e7\u0131 ne de felsefeci olduklar\u0131 i\u00e7in bunlar\u0131n \u00e7o\u011fu harfi harfine yap\u0131lm\u0131\u015f \u00e7evirilerdi. Daha sonra felsefecilerin yapt\u0131klar\u0131 anlam \u00e7evirileri ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve bunlar da telhisi terc\u00fcme (\u00f6zet \u00e7eviri), \u015ferhi terc\u00fcme (a\u00e7\u0131klamal\u0131 \u00e7eviri) ve tefsiri terc\u00fcme (yorumsamac\u0131 \u00e7eviri) olarak \u00fc\u00e7 grupta ele al\u0131nd\u0131. Bunlara daha k\u0131saca telhis, \u015ferh ve tefsir de denildi.
\nFarabi Yunan felsefesinin anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da anlam \u00e7evirisi yapt\u0131. Farabi ile ilgili yaz\u0131lan eserlerde s\u0131k\u00e7a onun Aristo ve Eflatun’un eserlerine \u015ferhler ve telifler yazd\u0131\u011f\u0131 \u015feklindeki ifadelere rastlan\u0131r. Aristo’nun Organon serisi \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7evirilerin bir\u00e7o\u011fu \u00f6zet \u00e7evirilerdir. \u0130bn-i Sina’n\u0131n Aristo metafizi\u011fini anlamas\u0131n\u0131 sa\u011flayan Filozof Aristoteles’in ama\u00e7lar\u0131 kitab\u0131 ise a\u00e7\u0131klamal\u0131 \u00e7evirilerine bir \u00f6rnek olarak verilebilir. Kit\u00e2b-\u00fcs sa\u00e2de, Kit\u00e2bu\u2019l-Elf\u00e2z ve Kit\u00e2bul-Hur\u00fbf gibi kitaplar\u0131 ise yorumsamac\u0131 \u00e7eviri olarak nitelenebilir.<\/p>\n

Dil Felsefesi, Bilgi Felsefesi ve Mant\u0131k<\/strong><\/p>\n

9. ve 10. y\u00fczy\u0131llarda \u0130slam uygarl\u0131\u011f\u0131 yay\u0131ld\u0131k\u00e7a dil tart\u0131\u015fmalar\u0131 daha b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maya ba\u015flad\u0131. \u0130slamiyeti yeni kabul eden halklar\u0131n Kuran’\u0131 anlayabilmeleri i\u00e7in Arap\u00e7a \u00f6\u011frenmeleri gerekiyordu. Bir taraftan da yeni k\u00fclt\u00fcrlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131k\u00e7a dil \u00f6\u011frenmek ve dilbilgisi daha da \u00f6nemli hale geldi. Bu y\u00fczy\u0131llarda m\u00fcsl\u00fcman nahivciler (dilbilimciler) dilbilimi, kelime bilgisi (sarf), dilbilgisi (nahiv), anlam teorisi, seslerin \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 (meharic\u00fc\u2019l-hur\u00fbf) ilmi, kelimelerin konumu ve t\u00fcretilmesi ilmi (ilm\u00fc\u2019l va\u2019z ve ilm-i i\u015ftik\u00e2k), beyan ilmi, bedi\u2019 ilmi, aruz ilmi, konu\u015fman\u0131n halin gerektirdi\u011fi \u015fekle uygunlu\u011fu ilmi (ilm\u00fc\u2019d-dev\u00e2vin) ve ba\u015fkas\u0131n\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fcn kendi h\u00e2line uygunlu\u011fu ilmi (ilm\u00fc\u2019l-muhazara) gibi gruplara ay\u0131rd\u0131lar.
\nAyn\u0131 d\u00f6nemde Yunan dilinden Arap\u00e7a’ya felsefe tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n aktar\u0131lmas\u0131 ile Arap\u00e7a’n\u0131n felsefi bir kelime da\u011farc\u0131\u011f\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve bu konu Farabi’nin \u00fcstadlar\u0131 ve \u00f6\u011frencileri olmak \u00fczere ilk Arap filozoflar\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir sorun haline geldi. Aristo mant\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n dil merkezli olmas\u0131 mant\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n Arap grameri yerine Yunan gramerinin konulmas\u0131n\u0131 g\u00fcndeme getirmesine yol a\u00e7t\u0131. Mant\u0131k biliminin kurucusu say\u0131lan Aristo, Organon’un tamam\u0131n\u0131 varl\u0131klar d\u00fcnyas\u0131, d\u00fc\u015f\u00fcnme ve dil aras\u0131ndaki uyuma ay\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Organon’un birinci kitab\u0131 olan Kategoriler varl\u0131k, bilgi ve dil felsefesinin temel ta\u015f\u0131 olarak kabul edilir. Ancak Aristo mant\u0131\u011f\u0131 Arap diline uyarlan\u0131rken ortaya sorunlar \u00e7\u0131kt\u0131, \u00e7\u00fcnk\u00fc Aristo’nun kategorileri ile Arap nahivcilerinin (gramerciler) t\u00fcremi\u015f kelime gruplar\u0131 aras\u0131nda bir farkl\u0131l\u0131k vard\u0131. \u00d6rne\u011fin Aristo’nun kategorileri Cevher’den ba\u015flayor ve di\u011fer kategorileri y\u00fckleyerek Nitelik, Nicelik, \u0130zafet, Mekan, Zaman, Durum, Aidiyet, Fill, \u0130nfial s\u0131ralamas\u0131yla devam ediyordu. Halbuki Arap gramercileri Fiil’den hareket edip, bunlardan isim t\u00fcreterek c\u00fcmleyi olu\u015fturuyorlard\u0131. Mant\u0131k ile dil aras\u0131ndaki bu uyumsuzluk bir dizi tart\u0131\u015fmaya neden oldu. Nahivci Eb\u00fb Said S\u00eer\u00e2f\u00ee ile mant\u0131k\u00e7\u0131 Eb\u00fb Bi\u015fr Matt\u00e2 b. Yunus aras\u0131ndaki \u00fcnl\u00fc tart\u0131\u015fma buna g\u00fczel bir \u00f6rnektir. \u0130\u015fte Farabi bu kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011fa \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirmeye ve birbirine rakip yakla\u015f\u0131mlar aras\u0131nda bir uyum yakalayabilmek i\u00e7in sistemli bir \u00e7abaya girdi. Mant\u0131k ve dil felsefesi \u00fczerinde o kadar \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar yapt\u0131 ve eserler verdi ki, Arap\u00e7a’n\u0131n mant\u0131k ve felsefi konular\u0131n rahat\u00e7a ifade edilebilir bir dil haline gelmesinde onun \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir rol\u00fc oldu\u011fu kabul edilir.
\nFarabi, mant\u0131\u011f\u0131n, hangi dilde olursa olsun do\u011fru bir ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme i\u00e7in izlenmesi gereken kurallar\u0131 sa\u011flayan genel bir nahiv (gramer) oldu\u011fu \u015feklinde bir anlay\u0131\u015f\u0131 benimsedi. Buna g\u00f6re mant\u0131k ve nahiv kurallar\u0131 olan iki ayr\u0131 ilimdi, mant\u0131k gramer ile \u00e7at\u0131\u015fmaktan ziyade onu tamamlayan, dil hakk\u0131nda \u00f6zel bir ara\u015ft\u0131rma alan\u0131 sa\u011flayan bir bilimdi. Mant\u0131k\u00e7\u0131n\u0131n veya felsefecinin kendini herhangi bir dilde ifade edebilmesi i\u00e7in nahivciye dayanmas\u0131 gerekiyordu. Yani mant\u0131k sanat\u0131n\u0131n\u0131n evailini bize bildirmesi ve ikaz etmesi i\u00e7in nahiv sanat\u0131ndan kifayet miktar\u0131nca \u00f6\u011frenmemiz gereklidir. Di\u011fer taraftan \u00f6rne\u011fin Kit\u00e2bu\u2019l-Elf\u00e2z’\u0131nda Arap\u00e7a edatlar\u0131n varolan tasnifinin yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve mant\u0131ki s\u0131n\u0131rlar \u00e7er\u00e7evesinde yeniden tasnif edilmesi gerekti\u011fini de s\u00f6yler. Daha sonra Kit\u00e2bu\u2019l-Hur\u00fbf’unda Arap\u00e7a edatlar\u0131 tasnif etme i\u015fine girer.
\nFarabi’nin eserlerinin \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131 mant\u0131k ve dil felsefesine ili\u015fkindir. Bir\u00e7ok orta\u00e7a\u011f ayd\u0131n\u0131, Farabi’nin mant\u0131ktaki dehas\u0131n\u0131 ve titizli\u011fini onun \u00fcn\u00fcn\u00fcn temeli olarak g\u00f6r\u00fcr.
\nFarabi, mant\u0131k \u00fczerine temel metinler say\u0131lan Aristo’nun Organon’una \u015ferhler yazd\u0131\u011f\u0131 gibi ayr\u0131 risaleler de kaleme ald\u0131. Farabi, s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131nda Porphyrios’un \u0130sagoci’sini ba\u015fa, \u015eiir (Poetika) ve Hitabeyi (Retorika) de sona koyarak bunu dokuz kitaba \u00e7\u0131kard\u0131. \u015eerhlerinde Farabi sadece bir \u00f6zet \u00e7\u0131karmad\u0131\u011f\u0131 gibi ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir tefsir de yazm\u0131yordu. Aristo’nun d\u00fc\u015f\u00fcncelerinden ilham al\u0131yor ama Aristo okulundan geli\u015fen d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ve kendi yorumlar\u0131n\u0131 da ekliyordu. Ba\u011f\u0131ms\u0131z makale olarak yazm\u0131\u015f oldu\u011fu metinlerden Harfler Kitab\u0131 ve El-Elfazu\u2019l-M\u00fcsta\u2019mele fi\u2019l-Mant\u0131k b\u00fcy\u00fck oranda mant\u0131k ve linguistik konular\u0131na ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve s\u0131radan dil ile felsefi terminoloji aras\u0131ndaki ili\u015fkileri a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.
\nFarabi’ye g\u00f6re felsefe, din, mant\u0131k ve dil bilimleri birbirlerine kopmaz ba\u011flarla ba\u011fl\u0131d\u0131r. Mant\u0131k ile dil bilimi birbirlerinin farkl\u0131 alanlarda e\u015fde\u011ferleri gibidir. Felsefe ve din ili\u015fkisini de yine dil bilimi ile ili\u015fkilendirilerek a\u00e7\u0131klan\u0131r. \u00d6rne\u011fin Farabi’ye g\u00f6re din, felsefenin mant\u0131k bilimlerinden say\u0131lan hitabet ve \u015fiir sanatlar\u0131n\u0131n pop\u00fcler bi\u00e7imde kullan\u0131larak ifade edilmesi olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunun i\u00e7in pop\u00fcler terimlerden olu\u015fan bir dilden \u00f6ncelikle felsefi terimler da\u011farc\u0131\u011f\u0131 geli\u015fir ve bu felsefi terimler ile geli\u015ftirilen felsefe tekrar pop\u00fcler\/avami terimler arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile halka ula\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Farabi, burda ideal geli\u015fim modelinden sapmalar oldu\u011funu ve baz\u0131 kavimlerin kendi yerli dili ve mant\u0131k geli\u015fiminden bir felsefe \u00fcretmek yerine ba\u015fka felsefe ve dillerden etkilenebilece\u011fini g\u00f6sterir. B\u00f6ylece \u0130slam’\u0131n Yunan felsefesi ile ili\u015fkisini de bir tarihi s\u00fcrece yerle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/p>\n

Dilin K\u00f6keni ve Geli\u015fimi<\/strong><\/p>\n

\u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda dilin nas\u0131l olu\u015ftu\u011fu konusunda Bakara suresindeki “Allah, Adem’e b\u00fct\u00fcn varl\u0131klar\u0131n isimlerini \u00f6\u011fretti” \u015feklindeki 31. ayet \u00a0tart\u0131\u015fmalara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u0130bni Abbas, \u0130bni F\u00e2ris , E\u015f’ari gibi alimler dilin vahiy yoluyla olu\u015ftu\u011funu kabul ederken, Mutezile ak\u0131m\u0131na mensup olanlar dilin insanlar taraf\u0131ndan geli\u015ftirildi\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fcler. Fahreddin Raz\u00ee ve Eb\u00fb \u0130shak el-\u0130sfer\u00e2y\u00e2n\u00ee gibi alimler ise ba\u015flang\u0131\u00e7ta Allah taraf\u0131ndan verildi\u011fini, sonra insanlar taraf\u0131ndan geli\u015ftirildi\u011fini s\u00f6yleyerek bir ara \u00e7\u00f6z\u00fcm ile her iki iddian\u0131n da do\u011fru oldu\u011funu savundular.
\nFarabi’nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bu konuda farkl\u0131 ekoller olu\u015fmu\u015f durumdayd\u0131. Farabi dilin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131 felsefi bir tarzda, biyolojik ve antropolojik olgular e\u015fli\u011finde a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Dilin k\u00f6keni ve geli\u015fimi konusunu Farabi’den \u00f6nce hi\u00e7bir filozof onun kadar kabul edilebilir ve sa\u011flam dayanaklarla a\u00e7\u0131klamam\u0131\u015ft\u0131. Farabi dilin bir defada de\u011fil, a\u015fama a\u015fama ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul eder, bu da insan idrakinin geli\u015fmesi ve ihtiya\u00e7lar\u0131n artmas\u0131 ile olur. \u00a0Farabi de Platon ve Aristo gibi insan\u0131n ilk olarak “i\u015faret dilini” kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131, ikinci a\u015famada sesli konu\u015fmaya ge\u00e7ti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Sesli ileti\u015fimin ilk basama\u011f\u0131 “nida\/\u00fcnlem”dir. Bir b\u00f6lgede ya\u015fayan insanlar\u0131n a\u011f\u0131z, dil, g\u0131rtlak yap\u0131lar\u0131 birbirine benzedi\u011fi i\u00e7in organlar\u0131na en kolay gelen sesler kullan\u0131l\u0131r. Ard\u0131ndan da nesnelere isim verilmesi gelir. Farabi bu lakaplar\u0131n (adlar\u0131n) olu\u015fmas\u0131nda bir topluluk ittifak\u0131 oldu\u011funu belirtir. Lakaplar\u0131n olu\u015fmas\u0131 a\u015famas\u0131ndan sonra laf\u0131zlar\u0131n ve terkiplerin olu\u015fmas\u0131 a\u015famas\u0131 gelir ki, burda da belli kurallar gerekir. Farabi’ye g\u00f6re bilimden uzak bir toplumda, dil, sadece tabiattaki seslerin taklidinden ibarettir. Laf\u0131zlar\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir toplum ise kendi ifadesiyle art\u0131k f\u0131tratlar\u0131n\u0131n talep etti\u011fi zekaya ve bilgiye meyyaldir. Daha sonra (l\u00e2f\u0131zlar\u0131n) anlamlar\u0131n\u0131n (el-me\u00e2n\u00ee) taklidi olan anlamlar \u00fczerine g\u00f6sterge yaparak ve onlar\u0131 (laf\u0131zlar),varl\u0131k alan\u0131ndaki d\u00fczeni yans\u0131tacak \u015fekilde d\u00fczenlerler. Anlamlar\u0131n derli toplu olarak bir araya getirilip d\u00fczenlendi\u011fi bu laf\u0131zlar\u0131, onlar\u0131n zihinleri ara\u015ft\u0131rarak elde eder. Daha sonra, anlamlar\u0131n tiplerinden kendi hallerine benzer durumda olanlar\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Toplumun ittifak edemediklerinde ise y\u00f6neticiler, laf\u0131zlar\u0131n kurallar\u0131n\u0131 koyarlar.
\nFarabi’ye g\u00f6re, dil, varl\u0131k ve bilin\u00e7 ile birlikte ortaya \u00e7\u0131kar. Varl\u0131k Farabi’nin dil felsefesinde merkezi \u00f6neme sahip ve metafizik bir kavramd\u0131r. Farabi’ye g\u00f6re varl\u0131k tan\u0131mlanamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir \u015feyin tan\u0131mlanabilmesi i\u00e7in kendinden daha geni\u015f anlaml\u0131 bir ifadenin bulunmas\u0131 gerekir, halbuki varl\u0131k kavram\u0131, en geni\u015f anlama sahip kavramd\u0131r ve hi\u00e7 bir kategoriye sahip de\u011fildir. (Bilgisayarc\u0131lar i\u00e7in root dizin gibi bir\u015fey yani.) Bu durumda insan\u0131n bilincinin a\u00e7\u0131lmas\u0131 ile varl\u0131k kavram\u0131n\u0131n insan bilincinde ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ayn\u0131 anda olmu\u015ftur. Yani varl\u0131k, bilin\u00e7 ve dil ayn\u0131 anda ortaya \u00e7\u0131kan \u015feylerdir. Dil, varl\u0131k ve bilincin bir surete b\u00fcr\u00fcnmesi ve konu\u015fma arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla ba\u015fkalar\u0131na aktar\u0131labilmesidir.<\/p>\n

Bilgi Felsefesi<\/strong><\/p>\n

Aristo felsefesinin Her insan do\u011fal olarak bilmek ister, Farabi felsefesinin ise her insan do\u011fal olarak mutlu olmak ister \u00f6nermesine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve bu anlay\u0131\u015ftan yola \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.[50] Farabi, mutlulu\u011fun anahtar\u0131n\u0131n ise bilgide ya da ba\u015fka bir deyi\u015fle felsefede oldu\u011funu \u015f\u00f6yle ifade eder: Mutlulu\u011fa g\u00fczel \u015feyler bizde yerle\u015fik hale geldi\u011finde ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131za ve g\u00fczel \u015feyler de bizde ancak felsefe sanat\u0131 sayesinde yerle\u015fik hale geldi\u011fine g\u00f6re, bundan, kendisi ile mutlulu\u011fa ula\u015f\u0131lan \u015feyin felsefe oldu\u011fu, zorunlu olarak ortaya \u00e7\u0131kar. Felsefe ise, bizde ancak temyiz yetkinli\u011fi ile olu\u015fur. Sadece Farabi’nin de\u011fil, genel olarak islam filozoflar\u0131n\u0131n bilgi felsefesi ile u\u011fra\u015fmalar\u0131n\u0131n arkas\u0131ndaki neden bilgi ile mutluluk aras\u0131nda b\u00f6ylesine yak\u0131n bir ili\u015fki oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeleridir. Bu y\u00fczden Farabi’nin belli ba\u015fl\u0131 eserlerinde bilinmesi gereken \u015feylerden s\u00f6zedilir.
\nFarabi’deki bilgi probleminin metafizik, psikolojik ve mant\u0131k ba\u011flam\u0131nda \u00fc\u00e7 uzant\u0131s\u0131ndan s\u00f6z edilebilir.
\nBilgi felsefesinin metafizik boyutu k\u0131saca \u015f\u00f6yle ifade edilebilir: Mutluluk insan\u0131n kendisi i\u00e7in en son yetkinliktir ve mutlak iyili\u011fi ifade eder. O yetkinli\u011fe ula\u015f\u0131nca talep edilecek ba\u015fka bir\u015fey kalmam\u0131\u015ft\u0131r. Yani mutluluk, b\u00fct\u00fcn ama\u00e7lar\u0131n aras\u0131nda kendisi i\u00e7in istenen biricik ama\u00e7t\u0131r. Farabi’ye g\u00f6re insan bu amaca maddi boyutunu a\u015farak, ruhunu maddi olan her\u015feye kar\u015f\u0131 ba\u011f\u0131ms\u0131zla\u015ft\u0131rarak ula\u015fabilir. \u0130nsan, bir ak\u0131l varl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, bunu ancak akla dayal\u0131 bir yetkinle\u015fme \u00e7abas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015ftirebilir.
\nFarabi’de bilgi teorisi psikoloji alan\u0131ndaki bir uzant\u0131ya da sahiptir. Buna g\u00f6re varl\u0131k ile d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ili\u015fkiye sokan \u015fey surettir. Biz nesneleri onun suretine g\u00f6re tan\u0131mlar\u0131z. Yani suret hem cismin kendisinde vard\u0131r hem de var olan\u0131n zihnimizdeki bir kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Varl\u0131\u011f\u0131n i\u015fleyi\u015f mekanizmas\u0131yla, d\u00fc\u015f\u00fcncenin i\u015fleyi\u015f mekanizmas\u0131 aras\u0131nda da bir uyum vard\u0131r. Farabi’ye g\u00f6re suret, cisimde, duyuda ve ak\u0131lda bulunabilir ve bu bulunu\u015flar insan psikolojisinin a\u015famalar\u0131 bi\u00e7imindedir. Suretin cisimde bulunu\u015fu maddi olarak etkilenme yoluyla olur ve onun d\u0131\u015f d\u00fcnyadaki varl\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Suretin zihindeki bulunu\u015fu ise idrak, yani soyutlama yoluyla ger\u00e7ekle\u015fir ve bu duyuda ve ak\u0131lda olmak \u00fczere iki bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015fir. Suretin duyuda bulunu\u015fu bir etkilenme ile de\u011fil tasavvur yoluyla olur, yani duyu nesnenin suretini bulundu\u011fu durumlar i\u00e7inde idrak eder. Suretin ak\u0131lda bulunu\u015fu ise yine idrak yoluyla olur fakat bir tak\u0131m zihinsel s\u00fcre\u00e7ler sonunda olan ve maddi olmayan bir bulunu\u015ftur. Suret i\u015fte bu a\u015famada cisimden ve maddi ili\u015fkilerden tamamen soyutlan\u0131r ve bilgi dedi\u011fimiz \u015fey de bu a\u015famada olu\u015fur.<\/p>\n

Mant\u0131k Felsefesi<\/strong><\/p>\n

Mant\u0131k sanat\u0131, b\u00fct\u00fcn olarak, akl\u0131 d\u00fczeltmeye ve insan\u0131 haklar\u0131nda yan\u0131lmas\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu b\u00fct\u00fcn ak\u0131lsallarda (ma\u2019k\u00fbl\u00e2t) do\u011fru yola, hakikate g\u00f6t\u00fcrmeye yarayan kanunlar\u0131, ak\u0131lsallar konusunda insan\u0131 hata yapmaktan, aya\u011f\u0131 kaymaktan ve yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015fmekten koruyan kanunlar\u0131, kendileriyle ilgili olarak herhangi bir insan\u0131n yanl\u0131\u015f yapmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olan ak\u0131lsallar\u0131n kontrol edilmesi i\u00e7in gereken kanunlar\u0131 verir. (…)
\nBu sanat (Mant\u0131k ilmi), nahiv s\u0131naat\u0131na (gramer) benzer. \u00c7\u00fcnk\u00fc mant\u0131k s\u0131naat\u0131n\u0131n akla ve ak\u0131lsallara (ma’kul\u00e2t) nispeti, nahiv sanat\u0131n\u0131n (gramer) dil ile kelimelere nispeti gibidir. Nahiv ilminin bize kelimeler hakk\u0131nda verdi\u011fi b\u00fct\u00fcn kanunlar\u0131n m\u00e2kullerdeki benzerini mant\u0131k ilmi bize verir.
\nMant\u0131k ilmi, bir de aruz ilmine benzer, \u00e7\u00fcnk\u00fc mant\u0131k ilminin makullere nisbeti, aruzun \u015fiir vezinlerine nisbeti gibidir. Aruz ilminin \u015fiir vezinleri i\u00e7in bize verdi\u011fi b\u00fct\u00fcn kanunlar\u0131n m\u00e2kullerdeki benzerlerini bize mant\u0131k ilmi verir.<\/p>\n

Farabi, \u0130limlerin Say\u0131m\u0131<\/strong><\/p>\n

Farabi’nin bilgi felsefesinin en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131n\u0131 mant\u0131k felsefesi olu\u015fturur. Farabi’ye g\u00f6re varl\u0131klar d\u00fcnyas\u0131 ile d\u00fc\u015f\u00fcnceler d\u00fcnyas\u0131 aras\u0131nda uyum sa\u011flanabilir ve bunu sa\u011flayabilmek i\u00e7in mant\u0131k sanat\u0131n\u0131n sa\u011flayaca\u011f\u0131 bir zihin e\u011fitimi gereklidir. \u0130nsana \u00f6zg\u00fc olan iyiliklerin ba\u015f\u0131nda ak\u0131l oldu\u011funa g\u00f6re ve mant\u0131k sanat\u0131 da akl\u0131n do\u011fru \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bir ara\u00e7 oldu\u011funa g\u00f6re bu mant\u0131k sanat\u0131 insana \u00f6zg\u00fc iyiliklerin ba\u015f\u0131nda gelmektedir.
\nMant\u0131k kavram\u0131 modern zamanlarda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir kavramd\u0131r. Aristo’nun kitab\u0131 Organon y\u00fczy\u0131llarca mant\u0131k anlam\u0131nda kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Aristo’ya g\u00f6re mant\u0131k, bilgi elde etmenin bir arac\u0131d\u0131r. Farabi’ye g\u00f6re mant\u0131k hem bir alet\/sanat, hem de bir bilim’dir. Mant\u0131k dilbilim ile \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fkiye sahiptir. Mant\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcnmenin evrensel kurallar\u0131n\u0131, dil bilim ise o dile \u00f6zg\u00fc kurallar\u0131n\u0131 belirler. Ayn\u0131 \u015fekilde Farabi’ye g\u00f6re mant\u0131\u011f\u0131n matematik ve geometri ile de \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fkisi vard\u0131r. Bu y\u00fczden mant\u0131k \u00f6\u011frenmek isteyenlerin \u00f6nce geometri \u00f6\u011frenmeleri gerekti\u011fini s\u00f6yler.
\nFarabi’ye g\u00f6re “mant\u0131k sanat\u0131” be\u015f \u015fekilde icra edilir. Bunlar burhan\u00ee, cedel\u00ee, sofist\u00e2\u00ee, hatab\u00ee ve \u015fi’r\u00ee sanatlard\u0131r.
\nBurhan\u00ee s\u00f6zler (kan\u0131tlama) kesin bilgi (Farabi’de yakin diye tabir edilen bir kesin bilgi anlay\u0131\u015f\u0131 vard\u0131r) verme\u011fe yarar. “..b\u00fct\u00fcn hallerinde kesin bilgiyi ifade etmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bu kesin bilgi de aksi bulunmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmayan bilgidir. \u0130nsan\u0131n bundan d\u00f6nmesi m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, bundan d\u00f6n\u00fclebilece\u011fini zannetmesi de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir, onun hakk\u0131nda yanl\u0131\u015f yapt\u0131\u011f\u0131 \u015f\u00fcphesine de d\u00fc\u015fmez, mugal\u00e2ta onu bu d\u00fc\u015f\u00fcnceden vazge\u00e7irmez, bir y\u00f6n ve sebepten dolay\u0131 ondan \u015f\u00fcphe etmez ve teredd\u00fcte d\u00fc\u015fmez”[56] G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi Burhan sanat\u0131 Farabi’ye g\u00f6re mant\u0131\u011f\u0131n en \u00f6nemli k\u0131sm\u0131d\u0131r.
\nCedel\u00ee s\u00f6zler (diyalektik) do\u011fruyu bulmaktan \u00e7ok galip gelmek i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00f6zlerdir. \u0130ki ki\u015finin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 s\u00f6zl\u00fc \u00e7eki\u015fmesinde cedeli s\u00f6zler kullan\u0131l\u0131r. Diyalektik veya kavl da denilir. Farabi’ye g\u00f6re iki \u015fekilde kullan\u0131l\u0131r. Birincisinde taraflar, b\u00fct\u00fcn insanlar\u0131n kabul etti\u011fi “me\u015fhur s\u00f6zler” ve “me\u015fhur deliller” kullanarak birbirlerini yenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Ancak taraflar me\u015fhur olmayan s\u00f6zler ve deliller kullanarak zafer elde etmek isterlerse bu cedel olmaz. \u0130kinci kullan\u0131mda ise ki\u015filer bir insan ya da bir fikir hakk\u0131nda bir zan yaratmak i\u00e7in bu s\u00f6zleri kullan\u0131rlar. Bunlar kesin bir bilgi olmad\u0131\u011f\u0131 halde insanlar onu kesin bilgi zanneder.
\nSofist\u00e2\u00ee s\u00f6zler (satsata) insan\u0131 \u015fa\u015f\u0131rtmak, sap\u0131tmak ve yanl\u0131\u015fa d\u00fc\u015f\u00fcrmek i\u00e7in kullan\u0131lan s\u00f6zlerdir. “Ger\u00e7ek olmayan \u015fey hakk\u0131nda ger\u00e7ek ve ger\u00e7ek olan \u015fey hakk\u0131nda ger\u00e7el de\u011fil zann\u0131n\u0131 verir; alim olmayan kimseyi kuvvetli bir alim zannettirir, hak\u00eem olan bir kimse hakk\u0131nda da \u00f6yle de\u011filmi\u015f zann\u0131 verir.”[57] Bu sanata sahip olan kimseler insanlar\u0131 yan\u0131ltmaya (mugal\u00e2ta), \u015fa\u015f\u0131rtmaya ve aldatmaya yenenekli olurlar. Ayn\u0131 zamanda ki\u015fi kendisi hakk\u0131nda da ger\u00e7ek olmayan bir fikre sahip olabilir. Farabi, kelimenin Yunanca felsefe, hikmet anlam\u0131ndaki sofiya ile g\u00f6z boyayan anlam\u0131ndaki istis s\u00f6zc\u00fcklerinden olu\u015ftu\u011funu ve “g\u00f6z boyay\u0131c\u0131 hikmet” anlam\u0131na geldi\u011fini belirtir.
\nHat\u00e2bi s\u00f6zler (retorik) insanlar\u0131 bir fikre inand\u0131rmak, hi\u00e7 de\u011filse kabul ve tasdik ettirmek i\u00e7in s\u00f6ylenen s\u00f6zlerdir. Burda kand\u0131r\u0131c\u0131 s\u00f6zler kullan\u0131l\u0131r ki, bunlar cedeldeki kuvvetli zanlar kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmamalar\u0131na kar\u015f\u0131n, di\u011fer baz\u0131 kand\u0131r\u0131c\u0131 s\u00f6zlerden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc olurlar ve daha g\u00fc\u00e7l\u00fc etki yaparlar. Hat’abi s\u00f6zlerde kesin bilgiye yak\u0131n bir zan olu\u015fturacak bir \u015fey yoktur. Bu y\u00fczden cedelden ayr\u0131l\u0131r.
\n\u015eiiri s\u00f6zler (poetika) konu\u015fulan bir \u015feyi daha \u00fcst\u00fcn veya daha al\u00e7ak, daha g\u00fczel veya daha \u00e7irkin \u015fekilde tasavvur etmemizi sa\u011flayan s\u00f6zlerdir. Farabi insanlar\u0131n zan, ilim ve tasavvurlar\u0131n\u0131n birbirinden farkl\u0131 olabilece\u011fini, \u015fiiri s\u00f6zlerin insan\u0131n tasavvurlar\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini belirtir. Buna g\u00f6re insanlar pek\u00e7ok kere “zan ve ilimlerini” takip etmek yerine tasavvurlar\u0131n\u0131 takip ederler. \u015eiiri s\u00f6zler, insanlar\u0131n bir \u015feyi yapmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131r. Bir insan bir i\u015fe derece derece sevk edilmek istendi\u011finde, ona \u015fiiri s\u00f6zler s\u00f6ylenir. \u0130nsan ba\u015fka zaman o i\u015fi yap\u0131p yapmayaca\u011f\u0131na emin de\u011filse bile \u015fiiri s\u00f6zlerin etkisiyle bu i\u015fe giri\u015fir. Bu y\u00fczden \u00f6teki s\u00f6zler de\u011filse de “\u015fiiri s\u00f6zler s\u00fcslenir, bezenir, kelimeler kuvvet verilir ve “Mant\u0131k ilmi”nde zikretti\u011fim \u015feyler ile, onun parlakl\u0131k ve g\u00fczelli\u011fi art\u0131r\u0131l\u0131r.”
\nFarabi’ye g\u00f6re Arap dilinin anlam d\u00fcnyas\u0131 ba\u015flang\u0131\u00e7tan beri hitabet sanat\u0131n\u0131 kullan\u0131yordu, halbuki kesin bilgiye ula\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in burhan ilminin kullan\u0131lmas\u0131 gerekiyordu. Hitabet sanat\u0131 kavramlar\u0131 ve bunlara delalet eden kelimeleri birbirinden yeterince ay\u0131rmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in Arap\u00e7a burhan sanat\u0131n\u0131 icra edecek k\u0131vamda de\u011fildi.[61] Arap d\u00fcnyas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131klan f\u0131k\u0131h ve kelam gibi ilimler teorik konular\u0131 tasavvur ve ikna ile \u00f6\u011fretiyor ve kelimelerin kavramsal \u00e7er\u00e7evesi ise ancak tahayy\u00fcl g\u00fcc\u00fc ile olu\u015fuyordu. Farabi’nin mant\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131na g\u00f6re ise tahayy\u00fcl y\u00f6ntemi ancak kesin bilgiye ula\u015fmaya yarayan burhani s\u00f6zler i\u00e7in de\u011fil, ancak insanlar\u0131 etkilemeye yarayan \u015fiiri s\u00f6zler i\u00e7in kullan\u0131lan bir y\u00f6ntemdi.
\nArap\u00e7a ile Yunanca’n\u0131n bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 Farabi’nin dil felsefesi ile ba\u011flant\u0131l\u0131d\u0131r. Zira Farabi’ye g\u00f6re dil belli evrelerden ge\u00e7erek olgunla\u015f\u0131r. Dil i\u00e7erisinde olu\u015fan ilk metodlar \u015fiir ve hitabet’dir. Daha sonra cedel\u00ee, ard\u0131ndan sofist\u00e2\u00ee ve nihayet en son burhan\u00ee metodlar geli\u015fir. Halk taraf\u0131ndan kabul edilmi\u015f olan me\u015fhur \u00f6nermelerin hepsi hitabidir ve halk \u015fiir ve hitabet ile ilgilenir, onlar\u0131 ezberler. Ne zaman ki ezberlemek zor gelir, o zaman yaz\u0131 sanat\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar. Yaz\u0131 sanat\u0131 ile birlikte dilbilimi geli\u015fmeye ba\u015flar. Dilbilimciler hitabet ve \u015fiir sanat\u0131n\u0131 kullananlardan duyduklar\u0131n\u0131 yazarlar ve bunlardan yola \u00e7\u0131karak dilin kurallar\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar. Ancak hitabet metodunu kullananlar aras\u0131nda anla\u015fmazl\u0131klar do\u011far ve tart\u0131\u015fmalardan Cedel do\u011far. Cedel’in ard\u0131ndan veya Cedel ile birlikte Sofistik metod geli\u015fir. Ancak bu metodlar kesin bilgiye ula\u015fmaya yetmedi\u011fi i\u00e7in Burhan metodu do\u011far.<\/p>\n

Mant\u0131\u011f\u0131n B\u00f6l\u00fcmleri<\/strong><\/p>\n

Mant\u0131\u011f\u0131n b\u00f6l\u00fcmleri ve her bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn i\u00e7inde bulunan b\u00fct\u00fcnler bunlard\u0131r.
\nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm (El-Burh\u00e2n), \u015feref ve ba\u015fkanl\u0131\u011fa en \u00e7ok yakla\u015fan\u0131d\u0131r. Mant\u0131ktan ilk \u00f6nce d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm istenir. Geri kalan b\u00f6l\u00fcmleri d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm i\u00e7in yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc ondan \u00f6nce gelen \u00fc\u00e7\u00fc, \u00f6\u011frenme tertibinde, ona haz\u0131rl\u0131k, giri\u015f ve y\u0131llard\u0131r. Ondan sonra gelen d\u00f6rt tanesi ise, ise iki \u015fey i\u00e7indir.
\nOnlar\u0131n her birinde, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcn aletleri yerini tutmakta olmalar\u0131 dolay\u0131s\u0131 ile, herhangi bir yard\u0131m ve destek, \u00e7ok veya az bir fayda vard\u0131r.
\nKorunma bak\u0131m\u0131ndan. \u00c7\u00fcnk\u00fc e\u011fer insan, bu s\u0131naatlar\u0131, her birinin kanunlar\u0131n\u0131 \u00f6tekinin kanunlar\u0131ndan ayr\u0131 olarak bilecek kadar bilffi (en acte) birbirlerinden ay\u0131rmazsa, insan, ger\u00e7ek ve kesin bilgiyi elde etmek istedi\u011fi vakit, cedel\u00ee oldu\u011funu bilmeksizin, cedel\u00ee \u015feyleri kullan\u0131p kullanmad\u0131\u011f\u0131ndan emin olmaz ve sonunda kesin bilgiden sap\u0131p, kuvvetli zanlara d\u00fc\u015fer; yahut bilmeksizin hat\u00e2b\u00ee \u015feyler kullanm\u0131\u015f olur ve b\u00f6ylece kand\u0131rma yoluna sapar; yahut bilmeksizin yan\u0131lt\u0131c\u0131 (mugallit) s\u00f6zleri kullanm\u0131\u015f olur; o zamanda da bu s\u00f6zler, ger\u00e7ek (hak) olmayan \u015feyi ona ger\u00e7ek tasavvur ettirir ve o da ona inan\u0131r, veya kendisini \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr; yahut kulland\u0131klar\u0131n\u0131n \u015fi’ri s\u00f6zler oldu\u011funu bilmeksizin \u015fi’ri s\u00f6zler kullanm\u0131\u015f olur ve b\u00f6ylece inan\u00e7lar\u0131nda hayallere, tasavvurlara istinat etmi\u015f olur. Bu hallerde, akl\u0131nca ger\u00e7e\u011fe giden yola girip, istedi\u011fini buldu\u011funu san\u0131r; halbuki ger\u00e7ekte ona tesad\u00fcf etmemi\u015ftir. Nitekim g\u0131dalar\u0131 ve ila\u00e7lar\u0131 bilen kimse, al\u00e2metlerini ve bilgisini kesin olarak \u00f6\u011frenecek kadar zehirleri bunlardan ay\u0131rmayacak olursa, bilgisizli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden, onlar\u0131 g\u0131da ve il\u00e2\u00e7 sanarak, almak ve telef olmak tehlikesinden kurtulamaz.
\nFarabi, \u0130limlerin Say\u0131m\u0131
\nFarabi, Mant\u0131\u011f\u0131 8 b\u00f6l\u00fcmde ele al\u0131r ve her b\u00f6l\u00fcm\u00fcn bir kitapta bulundu\u011funu belirtir. Bu b\u00f6l\u00fcmlendirme tarz\u0131 Aristo’dan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Bu b\u00f6l\u00fcmleri \u015fu \u015fekilde s\u0131ralar:
\nBirinci kitap: M\u00e2kulat (Kategoriler): Farabi, Aristo’nun kategori kavram\u0131n\u0131 m\u00e2kul, kategorileri ise m\u00e2kul\u00e2t \u015feklinde niteler. Bu kitapta “m\u00e2kuller ile onlara delalet eden tek kelimelerin kanunlar\u0131” oldu\u011funu belirtir.
\n\u0130kinci kitap: El-ib\u00e2re (\u00d6nermeler): Farabi, Yunancas\u0131 “B\u00e2r\u00ee er\u00eeminy\u00e2s” Peri Hermeneias) olan bu kitab\u0131n Arap\u00e7a’da “El-ib\u00e2re” olarak bilindi\u011fini yazar. Bu kitapta iki\u015fer m\u00e2kul’den olu\u015fan m\u00e2kuller ile iki\u015fer kelimeden olu\u015fan kelimeler ve bunlar\u0131n kanunlar\u0131 anlat\u0131l\u0131r.
\n\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc kitap: El-k\u0131y\u00e2s (Birinci Analitikler): Bu kitapta mant\u0131k ilmini icra etmede kullan\u0131lan ve yukarda say\u0131lan be\u015f sanatta ortak olan k\u0131yaslar\u0131 s\u0131nay\u0131p denemeye yarayan kanunlar anlat\u0131l\u0131r. Farabi Yunanca’da “\u00e2n\u00e2l\u00fbt\u00eeka’l-\u00fbl\u00e2” denilen kitab\u0131n arap\u00e7ada “el-k\u0131y\u00e2s” olarak ge\u00e7ti\u011fini yazar.
\nD\u00f6rd\u00fcnc\u00fc kitap: El-Burh\u00e2n (\u0130kinci Analitikler): Farabi’ye g\u00f6re bu kitapta burhani s\u00f6zleri s\u0131namaya yarayan kanunlar ile felsefeyi m\u00fckemmel ve tam hale getiren \u015feylerin kanunlar\u0131 vard\u0131r. Yunancas\u0131 “\u00e2n\u00e2l\u00fbt\u00eeka’s-s\u00e2niye” olan kitap Arap\u00e7a’da “el-burhan” ad\u0131yla ge\u00e7er.
\nBe\u015finci kitap: El-Cedel (Topikler): Cedel\u00ee (diyalektik) soru ve cevaplar\u0131n nas\u0131l olaca\u011f\u0131, cedel sanat\u0131n\u0131 m\u00fckemmel bir hale getirmeye yarayan \u015feylerin kanunlar\u0131 bu kitapta anlat\u0131l\u0131r. Farabi kitab\u0131n Arap\u00e7a “Kit\u00e2b-\u00fcl-mev\u00e2zi’-il-cedel\u00eeye”, Yunancada ise “T\u00fbbik\u00e2” olarak ge\u00e7ti\u011fini yazar.
\nAlt\u0131nc\u0131 kitap: El-hikmet-\u00fcl-m\u00fcmevvihe (Sofistik Deliller): \u0130nsanlar\u0131 yan\u0131ltmaya, \u015fa\u015f\u0131rtmaya ve aldatmaya yarayan \u015feylerin kanunlar\u0131 ve bu i\u015fleri icra eden ki\u015filerin kulland\u0131\u011f\u0131 \u015feylerin kanunlar\u0131 bu kitapta anlat\u0131l\u0131r. Farabi’nin ifadesiyle “bunun arkas\u0131ndan, yalan sa\u00e7\u0131p aldatan\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 yan\u0131lt\u0131c\u0131 s\u00f6zlerin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in laz\u0131m gelen b\u00fct\u00fcn \u015feyler say\u0131l\u0131r; bunlar\u0131n nas\u0131l bozulaca\u011f\u0131, neler ile reddedilece\u011fi ve insan\u0131n ara\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feyde yanl\u0131\u015ftan ve yan\u0131ltmadan nas\u0131l korunaca\u011f\u0131 g\u00f6sterilir”[68] Bu kitaba Yunanca’da “Sofistika” denilir ki anlam\u0131 “Yan\u0131lt\u0131c\u0131 felsefe”dir.
\nYedinci kitap: Hitabet (Retorik): Nutuklar\u0131n ve g\u00fczel konu\u015fan hatiplerin s\u00f6zlerinin \u00e7e\u015fitlerini s\u0131nay\u0131p denemeye yarayan kanunlar bulunur. Hitabet sanat\u0131n\u0131n nas\u0131l m\u00fckemmel hale getirilebilece\u011fini ve daha etkili olabilece\u011fini \u00f6\u011fretir.
\nSekizinci kitap: \u015eiir (Poetika): \u015ei’r\u00ee s\u00f6zlerin \u00e7e\u015fitlerini ve bu sanat\u0131n nas\u0131l m\u00fckemmelle\u015ftirilece\u011fini anlat\u0131r. \u015eiir t\u00fcrleri ile bunlar\u0131n nelerden olu\u015ftu\u011fu, nas\u0131l daha kuvvetli, daha parlak ve ho\u015f hale getirilece\u011fi say\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Burhan d\u0131\u015f\u0131ndaki mant\u0131k sanatlar\u0131n\u0131n rol\u00fc<\/strong><\/p>\n

Farabi, mant\u0131\u011f\u0131 bu \u015fekilde b\u00f6l\u00fcmlere ay\u0131rd\u0131ktan sonra bunlardan d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fcn\u00fcn, yani Burhan\u0131n (kan\u0131tlama) hepsinden \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu belirtir.(\u00c7er\u00e7eve yaz\u0131ya bak\u0131n\u0131z.) \u0130limlerin Say\u0131m\u0131nda Burhan\u0131 bu kadar net bir \u015fekilde di\u011fer t\u00fcm mant\u0131k sanatlar\u0131ndan ay\u0131r\u0131p, \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirtmesine ve felsefenin Burhan ile yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamas\u0131na kar\u015f\u0131n, di\u011fer sanatlar\u0131 tek tek ele ald\u0131\u011f\u0131 kitaplarda g\u00f6r\u00fc\u015fleri \u00e7ok daha karma\u015f\u0131k bir hale gelir ve Burhan d\u0131\u015f\u0131ndaki sanatlar\u0131n felsefe i\u00e7inde bir \u00e7evre rol\u00fcnden \u00e7ok bir r\u00fck\u00fcn (integral, tamamlay\u0131c\u0131) rol\u00fc oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc kabul eder g\u00f6r\u00fcn\u00fcr.
\nKit\u00e2bu\u2019l-Cedel’in giri\u015findeki tart\u0131\u015fmalarda cedel\u00ee fonksiyonlar\u0131n felsefeye nas\u0131l hizmet etti\u011fini ve onu destekledi\u011fini g\u00f6stermeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Cedelin 5 konuda burhani ilmi destekledi\u011fini s\u00f6yler. Bunlar:
\nArg\u00fcman geli\u015ftirmede zihne talim yapt\u0131rarak haz\u0131rlamas\u0131
\nYakini (mutlak bilgi) ilimlerin kaynaklar\u0131na bir ba\u015flang\u0131\u00e7 yapmas\u0131
\nA\u00e7\u0131k ve mutlak kanunlar hakk\u0131nda, \u00f6zellikle fiziksel ilimlerin kurallar\u0131 hakk\u0131nda bir a\u00e7\u0131kl\u0131k sa\u011flamas\u0131
\nKitlelerle ileti\u015fim konusunda beceriler geli\u015ftirmesi
\nSafsatay\u0131 reddetmeyi sa\u011flamas\u0131
\nBuna g\u00f6re Cedel (diyalektik) pedagojik ve yard\u0131mc\u0131 bir sanatt\u0131r, ama ayn\u0131 zamanda \u00f6zellikle ikinci ve \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc yararlar\u0131 sayesinde sadece yard\u0131mc\u0131 de\u011fil, burhan\u0131n fiilen orta\u011f\u0131 bir u\u011fra\u015f haline gelir.
\nBenzer \u015fekilde \u015fiir sanat\u0131 konusunu ele ald\u0131\u011f\u0131nda \u015fiiri bilgi felsefesinin \u00f6nemli bir konusu haline getiri, zira \u015fiire bir ama\u00e7 olu\u015fturur. Bu ama\u00e7 tahayy\u00fcl, yani bir nesnenin hayali bir resminin zihinde canland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r. \u015eiiri bu \u00f6zellikleriyle ilk ele alan m\u00fcsl\u00fcman filozof Farabi olmu\u015ftur ve bu tahayy\u00fcl d\u00fc\u015f\u00fcncesi islam aleminde \u015fairane taklit konusunda sonraki yorumlar\u0131n k\u00f6\u015feta\u015f\u0131 olmu\u015ftur.[70] B\u00f6ylece \u015fiirin psikolojik temelleri \u00fczerinden ilerleyerek din ve safsata konular\u0131ndaki rol\u00fcn\u00fc de a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fturur.
\nYine ayn\u0131 \u015fekilde hitabet sanat\u0131n\u0131n da belli ama\u00e7lar\u0131 yans\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve formel mant\u0131k yetenekleri hen\u00fcz ba\u015flang\u0131\u00e7 a\u015famas\u0131nda olan kitlelerle ileti\u015fimde \u00e7ok \u00f6nemli bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klar. Mutlulu\u011fu kazanma kitab\u0131 (Kit\u00e2b-\u00fc tahsil-il sa\u00e2de) adl\u0131 kitab\u0131nda da filozoflar\u0131n kendi felsefelerini di\u011ferlerine iletmeye \u00e7al\u0131\u015fmakla g\u00f6revli olduklar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrer ve hitabet, cedel ve \u015fiir sanatlar\u0131n\u0131n kitlelere bu felsefeyi anlatma arac\u0131 olduklar\u0131n\u0131 belirtir. B\u00f6yleve bu ilimleri felsefenin ve burhani ilimlerin bir par\u00e7as\u0131 haline getirir.<\/p>\n

Do\u011fa Felsefesi, Metafizik ve Psikoloji<\/strong><\/p>\n

Farabi’de do\u011fa felsefesini metafizik ve psikolojiden ay\u0131rmak olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc Allah ile “g\u00f6klerin” hareketleri aras\u0131nda, g\u00f6k ak\u0131llar\u0131n\u0131n dereceleri ile insan akl\u0131 aras\u0131nda s\u0131k\u0131 bir ba\u011flant\u0131 vard\u0131r. Farabi, di\u011fer Me\u015f\u015fai filozoflar\u0131 ve ilk \u0130slam ansiklopedistleri say\u0131labilecek \u0130hvan-\u0131 Safa ayd\u0131nlar\u0131 gibi, ilk olarak Plotinus taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015f olan sud\u00fbr teorisini (Emanation(Almanca)) kabul eder. Buna g\u00f6re tanr\u0131n\u0131n ta\u015fmas\u0131 ile alemler\/felekler\/g\u00f6kler ve ak\u0131llar olu\u015fur. Yani fizik ile metafizik, hem g\u00f6kler hem de ak\u0131llar arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla i\u00e7i\u00e7e ge\u00e7er.
\nDo\u011fa Felsefesi [de\u011fi\u015ftir]
\nFarabi g\u00f6kleri(alemler, felekler) ak\u0131llar kuram\u0131na ve metafizi\u011fe ba\u011flar. Aristo kitaplar\u0131 i\u00e7in yazd\u0131\u011f\u0131 \u015ferhlerde Fizik’in 8. kitab\u0131ndaki ilk hareket ettirici (Allah) fikrini Metafizik’in 5. kitab\u0131ndaki ak\u0131llar kuram\u0131 ve De Anima’n\u0131n 2 ve 4. b\u00f6l\u00fcmlerindeki “insan akl\u0131” fikriyle birle\u015ftirir.<\/p>\n

Bilimler S\u0131n\u0131flamas\u0131<\/strong><\/p>\n

\u0130limlerin say\u0131m\u0131 kitab\u0131’nda bilimleri be\u015f s\u0131n\u0131fa ay\u0131r\u0131r. Kitaptaki s\u0131n\u0131flama a\u015fa\u011f\u0131daki gibi derlenebilir:
\nDil ilmi
\nTek kelimelerin ilmi
\nToplu kelimelerin ilmi
\nKelimelerin tek olduklar\u0131 zamanki kanunlar\u0131
\nKelimelerin toplu olduklar\u0131 zamaki kanunlar\u0131
\nDo\u011fru yazma kanunlar\u0131
\nDo\u011fru okuma kanunlar\u0131
\nDo\u011fru \u015fiir okuma kanunlar\u0131
\nMant\u0131k ilmi
\nDetayl\u0131 bilgi i\u00e7in Mant\u0131k k\u0131sm\u0131na bak\u0131n\u0131z.
\nUygulamal\u0131 ilimler
\nSay\u0131 ilmi (Aritmetik)
\nHendese (Geometri)
\nMen\u00e2z\u0131r ilmi (Optik)
\nY\u0131ld\u0131zlar ilmi (Astronomi))
\nY\u0131ld\u0131zlardan \u00e7\u0131kar\u0131lan h\u00fck\u00fcmler ilmi
\nM\u00fcsbet (talimi) y\u0131ld\u0131zlar ilmi
\nMusiki (\u00e7\u00fcnk\u00fc bu ilim matemati\u011fe dayan\u0131r)
\nEsas, us\u00fcl, na\u011fme, ika ve melodi(lahn) olmak \u00fczere be\u015f b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fur.
\nCerr-i Eskal (A\u011f\u0131rl\u0131klar)
\nHileler ilmi
\nTabiat ilmi ve \u0130lahiyat
\nMedeni ilimler, F\u0131k\u0131h \u0130lmi ve Kelam \u0130lmi
\nMedeni ilim (Siyaset ilmi)
\nF\u0131k\u0131h ilmi (Hukuk)
\nKelam ilmi
\nFarabi’nin bilimler s\u0131n\u0131flamas\u0131 esas olarak Aristo’ya sad\u0131k g\u00f6r\u00fcn\u00fcr, ancak baz\u0131 noktalarda ondan ayr\u0131l\u0131r. \u00d6nce bilimleri teorik ve pratik bilimler olarak ikiye ay\u0131r\u0131r. Mant\u0131k, do\u011fa bilimleri ve ilahiyat’\u0131 pratik bilimler, ahlak ve siyaseti teorik bilimler olarak ay\u0131r\u0131r. Farabi’de Aristo’da oldu\u011fu gibi ayr\u0131 bir “yaratma bilimleri” kategorisi yoktur. \u015eiir (poetika) ve Hitabet’i (rhetorika) ise mant\u0131k ilimlerinin i\u00e7ine koyar.<\/p>\n

Fikirleri<\/strong><\/p>\n

Aristoteles\u2019in ortaya att\u0131\u011f\u0131 madde ve suret kavram\u0131n\u0131 hi\u00e7bir de\u011fi\u015fiklik yapmadan benimseyen, e\u015fyan\u0131n olu\u015fumunda, yani yarad\u0131l\u0131\u015fta madde ve sureti iki temel ilke olarak g\u00f6ren Farabi\u2019nin fizi\u011fi de, metafizi\u011fe ba\u011fl\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re, evrenin ve e\u015fyan\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc olu\u015fturan d\u00f6rt \u00f6\u011fe (toprak, hava, ate\u015f, su) ilk madde olan el-akl\u00fcl-faalden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r S\u00f6z konusu d\u00f6rt \u00f6\u011fe, birbirleriyle belli \u00f6l\u00e7\u00fclerde kayna\u015f\u0131r, ayr\u0131\u015f\u0131r ve i\u00e7inde bulundu\u011fumuz evreni (el-alem) olu\u015ftururlar.
\nFarabi, ilimleri s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131. Ona gelinceye kadar ilimler trivium (\u00fc\u00e7\u00fczl\u00fc) ve quadrivium (d\u00f6rd\u00fczl\u00fc) diye iki k\u0131s\u0131mda toplan\u0131yordu. Nahiv, mant\u0131k, beyan \u00fc\u00e7\u00fczl\u00fc ilimlere; matematik, geometri, musiki ve astronomi ise d\u00f6rd\u00fczl\u00fc ilimler k\u0131sm\u0131na dahildi. Farabi ilimleri; fizik, matematik, metafizik ilimler diye \u00fc\u00e7e ay\u0131rd\u0131. Onun bu metodu, Avrupal\u0131 bilginler taraf\u0131ndan kabul edildi.
\nHava titre\u015fimlerinden ibaret olan ses olay\u0131n\u0131n ilk mant\u0131kl\u0131 izah\u0131n\u0131 Farabi yapt\u0131. O, titre\u015fimlerin dalga uzunlu\u011funa g\u00f6re azal\u0131p \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131n\u0131 deneyler yaparak tespit etti. Bu ke\u015ffiyle musiki aletlerinin yap\u0131m\u0131nda gerekli olan kaideleri buldu. Ayn\u0131 zamanda t\u0131p alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fmalar yapan Farabi, bu konuda \u00e7e\u015fitli ila\u00e7larla ilgili bir eser yazd\u0131.
\nFarabi insan\u0131 tan\u0131mlarken \u201calem b\u00fcy\u00fck insand\u0131r; insan k\u00fc\u00e7\u00fck alemdir.\u201d Diyerek bu iki kavram\u0131 birle\u015ftirmi\u015ftir. \u0130nsan ahlak\u0131n\u0131n temeli, ona g\u00f6re bilgidir; ak\u0131l iyiyi k\u00f6t\u00fcden ancak bilgiyle ay\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Kaynak\u00e7a<\/strong><\/p>\n

Nasr, Seyyid H\u00fcseyin (2001), \u0130slam Felsefesi Tarihi, A\u00e7\u0131l\u0131m Kitap
\nAte\u015f, Prof. Ahmet (1990), Farabi’nin \u0130hsa’\u00fcl-Ul\u00fcm kitab\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 giri\u015f, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131
\nFarabi (1990), \u0130hsa’\u00fcl-Ul\u00fcm (\u0130limlerin Say\u0131m\u0131), Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131
\nFarabi (1990), El-Medinet\u00fc’l F\u00e2z\u0131la, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131
\nFahri, Macit (1998), \u0130slam Felsefesi Tarihi, Ay\u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, \u00e7eviren H\u00fcseyin Hatemi
\nCorbin, Henry (1986), \u0130slam Felsefesi Tarihi: Ba\u015flang\u0131\u00e7tan \u0130bn R\u00fc\u015fd’\u00fcn \u00f6l\u00fcm\u00fcne kadar(1198), \u0130leti\u015fim Yay\u0131nlar\u0131
\n\u00dclken, Hilmi Ziya (1967), Eski Yunan’dan \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fc\u015f\u00fcnceye do\u011fru \u0130slam Felsefesi\/kaynaklar\u0131 ve etkileri, Cem Yay\u0131nlar\u0131
\nAky\u00fcz, Prof. Dr. Yahya (1966), Farabi’nin T\u00fcrk ve D\u00fcnya E\u011fitim Tarihindeki Yeri, Ankara \u00dcniversitesi, eri\u015fim tarihi: 2 Ocak 2013
\nAltunya, H\u00fclya (2003), Farabi’de Dil Felsefesi, S\u00fcleyman Demirel \u00dcniversitesi Felsefe Master Tezi, eri\u015fim tarihi: 6 \u015eubat 2013
\nBayraktar, Mehmet (2008), Farabi ve Mant\u0131k Felsefesi, Bilim ve \u00dctopya Dergisi, eri\u015fim tarihi: 22 \u015eubat 2013
\nAyd\u0131nl\u0131, Prof. Dr. Ya\u015far (2004), Farabi’nin Bilgi Anlay\u0131\u015f\u0131na Genel Bir Bak\u0131\u015f, Uluda\u011f \u00dcniversitesi \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi, eri\u015fim tarihi: 28 \u015eubat 2013
\nAy\u0131k, Hasan (2005), Felsefi Kavramlar\u0131n Olu\u015fmas\u0131nda Farabi’nin Rol\u00fc, Gazi \u00dcniversitesi \u00c7orum \u0130lahiyat Fak\u00fcltesi Dergisi, eri\u015fim tarihi: 14 Mart 2013<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Farabi (Ab\u016b Nasr Muhammad al-F\u0101r\u0101b) bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda bilinen ad\u0131yla Alpharabius 8. ve 13. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131ndaki \u0130slam’\u0131n Alt\u0131n \u00c7a\u011f\u0131’nda ya\u015fam\u0131\u015f \u00fcnl\u00fc filozof ve bilim adam\u0131. Ayn\u0131 zamanda g\u00f6kbilimci, mant\u0131k\u00e7\u0131 ve m\u00fczisyendir. Yorumlar\u0131 ve incelemeleri sayesinde Farabi orta\u00e7a\u011f islam ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda muallim-i s\u00e2n\u00ee (ikinci \u00f6\u011fretmen) olarak bilinir. “Birinci \u00f6\u011fretmen” ise Aristo’dur. Biografi Farabi’nin k\u00f6kenine ve soya\u011fac\u0131na ili\u015fkin […]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1,6],"tags":[],"class_list":["post-122","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel","category-bilginler"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=122"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":125,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/122\/revisions\/125"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=122"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=122"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/tr.uyghuracademy.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=122"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}